موقعیت جغرافیایی
آبادان در طول جغرافیایی ۴۸ درجه و ۱۷ دقیقه و عرض ۳۰ درجه و ۲۰ دقیقه، با ارتفاعی تنها ۳ متر از سطح دریا و وسعتی برابر ۲۷۹۶ کیلومتر مربع واقع شده است. این شهر از شمال به شادگان، از شرق و جنوب به خلیج فارس، از جنوب غرب و غرب به کشور عراق (با مرز طبیعی رودخانه اروند) و از شمال غربی به شهر خرمشهر متصل میشود. موقعیت استراتژیک آبادان در همسایگی عراق و نزدیکی به آبهای آزاد، همواره به آن اهمیتی ویژه بخشیده است.
وجه تسمیه؛ از «اوپاتان» تا «آبادان»
نام آبادان ریشهای عمیق در تاریخ دارد. در زبان پهلوی، واژه «اوپاتان» به معنای «محلی برای پاسداری و نگهبانی از آب» بوده است. بطلمیوس، پدر جغرافیای یونان، از این منطقه با نامهای «آرپفانا» و «آپفادانا» یاد کرده و مارکیانوس، جغرافیدان سده چهارم میلادی، آن را «آپفادانا» (Apphadana) نامیده است. بهرام فرهوشی، ایرانشناس برجسته، این نام را به معنای «ایستگاه پاسداران ساحلی» میداند و معتقد است شکل کهن آن «اُپاتان» بوده که از سه بخش «اُ» (آب)، «پات» (از ریشه پاییدن) و «ان» (پسوند نسبت) تشکیل شده است.
تا پیش از سال ۱۳۱۴ خورشیدی، این شهر «عَبّادان» (به معنای محل عبادت) خوانده میشد. برخی مورخان مانند بلاذری، این نام را برگرفته از «عبّاد بن حَصین حبطی»، فرمانده پادگانی در این منطقه میدانند. با تشکیل فرهنگستان ایران در دوره رضاشاه و تصویب هیئت دولت، واژه «عبادان» به «آبادان» تغییر یافت. جالب است بدانید که به دلیل وجود زیارتگاهی منسوب به خضر نبی، گاهی به این منطقه «جزیرةالخضر» نیز گفته میشد و حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب، آبادان را مرز آخر ایرانزمین در جنوب غرب معرفی کرده است.
تاریخ؛ از سلوکیان تا امروز
برخی مورخان بر این باورند که منطقه آبادان پیش از روزگار هرودوت، تاریخنگار یونانی، نیز سکونتپذیر بوده است. اولین بافت شهری این ناحیه به احتمال زیاد توسط سلوکیان به عنوان یک کلونی یونانی-مقدونینشین ایجاد شد. در دوران ساسانی، این منطقه «بهمنشیر» یا «بهمناردشیر» نام داشت که برگرفته از نام اردشیر بابکان، نخستین شاه ساسانی بود. پس از حمله اعراب به خوزستان، شهر به کلی نابود شد و پادگانی به جای آن برپا گردید که به نام فرمانده آن، «عبادان» خوانده شد.
امپراتوری عثمانی همواره بر آبادان و خرمشهر ادعای مالکیت داشت و در دوره ناصرالدینشاه این دو شهر را اشغال نظامی کرد. امیرکبیر با مذاکره با عثمانیها، موفق به بازپسگیری این مناطق شد و سرانجام در سال ۱۸۴۷ و در جریان عهدنامه ارزروم، عثمانیها حق حاکمیت ایران بر این شهرها را به رسمیت شناختند. در سده بیستم، عبدالکریم قاسم و سپس صدام حسین بار دیگر ادعاهای عراق را مطرح کردند که به جنگ ایران و عراق انجامید. آثار این جنگ هنوز در شهر باقی است.
نخستینهای ایران در آبادان
آبادان همواره پیشگام بوده است. از اولین پالایشگاه نفت ایران گرفته تا سینماهای مدرن، این شهر همواره در مسیر توسعه و نوآوری گام برداشته است.
مردم
جمعیت آبادان بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵ برابر با ۲۳۱,۴۷۶ نفر بوده است. مردم این شهر به زبانهای عربی و فارسی با لهجه آبادانی صحبت میکنند. جمعیت آبادان که در سال ۱۳۵۵ به ۲۹۴,۰۶۸ نفر رسیده بود، در پی جنگ در سال ۱۳۶۵ به ۸۰ هزار نفر کاهش یافت، اما پس از بازسازی، در سال ۱۳۷۵ به ۲۱۲,۴۵۰ نفر رسید.
محلههای آبادان
آبادان محلههای متنوع و خاطرهانگیزی دارد: احمدآباد، امیری، کوی کارگر، امیرآباد، بریم، بوارده (شمالی و جنوبی)، کارون، کوی ولایت (اروسیه)، کوی لاله، هزاریها، هندیها و سیکلین از جمله معروفترینها هستند. کوی بهار، کوی قدس، کوی سلیچ، کوی بهارستان، کوی گلستان، کوی ذوالفقاری، کوی ملت، کوی بهمن، کوی ولیعصر، تانک فارم، جمشیدآباد، سرویس قنواتی، هلال بریم، کوی نیرو و ۷۰۰ دستگاه نیز از دیگر محلهها هستند. جزیره شادمانی در رود بهمنشیر و جزیره ارگ در اروندرود نیز از جزایر کوچک درون شهری آبادان به شمار میروند.
در دهه ۵۰، فرهنگ شهرنشینی آبادان ویژگیهای یک شهر استعماری را داشت و محلات آن ترکیب جمعیتی جدا و گاه متخاصم داشتند. با شروع جنگ ایران و عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، شهر تقریباً خالی از سکنه شد، اما پس از بازسازی، شکافهای طبقاتی میان محلات کاهش یافت.
اقلیم
آبادان در دشت واقع شده و به دلیل همسایگی با صحراهای بزرگ عربستان و عراق، هوایی گرم و بیابانی دارد. حداقل دمای سالانه ۱۷.۷ و حداکثر ۳۲.۶ درجه سانتیگراد است. حداکثر گرما در تابستان به بیش از ۵۰ درجه میرسد. اما واقعیت این است که آبادان به دلیل قرارگیری در کنار اروندرود، بهمنشیر و کارون و در جوار خلیج فارس، تابستانی بسیار گرم و زمستانی معتدل و فرحبخش دارد. لطافت هوای آن در زمستان، گردشگران نوروزی را به خود جذب میکند.
بادها
بادهای آبادان به سه نوع تقسیم میشوند:
- بادهای منظم فصلی: که بر اثر تغییرات فشار هوا ایجاد میشوند.
- بادهای محلی: شامل «باد شمال» که از مدیترانه میوزد و ۹ ماه از سال جریان دارد و «باد شرجی» که از جنوب غربی میوزد و با رطوبت بالا، تنفس را دشوار میکند.
- باد سموم یا سام: که از عربستان میوزد و بسیار خشک، گرم و همراه با خاک و شن است.
رطوبت
آبادان منطقهای با رطوبت بالا است. رطوبت در زمستان به حداکثر ۸۹ درصد میرسد و گاه تا ۱۰۰ درصد نیز گزارش شده است. ترکیب دمای ۵۰ درجه با رطوبت بیش از ۵۰ درصد، شرایطی غیرقابل تحمل ایجاد میکند.
بارندگی
آبادان از مناطق کمبارش کشور است و بارندگیها بیشتر به صورت رگبارهای زودگذر هستند. متوسط بارندگی سالانه ۱۴۶.۳ میلیمتر گزارش شده و اوج بارندگی در ماههای آبان، آذر و دی است.
خاک
خاک آبادان از آبرفت رودهای کارون و دجله به وجود آمده است. این خاک رسوبی، ریزبافت و برای کشاورزی بسیار مناسب است. عبور دو رودخانه پرآب و رسوبگذاری مداوم آنها در طول قرنها، باعث تغییر بافت خاک و حاصلخیزی آن شده است.
اقتصاد
اقتصاد آبادان عمدتاً بر پایه صنعت نفت استوار است. پالایشگاه نفت آبادان که در سال ۱۲۹۱ خورشیدی برای تصفیه نفت مسجدسلیمان احداث شد، روزگاری ظرفیت تولید ۶۰۰ هزار بشکه در روز را داشت که پس از جنگ به ۴۰۰ هزار بشکه کاهش یافته است. پتروشیمی آبادان نیز در جوار این پالایشگاه قرار دارد. از سال ۱۳۸۳، منطقه آزاد تجاری اروند در آبادان راهاندازی شده که به جذب سرمایهگذاران کمک کرده است. آبادان همچنین بزرگترین تولیدکننده خرما در استان خوزستان است و بیش از دو میلیون اصله نخل در آن وجود دارد.
پالایشگاه آبادان
پس از کشف نفت در مسجد سلیمان، انگلیسیها در سال ۱۲۹۱ این پالایشگاه را با ظرفیت اولیه ۲۵۰۰ بشکه در روز ساختند. ظرفیت آن در سال ۱۳۳۰ به ۵۰۰۰ بشکه و سپس با سرمایهگذاری خارجی به ۶۰۰ هزار بشکه در روز رسید و به عنوان بزرگترین پالایشگاه جهان شناخته شد.
پتروشیمی آبادان
در سال ۱۳۴۲، با مطالعات انستیتو نفت فرانسه، شهر آبادان برای احداث صنایع پتروشیمی انتخاب شد. شرکت سهامی پتروشیمی آبادان با مشارکت ۷۴٪ سهم شرکت ملی پتروشیمی و ۲۶٪ سهم شرکت ب اف گودریج آمریکا تأسیس و در سال ۱۳۴۸ به بهرهبرداری رسید.
راهآهن
مطالعات ساخت راهآهن سیرجان-بافت-کرمان و اتصال آن به مسیرهایی مانند شیراز، کازرون، بندر گناوه و در نهایت آبادان، میتواند جنوب شرق را به جنوب غرب ایران متصل کند و نقش مهمی در توسعه منطقه داشته باشد.
آبادان و انقلاب اسلامی
یکی از مهمترین حوادث سال ۱۳۵۷، آتشسوزی سینما رکس آبادان بود. در شب ۲۸ مرداد، ۵۳۷ نفر از تماشاگران فیلم «گوزنها» در آتش سوختند. این فاجعه که به عوامل حکومت پهلوی نسبت داده شد، خشم مردم را برانگیخت و به سرعت بخشیدن به انقلاب ۵۷ کمک کرد. برخی نیز معتقدند انقلابیون افراطی با هدف ضربه به حکومت، این اقدام را انجام دادند.
آبادان و جنگ ایران و عراق
آبادان در طول جنگ ایران و عراق، هدف تهاجمهای هوایی و زمینی ارتش عراق قرار گرفت. پالایشگاه، تأسیسات نفتی، بندرگاهها، فرودگاه و زیرساختهای شهری آسیب فراوان دیدند و جمعیت شهر به شدت کاهش یافت. استفاده عراق از سلاحهای شیمیایی نیز آلودگی گستردهای ایجاد کرد. سرانجام آبادان در عملیات ثامنالائمه در سال ۱۳۶۰ از محاصره آزاد شد.
عملیات ثامنالائمه
این عملیات در ۱۵ شهریور ۱۳۶۰ طراحی و در ساعت ۱ بامداد ۵ مهر ۱۳۶۰ اجرا شد. نیروهای ایران با غافلگیری کامل، مواضع دشمن را در هم شکستند و پس از ۴۲ ساعت تلاش، آبادان را از محاصره خارج کردند.
ورزش
فوتبال در آبادان
باشگاه فوتبال صنعت نفت آبادان یکی از قدیمیترین و محبوبترین تیمهای ایران است. مردم آبادان به دلیل شور و جذابیتشان و تشابه لباس تیم با تیم ملی برزیل، این تیم را «برزیل ایران» مینامند. شعار معروف هواداران «آبادان برزیلته» است.
بسکتبال در آبادان
تیم بسکتبال آبادان نیز یکی از تیمهای موفق کشور است و سالهاست در لیگ برتر بسکتبال ایران حضور دارد.
اماکن تفریحی، تاریخی و زیارتی
آبادان با قدمتی کهن، از زیباییهای طبیعی، تاریخی و معنوی بینظیری برخوردار است. بهترین زمان برای سفر به این شهر، روزهای پایانی اسفند و ابتدای فروردین است.
طبیعت: سواحل زیبای رودخانههای اروند و بهمنشیر مکانهای بیبدیلی برای ماهیگیری و تفریح هستند.
تاریخ: کلیسای آبادان، سینما نفت، مناطق بوارده و بریم، پالایشگاه نفت آبادان (یکی از قدیمیترین پالایشگاههای جهان) و دانشکده نفت آبادان از جمله جاذبههای تاریخی این شهر هستند.
زیارت: زیارتگاه خضر نبی، سید عباس و قدمگاه امام رضا از مکانهای زیارتی مهم آبادان به شمار میروند.
سینما شیرین
سینما شیرین با قدمتی هشتادساله، در سال ۱۳۱۰ توسط یک بازرگان هندی ساخته شد. این سینما که در مرکز تجاری شهر قرار دارد، پس از جنگ جهانی دوم با افزودن دو طبقه، به بزرگترین سینمای ایران تبدیل شد و در سال ۱۳۸۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردید.
مسجد رنگونیها
این مسجد در ابتدا عبادتگاه سیکها بود و سپس تخریب و به مسجد تبدیل شد. نام آن از کارگران مسلمان اهل رانگون (پایتخت برمه) گرفته شده که در ساخت پالایشگاه مشارکت داشتند.
کلیسای گاراپت مقدس
کلیسای سورپ گاراپت در سال ۱۹۵۸ میلادی (۱۳۳۶ شمسی) توسط جامعه ارامنه ساکن آبادان ساخته شد. این کلیسا در دوران جنگ آسیب دید اما در سال ۱۳۷۵ بازسازی شد و در سال ۱۳۸۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.
میدان فرهنگ (الفی)
این میدان از دیرباز محل تجمع فرهنگیان شهر بوده است.
سینما نفت (سینما تاج سابق)
طراحی این ساختمان تداعیکننده هیبت یک شیر نشسته است و از قدیم به «نگهبان شهر آبادان» معروف بوده است. پس از جنگ، نام آن از سینما تاج به سینما نفت تغییر یافت.
موزه هنرهای معاصر
این موزه در شمال شهر و در پارک ایثارگران قرار دارد.
موزه اسناد تاریخی و خطی
این موزه در محل مسجد رنگونیها واقع شده است.
موزه آبادان
موزه آبادان در سال ۱۳۲۸ با الهام از معماری سنتی ایران ساخته شده و گنبدی به ارتفاع ۵.۲۲ متر دارد که متأثر از گنبد دانیال نبی در شوش است.
