آباده؛ نگین هنر و تاریخ در شمال فارس

تاریخچه

به استناد متون باستان‌شناسان، نخستین نشانه‌های سکونت در محدوده کنونی آباده به هزاره اول پیش از میلاد بازمی‌گردد. در دوران هخامنشی، گروه‌های کرد چادرنشین نخستین کسانی بودند که در دشت میان آباده و اصفهان ساکن شدند. آثار باستانی برجای‌مانده، همچون قلعه باستانی ایزدخواست و قصر بهرام گور در سورمق، گواهی بر تمدن غنی این منطقه است.

موقعیت استراتژیک آباده در سه‌راهی ارتباطی بین اصفهان، یزد و شیراز، همواره به این شهر اهمیت ویژه‌ای بخشیده است. در حدود سال ۱۱۹۷، کریمخان زند شیراز را به پایتختی برگزید و به فرمان او، شاه اسماعیل سوم (آخرین شاه صفوی) در آباده سکونت یافت. کریمخان برای کسب مشروعیت، او را شاه خواند و خود را وکیل‌الرعایا نامید. جالب است بدانید که حتی سفیر پرتغال برای حل مشکلات خود به آباده فرستاده می‌شد تا به نزد شاه برود! شاه اسماعیل سوم در این دوران از سیاست کناره گرفت و وقت خود را به ساخت چاقو در آباده می‌گذراند. در این دوره، قلعه شیرازی (که آثار آن هنوز باقی است) برای حفظ امنیت راه کاروان‌ها ساخته شد.

به تدریج، قلعه‌هایی با دیوارهای بلند ۹ تا ۱۰ متری و ضخامت ۲ تا ۳ متر از جنس چینه ساخته شد. در اطراف هر قلعه، برج‌هایی با فاصله ۵۰ متر و سوراخ‌هایی به نام تیرکش تعبیه شده بود. پس از مرگ شاه اسماعیل سوم، کریمخان بازماندگانش را تکریم کرد، اما دیگر نیازی به جانشین برای او ندید. در زمان رضاشاه، ارتفاع قلاع کاهش یافت و درهای آن‌ها برداشته شد و با ورود وسایل نقلیه، منازل و دکان‌ها از داخل قلاع به اطراف شاهراه کنونی منتقل شدند.

موقعیت جغرافیایی

شهرستان آباده در شمالی‌ترین نقطه استان فارس قرار دارد. این شهرستان از شمال و غرب به استان اصفهان، از جنوب به صفاشهر و اقلید و از شرق به استان یزد متصل است. آباده در فاصله ۲۷۰ کیلومتری شمال شیراز، ۶۷۰ کیلومتری جنوب تهران، ۲۰۰ کیلومتری جنوب اصفهان و ۱۹۰ کیلومتری جنوب غربی یزد واقع شده است. وسعت جغرافیایی آن ۶۰۵۲ کیلومتر مربع است که حدود ۱۱ درصد از کل مساحت استان فارس را شامل می‌شود.

آب و هوا

آب و هوای آباده تحت تأثیر ارتفاع زیاد و دوری از بادهای باران‌آور غربی، از نوع نیمه کوهستانی و نیمه خشک است. میانگین بارندگی سالانه آن حدود ۱۲۰ میلی‌متر است که آن را در ردیف نواحی خشک کشور قرار می‌دهد. این شهرستان جزء مناطق سردسیر بوده و زمستانی سرد و تابستانی خنک و خشک دارد.

صنایع

آباده با ۱۱۱ واحد صنعتی فعال در گروه‌های مختلف (صنایع غیرفلزی، غذایی، بهداشتی، نساجی، پوشاک، چرم و شیمیایی)، یکی از قطب‌های صنعتی استان فارس محسوب می‌شود. کارخانه سیمان آباده، یکی از بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین واحدهای صنعتی شهرستان، نخستین طرح سیمان پس از انقلاب اسلامی بود که تمام مراحل طراحی، نصب و راه‌اندازی آن توسط مهندسان ایرانی انجام شد.

به دلیل وجود معادن غنی خاک صنعتی در نزدیکی آباده، این شهر در سال‌های اخیر به یکی از قطب‌های تولید کاشی و سرامیک کشور تبدیل شده است. وجود ذخایر غنی معدنی از جمله خاک نسوز، سنگ نما، خاک‌های صنعتی، سنگ آهک و منگنز، مزیت نسبی مهمی برای این شهرستان به شمار می‌رود. در حال حاضر ۲۵ واحد معدنی در آباده فعال هستند.

جمعیت

بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر آباده ۵۹٬۱۱۶ نفر بوده است. این شهر دهمین شهر پرجمعیت استان فارس و چهارمین شهر پرجمعیت نیمه شمالی استان به شمار می‌رود.

دین

پیش از حمله اعراب به ایران، همه ساکنان آباده زرتشتی بودند. در دوره صفویه، ساکنان این شهر به دین اسلام و مذهب تشیع گرویدند. امروزه، تمامی شهروندان آباده (به جز یک خانواده زرتشتی و چند تن کلیمی) مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند.

زبان

زبان مردم شهر آباده، فارسی است.

پوشش گیاهی و نمونه جانوری

پوشش گیاهی آباده از نوع استپ کوهپایه‌ای یا نیمه بیابانی است و پوشیده از انواع بوته‌های نواحی استپی است. در پای کوه‌های جنوبی، گل‌های رنگارنگ بهاری و گیاهان دارویی در میان بوته‌ها دیده می‌شود. متأسفانه به دلیل صیدهای بی‌رویه در گذشته، حیات وحش منطقه فقیر شده است، اما در دشت هنوز هم می‌توان خرگوش، روباه و کفتار را مشاهده کرد.

معادن

معادن آباده از جمله ثروت‌های ارزشمند این شهرستان هستند:

• معدن بزرگ خاک نسوز استقلال آباده: یکی از بزرگ‌ترین معادن این ماده معدنی در کشور.
• معادن خاک صنعتی: عمدتاً در حوالی روستای شورجستان، تأمین‌کننده مواد اولیه کارخانه‌های کاشی و سرامیک و آجر نما.
• معادن سنگ‌های ساختمانی (مرمریت): بیشتر در منطقه چاه بلاغ واقع شده‌اند و سنگ مرمریت آباده به عنوان یک برند ملی شناخته می‌شود.
• سایر معادن: شامل سنگ آهن هماتیت، منگنز، باریت و شن و ماسه.

صنایع دستی

منبت‌کاری آباده شهرت جهانی دارد و نمونه‌های آن در موزه‌های جهان به عنوان بهترین آثار هنری نگهداری می‌شود. منبت‌کاری‌های کاخ مرمر تهران، به دست هنرمندان این شهر، به ویژه استاد احمد امامی و فرزندانش (علی امامی و محمد طاهر امامی) ساخته شده است. برخی آثار این استادکاران، مانند تابلوی برجسته معرق و منبت سیمرغ آشیانه، در موزه هنرهای ملی نگهداری می‌شود.

آباده در سال ۱۳۹۵ گواهی ثبت نشان جغرافیایی ملی و بین‌المللی منبت را دریافت کرد و فنون اجرای آن در فهرست آثار ناملموس میراث فرهنگی ایران ثبت شد. در سال ۱۳۹۷، شورای جهانی صنایع دستی (WCC)، آباده را به عنوان شهر جهانی منبت معرفی کرد. منبت آباده ۱۷ نشان ملی مرغوبیت صنایع دستی و پنج نشان زرین جشنواره فجر را دریافت کرده است. این شهر ۱۵۰ کارگاه منبت فعال و ۵۰۰۰ هنرمند منبت‌کار دارد که برخی از کارگاه‌ها به زنان اختصاص دارد و عاملی برای اشتغال‌زایی بانوان است.

منبت‌کاری در آباده تنها به ساخت جعبه جواهرات، مجسمه و عصا محدود نمی‌شود، بلکه در ساخت در، پنجره و مبلمان نیز کاربرد دارد. نمونه‌های نفیس قاشق‌های شربت‌خوری آباده حتی به موزه ویکتوریا و آلبرت انگلستان راه یافته است.

از دیگر صنایع دستی آباده می‌توان به گیوه‌بافی (با ظرافت و استحکام بی‌نظیر)، قالی و قالیچه آباده‌ای، گلیم، نمد مالی، ساخت آلات موسیقی سنتی، تراش سنگ‌های قیمتی، سراجی سنتی، چلنگری، سفالگری، معرق‌کاری، خراطی، میناکاری و قلمکاری روی مس اشاره کرد.

اماکن تاریخی و گردشگری

تیمچه صرافیان

این بنای تاریخی در بازار کهنه آباده واقع شده و حدود ۱۲۰ سال پیش به دست استاد رضا یزدی ساخته شده است. در ورودی آن از جنس چوب و با دو کوبه مجزا (یکی برای آقایان و یکی برای خانم‌ها) تزئین شده است. این بنا توسط حاج محمد خان به فردی شیرازی به نام حاج باقر فروخته شد و سپس به دو پسرش (حاج احمد و حاج محمود) رسید. آن‌ها در این تیمچه به داد و ستد مشغول بودند و ۳۰ تا ۳۵ سال پیش برای نذر خود مراسم عزاداری برگزار می‌کردند که منبری قدیمی از آن زمان هنوز در ساختمان موجود است.

در وسط حیاط، قپانی (ترازوی بزرگ) برای وزن کردن اجناس تجاری وجود داشته است. آب ساختمان از چاه تأمین می‌شده و دو حجره در چپ و راست ورودی محل کسب دو برادر بوده است. این ساختمان دو طبقه است و از اتاق‌های بالا برای استراحت تجار و مسافران استفاده می‌شده است. یک حوض سنگی بسیار زیبا به ابعاد ۴×۳ متر در وسط حیاط قرار دارد. درهای حجره‌ها به صورت کشویی باز و بسته می‌شوند و سقف آن‌ها با چوب‌های حاشیه‌دار زیبایی پوشیده شده است. دلیل نامگذاری این تیمچه به «صرافیان» این است که دو برادر به دلیل تبحر در شناسایی پول‌های خارجی، به «صراف» معروف شدند.

این بنا به شماره ۱۹۳۲ در سال ۱۳۷۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و هم‌اکنون در تملک میراث فرهنگی و شهرداری آباده است و مراحل بازسازی آن در دست اجراست.

ویژگی‌های فرهنگی

تا پیش از تأسیس مدارس نوین، آموزش در آباده در مکتب‌خانه‌ها انجام می‌گرفت. از جمله مکتب‌داران معروف می‌توان به عباس ادیب، حاجی محمد هاشم خان، حاجی ملا احمد و طیبه خانم اشاره کرد.

نخستین آموزشگاه دولتی فارس در آباده تأسیس شد. در سال ۱۲۸۵ شمسی، میرزا حبیب‌الله آموزگار به دعوت حاج علیخان در آباده توقف کرد و به تدریس پرداخت. سپس مدرسه‌ای به نام «موحد» تأسیس شد. پس از تلاش‌های پیگیر علی اصغر واعظ‌زاده، در سال ۱۲۹۴ شمسی، دبیرستان دولتی سعدی آباده به عنوان اولین آموزشگاه دولتی در استان فارس تأسیس شد.

ورزش

آباده از نظر امکانات ورزشی بسیار توسعه یافته است. مهم‌ترین مکان ورزشی شهر، استادیوم تختی با قدمت قبل از انقلاب است که دارای دو زمین چمن استاندارد، سالن‌های چندمنظوره، سالن ژیمناستیک، محوطه تنیس، سالن ورزش‌های رزمی، تنیس روی میز، کشتی و شطرنج است. سایر اماکن ورزشی شامل ۲ استخر سرپوشیده، باشگاه‌های بدنسازی و رزمی، مانژهای اسب‌سواری و پیست موتورکراس می‌باشد.