نام جزیره و ریشهشناسی
این جزیره در گویش محلی ساحلنشینان شمال خلیج فارس، «گَپ سبزو» نامیده میشد که به معنای «جزیره بزرگ سبز» است. نام رسمی کنونی، «ابوموسی»، بر اساس پایگاه ملی نامهای جغرافیایی ایران در سال ۱۳۶۱ توسط هیئت دولت تصویب شد، هرچند استفاده از «بوموسی» در اسناد دولتی استان هرمزگان ممنوع است.
پیشنهادهایی برای تغییر نام به «بوموسی» مطرح شده است. زهرا پیشگامیفرد، استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران، روایت جالبی دارد: «پیش از ورود انگلیسیها، فردی به نام موسی سبب رونق و آبادانی این جزیره شد و نام «بابا موسی» بر آن گذاشته شد. این نام در زبان محلی به «بابو موسی» و سپس «بوموسی» تغییر یافت. اعراب بعدها به دلیل تشابه «بو» و «ابو»، آن را «ابوموسی» نامیدند.»
در نقشهای از کارستن نیبور، جهانگرد آلمانی (۱۷۶۵)، نام جزیره «بوموس» ثبت شده و در نقشهای از جان باتیست بورگنیون دونویل (۱۷۷۶)، «ابوموسی» دیده میشود. نقشهای از دولت شوروی سابق (۱۹۶۷) نیز از نام ایرانی «بوموسی» استفاده کرده است.
تاریخ و مالکیت
حاکمیت ایران بر ابوموسی ریشه در دوران امپراتوریهای ایلام، ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی دارد. این جزایر در سال ۱۹۰۸ تحت اشغال بریتانیا درآمد، اما ایران هرگز این اشغال را نپذیرفت. سرانجام در سال ۱۹۷۱، پس از توافق ایران و بریتانیا و پیش از خروج نیروهای انگلیسی، ابوموسی به همراه تنب بزرگ و تنب کوچک به ایران بازگردانده شد. طبق این تفاهم، ارتش ایران در جزیره مستقر شد و به شارجه اجازه داده شد یک پاسگاه پلیس محلی داشته باشد.
بسیاری از مورخان اسلامی مانند طبری، مسعودی و ابن حوقل، همه جزایر خلیج فارس را متعلق به ایران دانستهاند. حمدالله مستوفی در «نزهه القلوب» نیز این جزایر را ایرانی معرفی کرده است.
یافتههای باستانشناختی
کاوشهای باستانشناسی در پاییز ۱۳۹۱، هفت محوطه تاریخی را در ابوموسی شناسایی کرد. سفالهایی از دوران ساسانی، ایلخانی، تیموری و صفوی به دست آمد که نشان از قدمت تمدن در این جزیره دارد. از جمله آثار یافت شده میتوان به سفالهای پیش از تاریخ، آب انبار، چاه و یک ساختمان بانک ملی با کاشیکاریهای زیبا اشاره کرد.
بلندترین کوه جزیره، «حلوا» با ارتفاع ۱۱۰ متر، به دلیل ساختوسازهای نظامی قابل دسترسی نیست. پوشش گیاهی انبوه و ماسههای بادی، کار باستانشناسی را دشوار کرده، اما با این حال، سفالهای یافت شده روایتگر زندگی در این جزیره از هزارههای پیشین هستند.
جغرافیا
ابوموسی در مختصات ۲۵°۵۲′ شمالی و ۵۵°۰۱′ شرقی، در شهرستان ابوموسی استان هرمزگان قرار دارد. این جزیره در ۲۲۲ کیلومتری بندرعباس، ۷۵ کیلومتری بندر لنگه و ۶۰ کیلومتری شمال شارجه واقع شده است. ارتفاع متوسط آن از سطح دریا ۴۶ متر است و بلندترین نقطه آن کوه حلوا با ۱۱۰ متر ارتفاع است. ابوموسی همراه با جزایر تنب بزرگ، تنب کوچک، سیری، فرور بزرگ و فرور کوچک، شهرستان ابوموسی را تشکیل میدهد.
اقلیم
آب و هوای ابوموسی بسیار گرم، مرطوب و شرجی است و در طول سال تنوع چندانی ندارد. بارش فقط در ماههای سرد سال رخ میدهد و هوا در این مدت به خشکی نسبی میگراید. گونههای هوایی تابستانه بر زمستانه غلبه دارند.
اهمیت راهبردی
ابوموسی یکی از نقاط راهبردی خلیج فارس و در خط زنجیره دفاعی اول ایران در تنگه هرمز قرار دارد. این جزیره مرکز صدور نفت خام است و به همراه تنب بزرگ و کوچک، تسلط ایران بر تنگه هرمز را تضمین میکنند. عمق مناسب آب در اطراف این جزایر، تنها مسیر عبور نفتکشها و کشتیهای بزرگ جنگی است.
جمعیتشناسی و سکونت
جمعیت ابوموسی در سال ۱۳۹۵، ۴۲۱۳ نفر (۸۵۷ خانوار) بود که ۲۷۸۸ نفر مرد و ۱۴۲۵ نفر زن بودند. اقلیتی از ساکنان شهروند امارات هستند. ایرانیان در شمال جزیره و اماراتیها در جنوب زندگی میکنند. شهر ابوموسی در شمال غربی جزیره واقع شده و شهرکهای مسکونی ایرانیان شامل «فرمانداری»، «مروارید» و «صیادان» است. بخش اماراتی با نام «شهرک ابوموسی» از طریق شناور با خاک امارات در ارتباط است.
سیاست و امور اجرایی
ابوموسی تحت کنترل ایران است و دارای شهرداری، فرمانداری، دستگاه قضایی و میراث فرهنگی است. امور نظامی عمدتاً بر عهده سپاه پاسداران است و ارتش نیز حضور دارد. تجهیزات نظامی شامل توپخانه، موشک ضدکشتی، پدافند هوایی و تانک است. پلیس محلی شارجه نیز یک پاسگاه در جزیره دارد.
مواضع ایران و امارات در مورد مالکیت
موضع ایران
ایران حاکمیت خود بر ابوموسی را قطعی میداند و تنها برای رفع «سوءتفاهم» حاضر به مذاکره است. ایران با ایجاد تأسیسات اداری، نظامی و خدماتی، حضور خود را در جزیره افزایش داده است. مقامات ایرانی همواره بر حاکمیت ایران تأکید کردهاند.
موضع امارات
امارات متحده عربی ابوموسی را «جزیره اماراتی اشغالی» میخواند و منکر توافق شفاهی بریتانیا و ایران است. این کشور پیشنهاد احاله اختلاف به دیوان بینالمللی لاهه را مطرح کرده است.
موضع سازمان ملل
شورای امنیت در دسامبر ۱۹۷۱ درخواست امارات را از دستور کار خود خارج کرد و از آن زمان، موضوع دوباره مطرح شده است.
زندگی در ابوموسی
حمل و نقل
فرودگاه ابوموسی در سال ۱۳۷۳ افتتاح شد و هر هفته حداقل دو پرواز از بندرعباس به آن انجام میشود. شناورهای مسافری از بندر لنگه ماهی چهار بار به جزیره تردد میکنند (حدود دو ساعت). اتوبوس و مینیبوس نیز در جزیره فعال هستند.
بندر ابوموسی
بندر چندمنظوره بوموسی در سال ۱۴۰۲ با ۱۵ هکتار حوضچه و ۱۱ هکتار پسکرانه احداث شد. این بندر دارای ۶ پست اسکله با قابلیت پهلوگیری شناورهای ۲ هزار تنی است.
آموزش
ابوموسی مدارس در تمام مقاطع دارد. شعبههای دانشگاه پیام نور (۱۳۸۶) و دانشگاه آزاد (۱۳۹۲) در جزیره فعال هستند. خوابگاه و تردد دانشجویان رایگان است و داوطلبان کنکور از اهالی ابوموسی دارای سهمیه ۴۰ درصدی برای دانشگاههای هرمزگان هستند.
فرهنگ و امور مذهبی
برگزاری نماز جمعه از سال ۱۴۰۰ آغاز شده و جشنوارههای فرهنگی مانند «شعر خلیج فارس» در این جزیره برگزار میشود.
بهداشت
جزیره دارای بیمارستان پارس ابوموسی است، اما با کمبود تجهیزات اورژانسی، سیسییو، آیسییو، سیتیاسکن و پزشک متخصص روبرو است. در دوران کرونا، ابوموسی تنها نقطه سفید ایران اعلام شد.
ارتباطات
جزیره تحت پوشش اپراتورهای ایرانی و اماراتی است. اینترنت نسل سوم و چهارم از سال ۱۳۹۵ برقرار شده و شبکههای صدا و سیما به صورت دیجیتال در دسترس هستند.
آب و برق
آب از طریق آبشیرینکنها تأمین میشود و برق توسط دو نیروگاه با ظرفیت ۲۴ مگاوات. کمبود آب باعث محدودیت کشاورزی و دامداری شده است.
اقتصاد
بخش دولتی در اقتصاد ابوموسی غالب است و بخش خصوصی جذابیت چندانی برای سرمایهگذاری نداشته است. با این حال، سرمایهگذاران خصوصی مشمول معافیتهای مالیاتی، زمین ارزان و آب و برق رایگان میشوند. اولویت توسعه به صنایع شیلات و صیادی داده شده است.
شیلات و امور دریایی
آبهای اطراف ابوموسی به دلیل عمق مساعد و صخرههای مرجانی، از مناطق پرتراکم آبزیان هستند. در سال ۱۳۹۵، ۷۳ فروند شناور صیادی در جزیره فعال بودند. پتانسیل پرورش ماهیان آکواریومی، مرجان و جلبکهای دریایی وجود دارد.
گردشگری
ابوموسی در سال ۱۳۹۱ «منطقه نمونه گردشگری» اعلام شد، اما هنوز هتل ندارد و اسکان در مجتمعهای بومگردی و مهمانسراهای دولتی انجام میشود. بخشی از سواحل در اختیار نیروهای نظامی است. در آذر ۱۴۰۳، سفر به بوموسی برای همه ایرانیان بدون دعوتنامه ممکن شد و ظرفیت پذیرش ۱۲۰ گردشگر اعلام گردید.