وجه تسمیه
نام «آشتیان» ریشه در اعماق تاریخ دارد. برخی آن را تغییر یافته «آتشدان» میدانند و برخی دیگر معتقدند از دو جزء «یشت» (به معنی پرستش و دعا) و «یان» (پسوند مکان) تشکیل شده و به معنای «نیایشگاه» است. وجود آتشکدههای متعدد در این منطقه، بهویژه آتشکده «وره»، گواهی بر این است که آشتیان در روزگاران کهن، پرستشگاهی برای زرتشتیان بوده است. در کتابهای تاریخی چون «تاریخ قم»، از این شهر با نامهایی چون «ابرشتیجان»، «براشتیجان» و «اشتیجان» یاد شده که همگی حکایت از قدمت و اهمیت این سرزمین دارند.
پیشینه
آشتیان یکی از شهرهای تاریخی ایران است که ریشههای آن به دوران «ماد سفلی» یا «ماد بزرگ» بازمیگردد. آثار و دژهای فراوانی از دوران ماد در این منطقه به چشم میخورد و اسامی برخی اماکن آن ریشه در اوستایی و پهلوی دارد. ویرانههای قلعههای باستانی و سفالینههای بهدستآمده که در موزه مردمشناسی آشتیان نگهداری میشوند، قدمت این منطقه را تأیید میکنند. پس از اسلام، این شهر توسط «مالک بن عام اشعری» فتح شد و به تدریج به یکی از ولایتهای مهم «عراق عجم» تبدیل گشت. بلدیه (شهرداری) آشتیان نیز در سال ۱۳۰۰ خورشیدی تأسیس شد و این شهر از پیشگامان مدیریت شهری در منطقه بود.
مردمشناسی
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، آشتیان ۹۵۴۳ نفر جمعیت دارد. مهاجرت به دلایل شغلی، یکی از چالشهای اصلی این شهرستان است.
زبان
زبان آشتیانی که از زبانهای ایران مرکزی و متأثر از پهلوی اشکانی بود، تا چند دهه پیش در میان مردم رایج بود. اما امروزه این زبان تقریباً به فراموشی سپرده شده و جای خود را به فارسی داده است. تنها برخی روستاییان مسن هنوز توانایی صحبت به این زبان را دارند.
غذاها و نانهای محلی
آشتیان بهشت عاشقان غذاهای سنتی است. از معروفترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آش قرمز (قرهقوروت): غذایی خاص با لبو، نخود سیاه، قرهقوروت و گردو که جشنواره مخصوص خود را دارد.
- سمنو: برخلاف سایر نقاط ایران، سمنوی آشتیان در تمام طول سال به عنوان غذای نذری پخته میشود و جشنواره آیین سمنوپزان آن در اردیبهشت برگزار میگردد.
- دوغ گرمه (کال جوش): غذایی ساده و خوشمزه با کشک، نعناع داغ و گردو.
- نانهای محلی: «فتیر» شیرین، «نان قرصه»، «نان مایهدار (شیرمال)» و «کولهولا» از جمله سوغاتیهای خوشمزه این شهر هستند.
بازیهای محلی
«آلاچینبازی» که شکلی از بازی الک دولک است، از مهمترین بازیهای سنتی آشتیان به شمار میرود. این بازی بیشتر در اواخر زمستان و اوایل بهار، به ویژه در مراسم سیزده به در، در دشت و صحرا انجام میشود.
جغرافیا
شهر آشتیان در دامنه رشته کوه آشتیان و در منطقهای سردسیر و کوهستانی واقع شده است. این موقعیت باعث شده تا زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل و ییلاقی داشته باشد. کوه «میرآب» با ارتفاع ۲۸۱۵ متر، نماد طبیعی شهرستان است و از همه نقاط شهر قابل مشاهده است. کوه «کلاهه» (۳۰۸۴ متر) نیز آشتیان را از تفرش جدا میکند. رودخانه فصلی آشتیان و چشمههای طبیعی، منابع آبی اصلی این منطقه هستند.
اقلیم
آشتیان دارای اقلیم سرد و خشک است. بارشها از اوایل آبان شروع شده و تا اواسط خرداد ادامه دارد. این شهر به دلیل قرار گرفتن بین کوههای مرتفع شمالی و کویر میقان در جنوب، شهری بادخیز محسوب میشود.
آموزش و فرهنگ
آشتیان از دیرباز یکی از کانونهای فرهنگی و آموزشی منطقه فراهان بوده است. پیش از تأسیس مدارس نوین، آموزش در مکتبخانهها انجام میگرفت. اولین دبستان دولتی آشتیان با نام «خاقانی» در سال ۱۳۰۶ تأسیس شد. امروزه این شهر دارای دو مرکز دانشگاهی است. وجود خاندانهای دیوانی مانند «مستوفیان آشتیانی» و چهرههای علمی برجستهای چون عباس اقبال آشتیانی (تاریخنگار)، عبدالعظیم قریب (پدر دستور زبان فارسی نوین) و سید جلالالدین میری آشتیانی (فیلسوف)، نشاندهنده جایگاه والای علمی و فرهنگی این شهر است.
بناهای تاریخی، زیارتی و تفریحی
متأسفانه بسیاری از بناهای قدیمی آشتیان، از جمله ۱۵ آتشکده و ۷ قلعه، در طول زمان تخریب شدهاند. با این حال، هنوز آثار ارزشمندی برای بازدید وجود دارد:
- موزه مردمشناسی آشتیان: در خانه «میرزا هدایت الله وزیر دفتر» (پدر دکتر مصدق) قرار دارد و شامل اشیای اهدایی مردم، نسخ خطی و ادوات کشاورزی است.
- موزه سنگ و کاغذ: در خانه تاریخی «معتمد الایاله» واقع شده و میزبان نسخ خطی و چاپی ارزشمند از دوره سلجوقی تا پهلوی و همچنین مجموعهای از سنگهای قیمتی جمعآوریشده توسط دکتر عبدالکریم قریب است.
- کتیبههای سنگی: در مسجد جامع، تکیه صادق بیک، بازار و آبانبارهای قدیمی شهر، کتیبههای سنگی با خطوط ابجد و اطلاعات تاریخی به چشم میخورد.
رسوم و فرهنگ خاص آشتیان
سمنوپزان
آیین سمنوپزان در آشتیان ریشه در باورهای مذهبی و سنتی دارد و برخلاف بسیاری از نقاط ایران، در تمام طول سال برگزار میشود. مراسم عمومی آن در نیمه دوم اردیبهشت و به مدت دو روز برگزار میگردد. این آیین در سال ۱۳۹۷ در فهرست میراث ناملموس ایران ثبت شد.
صابونپزی
صابون سنتی آشتیان با قدمتی بیش از ۵۰۰ سال، از مرغوبترین صابونهای سنتی کشور است. این صابون کاملاً ارگانیک و از پیه حیوانی، قلیا، آب آهک و گیاهانی مانند سدر و ختمی تهیه میشود. تولید آن به دلیل نیاز به آفتاب، در اواخر بهار و اوایل تابستان انجام میشود و در سال ۱۳۹۷ در فهرست میراث ناملموس ایران به ثبت رسید.