ریشه نام؛ از توفارقان تا آذرشهر
نامهای کهن این شهر، هر کدام روایتی شنیدنی دارند. «توفارقان» که از دو بخش «توفار» (دیوار) و «قان» (پسوند مکان) ساخته شده، به معنای «منطقه دیوارکشیشده» است و احتمالاً به کوههای پیرامون اشاره دارد که شهر را چون حصاری محافظت میکردند. اما داستانهای دیگری نیز در منابع تاریخی نقل شده است:
- ده نخجیرجان: یاقوت حموی، جغرافیدان نامدار، این نام را به خزانهدار کسری پادشاه ایران نسبت میدهد.
- دهخوارقان یا دیوار خونین: روایتی دیگر میگوید در جنگی سخت میان مردم و مهاجمان، دیوارها خونین شدند و این نام از «دیوار خونین» به «دهخوارقان» تحریف یافت.
پیشینه تاریخی
آذرشهر در کتابهای جغرافیایی قدیم عرب با نامهایی چون «داخرقان» و «دخارقان» ثبت شده است. حمدالله مستوفی از آن با عنوان «دهخوارقان» یاد کرده و مورخان آن را شهری کوچک با هشت روستای تابعه و باغهای سرشار از انگور و میوه توصیف کردهاند. شهرت جهانی لپه و گردوی آذرشهر ریشه در همین پیشینه کشاورزی دارد. جالب است بدانید که حتی در روستای «پووستی» این شهرستان، باغهای پسته نیز یافت میشود.
مردم؛ اصالت و مهماننوازی
بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، آذرشهر با ۴۴٬۸۸۷ نفر جمعیت، نهمین شهر استان آذربایجان شرقی است. مردم این دیار به حجب، حیا، دینداری و ارادت به اهل بیت (ع) شهرهاند و مهماننوازی گرمشان، خاطرهای شیرین برای هر مسافری به جا میگذارد.
بافت قدیمی؛ روایت کوچههای بنبست
کهنسالان محلی میگویند دهخوارقان قدیم در دامنه کوه «پیر قطران» قرار داشت که در اثر زلزله ویران شد و مردم روستا را آن سوی رودخانه بنا نهادند. ویرانههای آن مکان هنوز به عنوان یکی از آثار باستانی آذرشهر باقی است.
بافت قدیمی شهر از محلههایی مجزا با باغهایی در میانشان تشکیل شده بود: «پیرلر» در شمال، «کردلر کوچهسی» در جنوب، «دیزج» (دژ کوچک) در شرق و «آشاغیکوچه» در غرب. هر محله کوچههایی باریک، تودرتو و بنبست داشت و شبیه قلعهای مستقل عمل میکرد. در ورودی هر محله دری بزرگ نصب بود که شبها بسته میشد و نگهبانی داشت. خانههای انتهای بنبستها از ارزش بیشتری برخوردار بودند. در هر کوچه، «کبوترخانههایی» محل آشیانه کبوتران بود و سکوهایی سنگی برای استراحت رهگذران و سالخوردگان تعبیه شده بود. متأسفانه امروز قناتهای قدیمی به کانالهای فاضلاب تبدیل شدهاند.
گردشگری؛ جاذبههای دیدنی و داستانها
- قوش داشی (قوچ سنگی): در محله «اشیک بازار» (بازار قدیمی)، قوچ سنگی بزرگی به رنگ سفید وجود داشت که متأسفانه تخریب شده و تنها در خاطرههای قدیمیها زنده است.
- کوچه باشگاه (دربندی): این کوچه به دلیل وجود اولین باشگاه اسبسواری آذرشهر در باغی بزرگ و مجلل، به این نام معروف شده است. باغهای گردوی سرسبزی نیز در حد فاصل محله علیآباد و کوی کردلر وجود داشته است.
- کاروانسرای فراموششده: در همسایگی مسجد بازار، کاروانسرایی قدیمی قرار دارد که نامش را فقط قدیمیها به خاطر میآورند.
- میدان ساعت: در نزدیکی این میدان، داستانی شنیدنی از آتش زدن یک مشروبخانه به دستور آیتالله مدنی نقل میشود؛ زمین آن مکان هنوز میان بافت شلوغ شهر خالی و منفور مانده است.
شهرکها
آذرشهر دارای چهار شهرک مسکونی و یک شهرک صنعتی است که در توسعه شهری نقش مهمی داشتهاند.
