بابلسر؛ نگین ساحلی مازندران با تلفیقی از تاریخ و طبیعت

تاریخچه

دوران باستان

استان مازندران در روزگاران پیش از اسلام با نام «تپورستان» شناخته می‌شد؛ نامی که از قوم باستانی «تپوری» (Tapyri) برگرفته شده بود. این قوم پس از ورود اسلام به ایران، به «طبری» معروف شدند و سرزمینشان «طبرستان» نام گرفت. بر اساس روایات مورخان، نخستین ساکنان باستانی مازندران قوم «آمارد» بودند که از آمل تا تنکابن و سپس تپوری‌ها از آمل تا گرگان را در بر می‌گرفتند. در عصر هخامنشی، اقوام مختلفی مانند تپوری، آمارد، آناریاکه و کادوسی در کرانه‌های جنوبی دریای مازندران زندگی می‌کردند. برخی مورخان آماردها را به مردمان داهه، سکایی و پارسی مرتبط دانسته‌اند.

هرودوت، مورخ نامدار یونانی، از قبیله «مارد» در کنار قبایل دیگر به عنوان پارس‌های کوچ‌نشین یاد کرده است. پلینیوس نیز محل سکونت آماردها را در بخش شرقی مارگانیا شناسایی کرده بود. استرابون، جغرافی‌دان یونانی، این اقوام را کوهستان‌نشینانی می‌داند که در مناطق سرد و ناهموار شمال کشور زندگی می‌کردند. به گفته واسیلی بارتلد، تپوری‌ها در جنوب شرقی ولایت سکونت داشتند و تحت اطاعت هخامنشیان بودند، در حالی که آماردها مغلوب اسکندر مقدونی و سپس اشکانیان شدند. اشکانیان در قرن دوم پیش از میلاد، آماردها را به منطقه ری کوچاندند و زمین‌هایشان را به تپوری‌ها واگذار کردند. از آن پس، تمام ولایت به نام «تپورستان» خوانده شد.

پیشینه

در عهد باستان، بابلسر با نام «مانداگارسیس» شناخته می‌شد؛ بندری کوچک در سواحل دریای مازندران که میان رودهای چرینداس (بابلرود) و استارتو (رود چالوس) قرار داشت. برخی محققان احتمال داده‌اند که این بندر همان «مشهدسر» یا بابلسر امروزی باشد.

شهر بابلسر در گذشته «مشهدسر» نامیده می‌شد و یکی از بنادر مهم طبرستان به شمار می‌رفت. ظهیرالدین مرعشی در نوشته‌های خود چندین بار از مشهدسر و قلعه‌های آن یاد کرده است. ناصرالدین شاه قاجار در سفرنامه خود از پل چوبی طویلی روی بابلرود و کاروانسرایی سخن گفته که به دستور او ساخته شده بود و تجار روسی در آن مستقر بودند. اعتمادالسلطنه نیز مشهدسر را آبادی با دویست خانوار در شمال بارفروش (بابل) توصیف کرده است.

این شهر در دوره قاجار به عنوان بندر کشتیرانی و بازرگانی رونق داشت و یکی از بنادر شرقی دریای خزر محسوب می‌شد. کمپانی «قفقاز و مرکوری» که با حمایت مالی روسیه از اوایل دهه ۱۸۶۰ میلادی فعالیت می‌کرد، شعبه‌ای در مشهدسر داشت. کالاهایی مانند ابریشم، پنبه و برنج مازندران به روسیه صادر و کالاهای روسی مستقیماً وارد این بندر می‌شد. اما پس از انقلاب اکتبر روسیه، تجارت دریایی به بندر انزلی محدود شد و مشهدسر اهمیت تجاری خود را از دست داد. با این حال، احداث جاده هراز و کاهش فاصله تهران تا شمال، دوباره این شهر را به یکی از مقاصد محبوب گردشگری تبدیل کرد.

ژوبر، دیپلمات فرانسوی که در سال ۱۸۰۸ از مازندران دیدن کرده بود، مشهدسر را «بندر کوچکی در چهار فرسخی شمال بارفروش» توصیف کرده است. جیمز بیلی فریزر نیز در سال ۱۸۳۴ این شهر را بندر کشتیرانی خوانده بود.

نام‌شناسی

نام قدیم بابلسر «مشهدسر» بوده است. برخی معتقدند قدیمی‌ترین نام این منطقه «مشهد سبز» بوده؛ یعنی مشهدی سرسبز و خرم. واژه «مشهد» به خاطر وجود امامزاده ابراهیم و «سبز» به دلیل سرسبزی و زیبایی منطقه به کار رفته و به مرور به «مشهدسر» تغییر یافته است. این نام‌گذاری به اعتبار زیارتگاهی منسوب به امامزاده ابراهیم ابوجواب بوده که پیش از احداث شهر و بندر در آنجا وجود داشته است.

ناصرالدین شاه که در سال ۱۲۹۲ قمری به مازندران سفر کرده بود، از کتیبه‌های داخل امامزاده یاد کرده و آن را بنایی قدیمی با درهای بزرگ و کوچک و منبت‌کاری‌های نفیس توصیف کرده است.

جغرافیا

آب و هوا

بابلسر در مدار معتدل گرم قرار گرفته و از ضریب اعتدال بسیار بالایی برخوردار است. میانگین دمای سالانه این شهر ۱۷/۵ درجه سلسیوس، بارش متوسط سالانه ۸۸۹ میلی‌متر و میانگین رطوبت ۸۲ درصد است که آن را به یکی از خوش‌آب‌وهواترین مناطق کشور تبدیل کرده است. از بادهای محلی این منطقه می‌توان به بادهای دشت‌وا، گله‌وا، خزری، بادسام، کوسری‌وا و استرآبادی‌وا اشاره کرد.

ناهمواری‌ها

بابلسر از نظر توپوگرافی در بخش جلگه‌ای و موقعیت ساحلی قرار دارد و عوارض برجسته توپوگرافیک در آن دیده نمی‌شود. این شهر تقریباً هموار است و با شیب ملایمی از رشته کوه‌های البرز به سوی دریای مازندران امتداد دارد. ارتفاع شهر ۲۱ متر پایین‌تر از سطح دریاهای آزاد و ۷ متر بالاتر از سطح دریای مازندران است.

موقعیت جغرافیایی

طول جغرافیایی بابلسر ۵۲ درجه و ۳۹ دقیقه و عرض آن ۳۶ درجه و ۴۲ دقیقه است.

مردم

قومیت

مردم بابلسر از قومیت طبری هستند و ریشه در قوم باستانی تپوری دارند. شهرهای آمل، چالوس، کلار، سعیدآباد و رویان نیز جزئی از سرزمین قوم تپوری بودند.

خطر انقراض قوم طبری

به گفته پژوهشگران، آمار بالای طلاق، باروری کم، سالمندی و کاهش ازدواج از جمله مشکلات جمعیتی قوم طبری به ویژه در مازندران است. پژوهشگران به روند پیری جمعیت این قوم اشاره کرده و بر لزوم توجه به سیاست‌های جوانی جمعیت تأکید دارند. بر اساس غربالگری از ۴۳۰ هزار زوج طبری در سال ۱۴۰۱، حدود ۱۰ هزار زوج نابارور در مازندران شناسایی شده است.

جمعیت

بر اساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، جمعیت بابلسر ۵۹,۹۶۶ نفر بوده است.

زبان

مردم بابلسر به گویش بابلسری صحبت می‌کنند که ادامه گویش بابلی و از شاخه‌های زبان مازندرانی است.

جاذبه‌های گردشگری

رودخانه بابلرود

بابلرود از میان شهر بابلسر می‌گذرد و یکی از دلایل اصلی جذابیت این شهر برای گردشگران است. هیچ‌کدام از رودهای جاری در مازندران امکانات رفاهی مشابه بابلرود (مانند قایق‌های تفریحی) را ندارند و مناظر شب آن بسیار زیبا و آرامبخش است. این رود از بلندی‌های البرز در سوادکوه سرچشمه گرفته و پس از عبور از بابل، در بابلسر به دریا می‌ریزد و شهر را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می‌کند.

اسکله ساحلی بابلسر یکی از مهم‌ترین مکان‌های گردشگری است که هر ساله شمار زیادی از مسافران را جذب می‌کند. این اسکله جنبه تجاری ندارد و بیشتر جنبه تفریحی دارد. موج‌شکن‌های سنگی آن نیز زیبایی خاصی به منطقه بخشیده است.

پل معلق بابلسر

پل معلق بابلسر یکی از نمادهای این شهر است که در دوره پهلوی اول توسط مهندسان آلمانی و سوئدی بر روی رودخانه بابلرود ساخته شد. این پل در خیابان پاسداران قرار دارد و در بهمن ماه ۱۳۸۶ با شماره ثبت ۲۰۶۷ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. این پل اولین پلی بود که بخش شرقی و غربی شهر را به هم وصل می‌کرد و بسیاری آن را نماد بابلسر می‌دانند.

باغ وحش

باغ وحش بابلسر، باغ وحشی خصوصی در خیابان دریا است که از آن با عنوان «پارک وحش» نیز یاد می‌شود. حیواناتی مانند گوش سیاه (نوعی گربه وحشی)، خرس، میمون، چهار قلاده شیر، شتر و چهار گرگ بالغ در آن نگهداری می‌شوند. هرچند انتقادهایی درباره شرایط نامناسب نگهداری حیوانات و فاصله با استانداردهای بین‌المللی مطرح شده، اما هنوز رسیدگی لازم انجام نشده است.

جشنواره مجسمه شنی

این جشنواره در سال ۱۳۸۴ با همت انجمن هنرهای تجسمی بابلسر آغاز شد. ابتدا به صورت محلی برگزار می‌شد اما رفته رفته به سطح ملی رسید. هدف از این جشنواره، کشف و شکوفایی خلاقیت‌های هنری و معرفی ظرفیت‌های شهر بابلسر بود. پس از چند سال تعطیلی، در سال ۱۳۹۳ دوباره به صورت محلی شروع به کار کرد.

پل کابلی عابر پیاده

این پل با طول ۹۲ متر و عرض ۵ متر، دارای دو پایلون به ارتفاع ۱۸ متر، دو کوله و ۳۲ شمع به طول ۲۰ متر است. این پل بین دو پل ماشین‌رو با هزینه‌ای بالغ بر چهار میلیارد تومان ساخته شده است.

بازار ماهی‌فروشان

بازاری قدیمی با دو در ورودی در خیابان‌های شهید رجایی و شهید بهشتی. محصولات عرضه‌شده شامل انواع میوه‌ها و سبزیجات، مربا، ترشی، مرکبات، لبنیات محلی، صنایع دستی و فرآورده‌های چوبی است.

شهرک صفائیه

شهرکی مستقل در غرب بابلسر با جاذبه‌های توریستی. این شهرک قدرت اقتصادی بالایی در خرید و فروش ملک دارد و مراکز خرید زیبا و بزرگ آن، سالانه گردشگران زیادی را جذب می‌کند.

روستای کهنه‌محله می‌رود

این روستا دارای مناظر طبیعی فراوان مانند ساحل دریای مازندران، رودخانه تالار، جنگل‌های توسکا، اوکالیپتوس و کاج، شنزارها و نیزارهاست. طرح سالم‌سازی دریا در این منطقه اجرا شده و سالانه توریست‌های زیادی از سراسر کشور و جهان به این روستا سفر می‌کنند.

منطقه ساحلی می‌رود

در فاصله دو کیلومتری بهنمیر از توابع بابلسر، منطقه‌ای سرسبز و جنگلی با چشم‌اندازی زیبا قرار دارد که به منطقه گردشگری می‌رود شهرت یافته است. این منطقه به عنوان نمونه‌ای از مناطق توریستی بابلسر شناخته می‌شود. مجتمع رفاهی-تفریحی کوثر سپاه نیز در این منطقه واقع شده است.

مدرسه نرجس بابلسر

این مدرسه مربوط به دوره پهلوی اول است و در مرکز شهر واقع شده. در تاریخ ۷ مرداد ۱۳۸۲ با شماره ثبت ۹۳۶۹ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

ساختمان بهداری

این ساختمان در مرکز بابلسر از دیگر بناهای دوره پهلوی اول است که در خرداد ۱۳۵۹ با شماره ۱۵۳۱ ثبت ملی شده و اکنون شبکه بهداشت و درمان شهر در آن مستقر است.