مردم
بر اساس آخرین سرشماری (سال ۱۳۹۵)، بندرگز با جمعیتی بالغ بر ۲۰,۷۴۲ نفر، شهری کوچک اما پرجنبوجوش است. مردم خونگرم این دیار از قومیت طبری هستند و به گویش بندرگزی از زبان مازندرانی سخن میگویند؛ گویشی شیرین و دلنشین که ریشه در تاریخ کهن این سرزمین دارد.
پیشینه
بندرگز داستانی شنیدنی از روزگاران دور دارد. اینجا روزگاری شهر باستانی نامیه، یکی از شهرهای تاریخی طبرستان، قرار داشت. به گفته اردشیر برزگر، شهر نامیه یا ناموئه در نزدیکی ران بندرگز، میان دو شهر تمیشه (کردکوی امروزی) و لمراسک (گلوگاه) واقع بود.
قدمت بندرگز بیش از پانصد سال تخمین زده میشود. روایت است که شاه اسماعیل صفوی در لشکرکشی به سواحل شرقی دریای مازندران، در قصبه کناره (بندرگز امروزی) اتراق کرد. اقامت او با آتشسوزی بزرگی همراه شد که به دستور شاه، سربازان به کمک مردم شتافتند و آتش را خاموش کردند.
قصبه کناره در دوره کریم خان زند، به دلیل ارتباط با روسیه تزاری رونق گرفت. اما نقطه عطف تاریخ بندرگز به حدود سالهای ۱۲۰۰ خورشیدی برمیگردد؛ زمانی که مردم گز (انزان) که از دیرباز برای ماهیگیری به این سواحل میآمدند، برای همیشه در این منطقه ساکن شدند و هسته اولیه شهر را بنیان نهادند. یک دهه بعد، با ساخت تأسیسات ابتدایی بندری و کشتیرانی، این مکان به بندری فعال تبدیل شد و نام بندرگز را به خود گرفت. رویش درختچههای گز در مناطق ساحلی نیز یکی از دلایل نامگذاری این بندر است.
دوران طلایی تجارت
بندرگز در دوره قاجار به اوج شکوفایی خود رسید. روسها در زمان محمد شاه (۱۲۳۶ ه.ق) تجارتخانهای بزرگ در این بندر ساختند و آن را به قطبی اقتصادی-تجاری برای منطقه استرآباد تبدیل کردند. در اوایل حکومت ناصرالدین شاه، با ساخت اسکله چوبی و تأسیس شعبه بانک استقراضی روس، این بندر به شاهراهی برای ارتباط بین استرآباد، دامغان، شاهرود، مازندران و تهران از یک سو، و شهرهای چرکن، بادکوبه و هشترخان روسیه از سوی دیگر تبدیل شد.
در این دوران، مهاجرت از روسیه به بندرگز آغاز شد و ارمنیها بیشترین تعداد مهاجران را تشکیل میدادند. آنها به سرعت صاحب املاک و مغازهها شدند و نبض اقتصاد منطقه را در دست گرفتند. قدرت اقتصادی آنها به حدی بود که یکی از ارمنیها در اوایل حکومت رضا شاه (۱۳۰۵ ش) به نمایندگی مجلس مردم این منطقه انتخاب شد.
روسها برای تسهیل تجارت، انبار و فانوس دریایی بلندی در یک کیلومتری ساحل ساختند. کالاهای روسی ابتدا در این انبار تخلیه میشد و سپس با لُتکا (قایق محلی) به ساحل آورده میشد. چند سال بعد، کارشناسان بلژیکی پلی بین انبار دریایی و ساحل ساختند که تا سالهای ۱۳۲۷ خورشیدی مورد استفاده بود.
یک گزارش تاریخی از سال ۱۲۸۷ شمسی، بندرگز را چنین توصیف میکند:
«بندر جز از دهات انزان است. بندری معروف که تجار ارمنیها در آنجا مغازههای فراوان دارند. همه قسم خرازی، پارچههای روسی، بلور، آرد حاجی طرخان، شکر و انواع مشروبات را دارند و با تجار استرآباد با پنبه، پوست، کنجد، برنج و پشم داد و ستد میکنند. اغلب ترکمانان یموت هم در آنجا خرید و فروش دارند. تلگراف و پست هم دارد. ملک بندر جز متعلق به حاج حسین امین الضرب و انتظام الدوله است».
افول و تولدی دوباره
با ساخت راهآهن سراسری و ورود آن به بندرگز در سال ۱۳۰۶ ش، حمل و نقل کالا آسانتر شد و تجارت رونقی مضاعف یافت. اما چند سال بعد، با تأسیس شهر بندر ترکمن و اسکله بزرگ دریایی آن، و همچنین عقبنشینی آب دریا در ساحل بندرگز، دوران طلایی تجارت این بندر به افول گرایید. ضربه سنگینی بر پیکر اقتصاد منطقه وارد شد و مردم به تدریج به کشاورزی روی آوردند.
در سالهای اخیر، بندرگز با تکیه بر تاریخ غنی و جاذبههای طبیعی خود، در مسیر توسعه گردشگری گام برداشته است.
جمعیت
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر بندرگز ۲۰,۷۴۲ نفر (۶,۷۱۵ خانوار) بوده است.
آثار و بناهای تاریخی
بندرگز با پیشینهای غنی، میزبان آثار تاریخی ارزشمندی است که هر کدام روایتی از گذشته این سرزمین را بازگو میکنند:
تپههای باستانی
در اطراف بندرگز، تپههای باستانی متعددی وجود دارد که نشان از سکونت انسان در هزاران سال پیش در این منطقه دارد:
- گرگ تپه (جنوب شرق روستای سرطاق)
- دین تپه (جنوب کهنه کلباد)
- بزغاله تپه (شمال کهنه کلباد)
- تپه عبداللهی (شمال کهنه کلباد)
- تپه سنان خانه سر (بین نوکنده و تلور)
- تپه در دار لته (جنوب نوکنده)
- کافر تپه (بین مزنگ و بنفش تپه)
- تپه سوت کاپا (بین دشتی کلاته و استون آباد)
- قله تپه (شرق وطنا)
ساختمان تاریخی شهرداری
یکی از بناهای شاخص بندرگز، ساختمان تاریخی شهرداری است که در سال ۱۳۱۲ تأسیس شد. متأسفانه در ساعت ۵:۱۱ روز جمعه ۱۸ تیر ۱۳۸۹، این ساختمان دچار آتشسوزی مهیبی شد. شدت حادثه به حدی بود که آتشنشانی چند شهر مجاور به کمک شتافتند. طبقه دوم و بخش بایگانی به کلی از بین رفت و پس از سه ساعت تلاش، آتش مهار شد. این ساختمان در حال تعمیرات اساسی بود که طعمه حریق شد.