بندر لنگه: مروارید خلیج فارس، عروس بنادر ایران

ریشه نام

واژه «لنگه» در فرهنگ فارسی به معنای «تا، فرد، تک، یکتا، بی‌همتا و نادر» آمده است. برخی بر این باورند که این شهر به دلیل آبادانی، بزرگی و جمعیت چشمگیرش، «لنگه» یا «لنگه دنیا» نامیده شده است؛ گویی می‌خواسته‌اند بگویند بندر لنگه، همتا و همانند تمام دنیاست.

نام‌های پیشین

این بندر در دوران هخامنشیان یکی از بنادر مهم بازرگانی خلیج فارس بود و با نام «گوگانا» شناخته می‌شد.

پیشینه

سابقه استفاده از مزیت‌های تجاری لنگه به عنوان بندر، به دوره هخامنشیان بازمی‌گردد. روزگاری که بندر گوگانا (نام قدیمی لنگه) به عنوان یکی از بنادر اصلی بازرگانی خلیج فارس در ایران باستان شناخته می‌شد. این بندر در زمان کریم خان زند با رونق بازرگانی و ارتباطات دریایی آباد شد.

بندر لنگه از سال ۱۲۱۳ خورشیدی (۱۸۳۴ میلادی) تا حدود شش دهه بعد (سال ۱۲۷۷ خورشیدی) بندر اصلی منطقه حکومت لارستان و محل آمد و شد کالاهای وارداتی و صادراتی خلیج فارس بود. اما پس از آن، پویایی اجتماعی و تجاری‌اش افول کرد. تناقضات سیاسی، اقتصادی و ایدئولوژیکی از سال ۱۲۷۸ خورشیدی (۱۸۹۹ میلادی) موجب انحطاط اجتماعی آن شد.

عواملی مانند تعرفه‌های جدید گمرکی، ناامنی سیاسی و اجتماعی، قانون انحصار بازرگانی و خدمت نظام اجباری، باعث مهاجرت انسان‌ها و سرمایه‌ها و گسترش قاچاق و رشوه شد. با این حال، افتتاح دفاتر کنسولی و کمپانی‌های متعدد کشورهایی مانند انگلیس، فرانسه، بلژیک و آلمان بین سال‌های ۱۸۶۴ تا ۱۸۹۶ میلادی، گویای رونق و اهمیت بندر لنگه در آن زمان است. همچنین، وجود یکی از اولین مدارس و دومین فرودگاه کشور و شهرداری با قدمتی بیش از یک قرن، گواهی بر اهمیت تاریخی این بندر است.

بندر مروارید

بندر لنگه تا سال ۱۹۲۱ مرکز صنعت مروارید جهان بود. صنعت مروارید خلیج فارس در آن زمان از صنعت نفت هم مهم‌تر بود و حدود ۱۲۰ هزار نفر در آن مشغول به کار بودند. به استناد شواهد تاریخی، در دوره صفویه، بندر لنگه روستایی کوچک بود. اما در دوره حکومت محمد شاه قاجار، محمدابراهیم کازرونی (شاعر، عارف و پزشک متخلص به «نادری») که خود از بندر لنگه دیدن کرده بود، آن را «در نهایت آبادانی» توصیف کرده است:

"بندرلنگه بندری است در نهایت آبادانی، از همهٔ بنادر واقعه در کنار عمان آبادتر و معمورتر است... آن بندر را من حیث آبادی و معموری می‌توان عروس بنادر سواحل برّ فارس شمرد..."

همچنین، یکی از مأموران کمپانی هند شرقی انگلستان در سال ۱۲۴۹ خورشیدی (۱۸۷۰ میلادی) بندر لنگه را این‌گونه توصیف کرده است:

"بندرلنگه یکی از پررونق‌ترین شهرهای ساحلی ایران است... از دریا منظرهٔ بسیار عالی دارد و در پشت آن یک سلسله درختان خرما به چشم می‌خورد..."

به نوشته احمد فرامرزی، نویسنده و سیاستمدار اهل جنوب، در سال ۱۲۷۶ خورشیدی (۱۸۹۷ میلادی)، بندر لنگه مرکز معاملات مروارید در خلیج فارس بود و تجار ثروتمندی مانند حاجی عبدالله خواجه و عباس بستکی با میلیون‌ها روپیه ثروت در آن به تجارت مروارید مشغول بودند.

وضعیت طبیعی

موقعیت جغرافیایی

شهر بندر لنگه در مختصات جغرافیایی ۲۶ درجه و ۳۳ دقیقه عرض شمالی و ۵۴ درجه و ۵۴ دقیقه طول شرقی واقع شده است. مساحت آن ۱۴۵۶ هکتار و ارتفاعش ۱۰ متر بالاتر از سطح دریاست. این شهر از شرق به بندرکنگ، از غرب به روستاهای شناس و مغویه، از جنوب به خلیج فارس و از شمال به صحرای مهرکان محدود می‌شود.

فاصله بندر لنگه تا شهر بستک ۱۴۷ کیلومتر، تا بندرعباس ۱۸۶ کیلومتر، تا پارسیان ۲۲۲ کیلومتر، تا لارستان ۳۰۰ کیلومتر و تا بوشهر ۵۵۵ کیلومتر است.

آب و هوا

هوای بندر لنگه مانند سایر شهرهای ساحلی، مرطوب و در تابستان گرم است. بارندگی در آن متغیر و گاه همراه با باران‌های سیل‌آسا می‌باشد.

معماری

بندر لنگه را باید «شهر مساجد و برکه‌ها» نامید، چراکه در این شهر برکه‌ها (آب‌انبار) و مساجد تاریخی ارزشمندی وجود دارد که بیشتر آنها در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. وجود خانه‌های بزرگ و تاریخی مانند خانه فکری با بادگیرهای بلند و زیبا، یکی از الگوهای اصلی معماری جنوب ایران محسوب می‌شود.

در پنج سال گذشته از تخریب ۱۵۰ خانه تاریخی با قدمت بیش از یکصد سال در این شهر جلوگیری شده است. بندر لنگه در گذشته ۴۵ هکتار بافت تاریخی داشته که با پژوهش‌های تازه، این محدوده به حدود ۱۱۰ هکتار رسیده است. معاون وقت وزارت راه و شهرسازی نیز با اشاره به معماری غنی مناطق هرمزگان، بادگیر را نماد معماری بندر لنگه، بندرعباس، قشم و بستک دانسته است.

اسکله بندر لنگه

عمر اسکله‌های لنگه به درازای تاریخ است، اما اسکله‌های فعلی شامل موارد زیر هستند:

• اسکله شماره ۱: بهره‌برداری در سال ۱۳۶۰، طول ۲۴۳ متر و حداکثر آبخور ۵.۵ متر با کاربری چندمنظوره.
• اسکله شماره ۲: افتتاح در سال ۱۳۸۱، طول ۵۴۰ متر و حداکثر آبخور ۵.۵ متر با کاربری چندمنظوره.
• اسکله شماره ۳: طول ۲۰ متر، مخصوص پهلوگیری کشتی‌های RORO.
• اسکله جدید تجاری: در سال ۱۴۰۱ افتتاح شد.

مردم‌شناسی و فرهنگ

جمعیت

بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر بندر لنگه ۳۰۴۳۵ نفر است. این شهر به همان نسبت که مهاجرپذیر است، شاهد مهاجرت ساکنانش به شهرهای دیگر و کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز بوده است. اقوام عرب با ریشه بحرینی (معروف به بحرینی‌ها) نیز در این شهر زندگی می‌کنند.

زبان

زبان اصلی مردم بندر لنگه، لارستانی است که با لهجه لنگه‌ای (زبان لارستانی) استفاده می‌شود.

دین و مذهب

بندر لنگه دارای یک مدرسه علوم دینی اهل سنت به نام «سلطان العلماء» است. در این شهر، نماز جمعه پیروان تشیع و تسنن همراه با هم برگزار می‌شود که نشان‌دهنده همزیستی مسالمت‌آمیز پیروان مذاهب مختلف است.

صنایع دستی

صنایع دستی در بندر لنگه قدمتی دیرینه دارد و گفته می‌شود اولین مرکز صنایع دستی در سال ۱۳۰۲ در این شهر ساخته شده است. گلابتون‌دوزی، خوس‌دوزی، زری‌دوزی، سوزن‌دوزی و ساخت برقع از جمله مهم‌ترین صنایع دستی این شهر هستند که هنر دست زنان این منطقه است.

ظرفیت‌های بالای صنایع دستی بندر لنگه باعث شده تا اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان هرمزگان به دنبال ثبت «بندر لنگه به عنوان شهر ملی صنایع دستی (گلابتون‌دوزی)» باشد. این اتفاق می‌تواند صنایع دستی این منطقه را در بازار داخلی و جهانی دیده‌تر کند.

غذا

غذاها و خوراکی‌های محلی بندر لنگه شامل گوبولی، قلیه ماهی، ماهی سرخ کرده، شوربا، چنگال، خم فروش، جلاب، نان تومشی، نان فلزی، تنوری، تنکی، فتیر، شلشلی، گپکی و نان رگاگ می‌شود.

ترابری

از نظر ترابری دریایی، بندر لنگه بهترین پایانه لجستیکی برای جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و کوچک و جزیره فارسی است و حداقل فاصله را با شیخ‌نشین‌های امارات متحده عربی (دبی، ابوظبی و شارجه) دارد. همچنین، این بندر پیشینه دیرینه‌ای در ترابری مسافر و کالا به کشورهای قطر، بحرین و کویت دارد.

در ارتباط با ترابری زمینی، کامیون‌های حامل کالا که بین استان‌های فارس و اصفهان و همچنین در امتداد راه ساحلی جنوب کشور تردد می‌کنند، از بندر لنگه عبور می‌کنند. در ترابری هوایی، فرودگاه بندر لنگه که زمانی ایستگاه سازمانی پروازهای پستی بوده، اکنون دارای مجوز برای پروازهای بین‌المللی است.

جاذبه‌های گردشگری

اماکن تاریخی

مساجد تاریخی

• مسجد غیاث (۱۲۹۰ قمری)

مشاهیر بندر لنگه

بندر لنگه زادگاه و محل زندگی بسیاری از علماء، ادباء، فقهاء و رجال نامدار بوده است. از جمله مشاهیر این شهر می‌توان به افرادی مانند ابراهیم ادیبی، عبدالرحمن ادیبی، حجت‌الاسلام سیدمحمد عالم، شیخ‌الاسلام عبدالرحمن خالدی، حجت‌الاسلام سیدشبر موسوی، شیخ‌الاسلام سیدجعفر موسوی، شیخ‌الاسلام احمد السرحان، شیخ‌الاسلام شیخ رضوان، حجت‌الاسلام سیدعلی عرب، سالم بن ابراهیم الخاجه، حسین بن علی الوحیدی، شیخ‌الاسلام محمدعلی خالدی، شیخ حسن رضوان، ابراهیم محمود درویش جابری (معروف به حاج ابراهیم جابری)، حاج شعبان صداقت، علی محمود درویش جابری (معروف به حاج علی جابری)، شیخ صالح ادیب، شیخ قاسم قصاب، ملا عبدالکریم واحدی، عبداله واحدی، عباس انجم‌روز، محمد احمد هودی، حاج محمدبهزاد اسیری، مهرداد پورموسی، محمد یوحا، رئیس ابراهیم محمودیان، ملامحمد کوخردی، محمدشریف ملااحمدی، فاطمه قدم، حاجی آمنه حسن عمانی، رئیس حسن سعدی، رئیس احمد سعدی، رئیس عبدالکریم سعدی (از اولین پزشکان فضانورد بندر لنگه)، رئیس محمد رسول سعدی، رئیس اسماعیل سعدی، حاجی محمدرضی بلوکی، حسین گله‌داری، عبدالواحد فکری، شیخ سلطان المرزوقی، بدر محمد امین، محمد عبدالرحمن علینا، ملا یوسف بلوکی، سیدفضل سیدجلال‌الدین، سالم محمد نجار (معروف به حاج سالم قریشی)، محمد صالح آسودی و سید سالم بحرینی اشاره کرد.