بهبهان؛ شهری با تمدنی هفت‌هزار ساله در دل خوزستان

نام‌گذاری

پیشینه

تاریخ بهبهان با تاریخ ایالت باستانی ارجان (یا آریاگان) گره خورده است. این ایالت که شامل شهرستان‌های بهبهان، امیدیه، آغاجاری و بخش‌هایی از استان‌های بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد امروزی می‌شد، در مرز خوزستان و فارس قرار داشت. نام ارجان در سکه‌های عرب-ساسانی و منابع اسلامی به صورت «ارجن» و «ارّجان» ثبت شده و یونانیان نیز از آن با نام «ارکران» یاد کرده‌اند.

منابع تاریخی از نام‌های دیگری چون رامقباد، بِرامقباد، اَبَرقباد و به از آمِدِ کَواد برای ارجان استفاده کرده‌اند که همگی به نام قباد یکم، پادشاه ساسانی، اشاره دارند. در تقسیم‌بندی پنج‌کوره‌ای ایالت پارس در دوره ساسانیان، ارجان مرکز کوره‌ای به همین نام بود که از شمال به اصفهان، از جنوب به خلیج فارس، از غرب به رامهرمز و از شرق به کوه شاپور می‌رسید.

خرابه‌های شهر باستانی ارجان در ۱۲ کیلومتری شمال شرقی بهبهان، در دو سوی رودخانه مارون و نزدیک قدمگاه امام رضا، وسعتی حدود ۵۰۰ هکتار دارد. در ابتدا قدمت این شهر به دوران ساسانیان نسبت داده می‌شد، اما در سال ۱۳۶۱ خورشیدی، کشفی شگفت‌انگیز همه چیز را تغییر داد: یک آرامگاه متعلق به حدود هزاره دوم پیش از میلاد و دوره ایلامی. در این آرامگاه، تابوتی بزرگ از جنس برنز همراه با یک حلقه طلایی، ۹۸ دکمه زرین، ده ظرف استوانه‌ای، خنجر، میله نقره‌ای و سینی برنزی با نقوش تاریخی پیدا شد که قدمت آن‌ها به ۸۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد.

نقوش روی سینی ارجان، داستانی شنیدنی را روایت می‌کند: شیری در مرکز، سپس ردیفی از شیرها و پنج ردیف نقوش متنوع از مراسم مختلف. بر اساس این تصاویر، یکی از فرمانروایان ایلامی برای شکار به کوهستان می‌رود و در غیاب او شورشی رخ می‌دهد. شاه بازمی‌گردد، شورش را سرکوب می‌کند و جشن می‌گیرد. قدیمی‌ترین تصویر از یک بربت‌نواز (چنگ‌نواز) ایرانی نیز در میان نوازندگان این سینی دیده می‌شود. بر لبه پشت جام نیز کتیبه‌ای میخی به خط ایلامی حک شده است.

یکی از مهم‌ترین کشفیات این محوطه، حلقه قدرت زرین با دسته استوانه‌ای هلالی شکل است که در دست چپ متوفی قرار داده شده بود. این حلقه با نقش دو شیر بالدار در دو طرف درخت مقدس تزیین شده و کتیبه‌ای به خط میخی عیلامی دارد که ترجمه آن «کیدین هوتران پسر کورولوش» است.

شهر ارجان از دیرباز مرکزیت منطقه را بر عهده داشت و در زمان ساسانیان بازسازی شد. به گفته آرتور کریستنسن، قباد یکم پس از یورش به شهر امیدا در شمال بین‌النهرین، هشتاد هزار تن از اهالی آن را به اسارت گرفت و به ارجان آورد. این اسیران که در بافت کتان مهارت داشتند، ارجان را به مرکز تولید پارچه کتان تبدیل کردند.

آریاگان در زمان ساسانیان یکی از چهار شهر مهم ایران بود. زمین‌های حاصلخیز و آب کافی از رودخانه‌های مجاور، کشاورزی را رونق بخشیده بود و قرار گرفتن بر راه بین فلات ایران و جلگه خوزستان، آن را به مرکز تجاری مهمی تبدیل کرده بود. بیشتر زمین‌ها به کشت انگور و زیتون اختصاص داشت و غلات نیز بسیار پربار بودند.

مسعودی در کتاب «مروج الذهب» از آتشکده‌ای در شهر ارگان یاد می‌کند که به روزگار بهراسف (پیش از ظهور زرتشت) بنا شده بود.

عوامل اصلی نابودی ارجان

دو عامل اصلی در متروک شدن ارجان نقش داشتند: عوامل انسانی مانند جنگ‌های متعدد، غارت و ناامنی ناشی از قلعه‌های اسماعیلی، و مهاجرت‌های گسترده؛ و عامل طبیعی یعنی زمین‌لرزه.

به گفته ابن اثیر، در سال ۴۴۴ قمری زلزله‌ای بسیار شدید خوزستان، ارجان و ایذج (ایذه) را لرزاند. کوه شمالی ارجان به نام خاییز ترک خورد و سازه‌هایی با پله‌های گچی از آن بیرون آمد. این زلزله بسیاری از زیرساخت‌های آبیاری و کشاورزی را نابود کرد. زلزله دیگری در سال ۴۷۸ قمری نیز خسارات بیشتری وارد آورد و پل‌های دوگانه ارجان بر رودخانه تاب (مارون کنونی) آسیب جدی دیدند.

مردم بازمانده از زلزله، در منطقه‌ای که پیش‌تر محل نیایششان بود و «بهان» نامیده می‌شد، گرد هم آمدند و شهری جدید بنا کردند که «بهبهان» نام گرفت. پس از تقسیم‌بندی جدید کشوری، بهبهان از استان فارس جدا و به استان خوزستان پیوست.

جنگ ایران و عراق

شهرستان بهبهان در جنگ تحمیلی بیش از ۱۱۰۰ شهید تقدیم ایران کرد. در حادثه‌ای تلخ، در ۴ آبان ۱۳۶۲، مدرسه حمدالله پیروز بهبهان هدف موشک‌های بعثی قرار گرفت و ۶۹ دانش‌آموز، ۱ خدمتگزار و ۴ معلم به شهادت رسیدند. همچنین در ۱۹ دی ۱۳۶۵، نیروهای بعثی با بمب شیمیایی به گردان فجر بهبهان در عملیات کربلای ۵ حمله کردند که منجر به شهادت ۹۰ نفر شد.

جغرافیا

شهر قدیمی بهبهان از محلاتی چون عقلایی‌ها، بدیعا، پر، مسجد بردی، پهلوانان، کاروانسرا گچپزان، باقرخان، مکینه، شاه فضل، سادات، لب آب، درویش، ملک، در ویس، سبزپوشان، تخت‌کشان، محسنی‌ها، معمارها، ملایان، گود چاهک، گود بقال، کارگه قنوات، گود کلو، آب خسی‌ها، میدان، خراسانی‌ها، آقا پیرحیدر، بازار نو، محله پیر، آهنگرها، بوعلی‌ها و درویش‌ها تشکیل شده است. بخش‌های جدید شهر نیز شامل چمنک، شهرنو، ذوالفقاری، فلکه بید بلند و پل قائم می‌شود.

گوناگونی زیستی و جانداران

بهبهان در دشت و مجاورت رشته‌کوه زاگرس قرار دارد و از رودخانه‌های پرآب مارون، خیرآباد و زهره برخوردار است. منطقه حفاظت‌شده خاییز در دامنه غربی زاگرس، زیستگاه گونه‌های کمیاب و در معرض انقراض مانند پلنگ، کاراکال، گربه جنگلی، گراز، کفتار، گرگ، شغال، روباه، سمور سنگی، شنگ، رودک عسل‌خوار، کبک، تیهو، جغد ماهی‌خوار، دراج، زنبورخوار، کل و بز است.

از گونه‌های بسیار کمیاب بهبهان می‌توان به ماهی کور غار اشاره کرد که در ایران تنها در بهبهان و لرستان دیده شده است. شاه‌روباه نیز در این منطقه ثبت و عکسبرداری شده است.

قدیمی‌ترین نرگس‌زار ایران متعلق به شهرستان بهبهان است. این گل در سال ۱۹۹۲ میلادی در جشنواره گل هلند رتبه نخست را کسب کرد. چهار نوع گل نرگس در بهبهان شناسایی شده که «شهلا» بیشترین وسعت را دارد. انواع دیگر عبارتند از «پرپر یا شصت پر»، «پنجه گربه‌ای» و «مسکین». گل‌دهی نرگس از نیمه دوم سال آغاز و تا پایان بهمن و گاهی تا نیمه اول اسفند ادامه دارد.

جمعیت‌شناسی

مردم‌شناسی

مردم شهر بهبهان به دو زبان فارسی بهبهانی و لری بهمئی سخن می‌گویند. زبان لری بهمئی در میان بخش‌ها و روستانشینان شهرستان نیز رایج است.

یهودیان بهبهان

بر اساس برخی روایات، شهروندان قدیم بهبهان اصلیتی یهودی داشته‌اند. وجود مقبره‌ای منتسب به دو پیامبر یهودی (یا به روایتی دو سردار یهودی) در نزدیکی بهبهان، یکی از نشانه‌های این ادعاست. هنوز هم بسیاری از مردم روزهای شنبه برای زیارت این قبور به آرامگاهشان می‌روند.

اقتصاد و بازرگانی

صنایع دستی

بهبهان از دیرباز دارای صنایع دستی متنوعی بوده که متأسفانه با تحولات اقتصادی و ظهور مشاغل جدید، بسیاری از آن‌ها از میان رفته‌اند.

گردشگری

بهبهان سرشار از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی است:

• مجموعه ارجان: شامل گور مکشوفه کیدین هوتران و محوطه باستانی
• نبردگاه آریوبرزن در کوه‌های تنگ تکاب
• کتیبه تنگ تکاب
• بقعه بشیر و نذیر: مقبره دو برادر یهودی
• مسجد جامع و راسته بازار
• پل خیری مح‌خان (خیرآباد)
• قلعه مدرسه (خیرآباد)
• قلعه گلاب (زیدون)
• کتیبه تنگ سروک (سولک)

بافت تاریخی شهر بهبهان که قدیمی‌ترین منطقه پس از ارجان است، از شمال به خیابان شریعتی، از جنوب به خیابان گرایمی، از شرق به خیابان نحوی و از غرب به خیابان پیروز محدود می‌شود. این بافت با مساحت ۱۴۶ هکتار، بیش از ۸۴ مسجد، حسینیه و امامزاده را در خود جای داده است. خانه‌های این منطقه متعلق به دوره‌های قاجار و پهلوی با ویژگی‌هایی مانند زیرزمین، ایوان با ستون‌های مدور، سردرهای قوسی و آجرکاری‌های زیبا هستند.

مجموعه راسته بازار با شماره ۳۷۶۹ در فهرست آثار ملی ثبت شده و قدیمی‌ترین بازار شهر است. این بازار از دوره قاجار با سقف گنبدی حجره‌ها و طاق و تویزه ساخته شده است.

حمام بکان از دوره ساسانی و مرتبط با شهر قدیم ارجان، در کنار رودخانه مارون و نزدیک روستای امام رضا واقع شده. معماری آن چهار ایوانی است و سقف گنبدی شکل داشته که اکنون ریخته است.

پل ارجان نیز در کنار رودخانه مارون و متعلق به دوره ساسانی است. این پل سیزده متر پهنا داشته و از سنگ و ملات ساروج ساخته شده. آثار پل کوچک دیگری نیز پایین‌تر دیده می‌شود. زلزله‌های سال‌های ۴۴۴ و ۴۷۸ قمری نخستین آسیب‌ها را به این پل‌ها زدند و سال‌ها بعد کاملاً ویران شدند.

صنایع و معادن

صنایع بهبهان به دو دسته ماشینی و دستی تقسیم می‌شوند. صنایع ماشینی شامل صنایع سبک (غذایی، چوب، حمل و نقل) و سنگین (نفت و معادن) است. مهم‌ترین واحدهای صنعتی عبارتند از:

• پالایشگاه گاز بیدبلند (فازهای ۱ و ۲)
• واحدهای نفتی پازنان ۲ و رگ سفید ۲ در بخش زیدون
• کارخانه سیمان
• آجر ماشینی
• ملامین‌سازی
• ظروف آلومینیوم
• کابینت‌سازی
• قندسازی
• بسته‌بندی خرما

منابع زیرزمینی شهرستان شامل نفت، گاز، سنگ آهک، سنگ گچ، خاک رس، شن و ماسه است. نیروگاه سیکل ترکیبی بهبهان نیز از منابع تأمین انرژی در این شهر است.

بهداشت و درمان

بیمارستان‌ها و مراکز درمانی

ترابری

فرودگاه

بهبهان دارای یک فرودگاه نظامی متعلق به پدافند هوایی است که به عنوان فرودگاه اضطراری و پشتیبان فرودگاه امیدیه عمل می‌کرد. در گذشته پروازهایی به مقصد تهران با هواپیماهای C-130 نیروی هوایی انجام می‌شد. از سال ۱۴۰۰، کار تعمیر و بازسازی این فرودگاه برای راه‌اندازی مجدد به عنوان فرودگاه داخلی آغاز شده است.

راه‌آهن

بهبهان ایستگاه راه‌آهن ندارد، اما طبق برنامه‌های اعلام شده، خط راه‌آهن شیراز-اهواز که عملیات اجرایی آن از پایان سال ۱۳۹۱ شروع شده، از این شهرستان عبور خواهد کرد.

پایانه مسافربری

شهرستان بهبهان دارای یک پایانه مسافربری است. روزانه اتوبوس‌هایی به مقاصد تهران، اصفهان، شیراز، بوشهر، عسلویه، آبادان، اهواز و ماهشهر تردد می‌کنند که مسیر بهبهان-اهواز پرترددترین آن‌هاست.

پایانه میوه و تره‌بار

بهبهان دارای یک میدان میوه و تره‌بار بزرگ است که مرکبات و صیفی‌جات منطقه را به سراسر کشور ارسال می‌کند.

فرهنگ و هنر

تئاتر و سینما

بهبهان دارای سه سالن سینما است: یک سینمای پیشرفته در هتل رضا، سینما آفتاب در خیابان نهایی، و یک سالن سینما متعلق به سپاه ناحیه مقاومت بسیج.

موسیقی

خوراک

پوشاک

ورزش

ورزش در این شهر، پیرو وضعیت ورزش در ایران است.

آموزش

دانشگاه‌های سرشناس