تقسیمات کشوری
تا پیش از دوران قاجار، این منطقه بخشی از قلمرو «لر بزرگ» بود و پس از آن، به عنوان ولایتی از فارس شناخته میشد. در سال ۱۲۲۱ خورشیدی، شهرستانهای مهمی مانند بهبهان و امیدیه از آن جدا شدند. سرانجام در سال ۱۳۴۲، سرزمین ایلات ششگانه کهگیلویه و بویراحمد از استانهای فارس و خوزستان جدا و به فرمانداریای کل تبدیل شد و شهر یاسوج در سال ۱۳۴۴ به عنوان مرکز آن شکل گرفت. این استان در سال ۱۳۵۵ به طور رسمی به استانی مستقل تبدیل شد.
امروزه، این استان از ۹ شهرستان، ۱۶ بخش، ۱۶ شهر و بیش از ۱۷۰۰ روستا تشکیل شده است.
آمار جمعیتی
کهگیلویه و بویراحمد با مساحتی حدود ۱۶۲۶۴ کیلومتر مربع، از نظر جمعیت و وسعت در رتبه ۲۸ کشور قرار دارد. بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت آن ۷۱۳,۰۵۲ نفر بوده که نیمی از آنها در شهرستان بویراحمد ساکن هستند. نکته جالب توجه، جوانی جمعیت این استان است: حدود ۶۸ درصد از مردم در بازه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال قرار دارند.
محرومیت در دل ثروت
این استان با وجود تأمین ۲.۲ درصد از تولید ناخالص داخلی ایران و دارا بودن منابع عظیم نفت و گاز، متأسفانه جزو استانهای محروم کشور محسوب میشود. نرخ بیکاری در این منطقه ۱۲.۶ درصد است که رتبه ششم بالاترین بیکاری در کشور را به خود اختصاص داده است. این تضاد میان ثروت طبیعی و محرومیت اقتصادی، یکی از چالشهای اصلی این سرزمین است.
تاریخ کهن
قدمت سکونت در این منطقه به دوران پارینه سنگی بازمیگردد. کهگیلویه و بویراحمد در روزگار عیلامیان بخشی از «انزان شرقی» بود و بعدها در امپراتوری هخامنشی، خاستگاه یکی از ساتراپهای آن به شمار میرفت. پس از ورود اسلام به ایران، این منطقه تا قرنها توسط خاندانهای محلی مانند «گیلویه» اداره میشد و بخشی از سرزمین پهناور «بلاد اللور» (لرستان) بود.
مردمشناسی و زبان
اکثریت مردم این استان از قوم لر و از شاخه «لر بزرگ» هستند. ایلهای بویراحمدی، چرام، باوی، بهمئی و طیبی، جمعیت اصلی این منطقه را تشکیل میدهند. زبان مردم، «لری جنوبی» (دومنی) است که بازماندهای از زبان پهلوی باستان و یکی از اصیلترین گویشهای ایرانی به شمار میرود. جالب است بدانید که این گویش در بخشهای وسیعی از استانهای خوزستان، فارس، بوشهر و اصفهان نیز رایج است.
اقلیم و آب و هوا
استان به دو منطقه کلی تقسیم میشود:
- سردسیر: شامل شهرستانهای بویراحمد، دنا و مارگون. این مناطق با ارتفاع متوسط ۹۰۰ متر از سطح دریا، دارای بارش سالانه ۶۰۰ تا ۸۰۰ میلیمتر و پوشیده از جنگلهای انبوه بلوط هستند. شهر یاسوج، مرکز استان، پس از رشت دومین مرکز استان پربارش ایران است و پس از شهرکرد، دومین مرکز استان مرتفع کشور به شمار میرود.
- گرمسیر: شامل شهرستانهای گچساران، کهگیلویه، باشت، بهمئی و لنده. این مناطق با ارتفاع متوسط ۳۰۷ متر، بارش کمتری (۳۰۰ تا ۶۰۰ میلیمتر) دارند و پوشش گیاهی آنها عمدتاً پسته کوهی است.
معادن و منابع
کهگیلویه و بویراحمد گنجینهای از مواد معدنی است. چهارمین معدن بزرگ نیترات جهان در این استان قرار دارد. همچنین دارای معادن عظیم سلستین، بوکسیت، فسفات و بزرگترین معادن رسوبی ایران است. ذخایر معدنی استان بالغ بر یک میلیارد و ۵۰۰ تن برآورد میشود.
وضعیت اقتصادی
اقتصاد استان عمدتاً بر پایه کشاورزی و دامپروری استوار است. جنگلهای بلوط با وسعت بیش از یک میلیون هکتار، نقش حیاتی در اقتصاد و اکوسیستم منطقه دارند. صنعت نفت در گچساران و کارخانه قند یاسوج از دیگر بخشهای مهم اقتصادی هستند. با این حال، فعالیتهای صنعتی در این استان نسبت به سایر مناطق کشور چندان رونق ندارد.
فرهنگ و پوشش
فرهنگ کهگیلویه و بویراحمد، تلفیقی از موسیقی حماسی، شعر و آیینهای باستانی است. «یاریار» یکی از آوازهای کهن لری است که ریشه در اعماق تاریخ دارد. شاهنامهخوانی نیز در میان مردم رواج دارد.
پوشش سنتی این استان بسیار زیبا و منحصربهفرد است و در سال ۱۴۰۳ به عنوان پوشش ملی قوم لر به ثبت رسیده است:
- پوشش مردانه: شامل شال و ستره، چوقا (نوعی بالاپوش)، پاپیچ و کلاه نمدی.
- پوشش زنانه: شامل سه بخش سرپوش (روسری توری، لچک مخمل و چارقد)، تنپوش (پیراهن بلند «جومه» و کت مخمل «دلگ») و پاپوش (دامن چیندار «تُمون»).
صنایع دستی و سوغات
صنایع دستی این استان شامل قالیچه، گلیم، گبه، خورجین و جاجیم است. سوغات معروف: گردو (استان قطب تولید گردو در کشور است)، عسل طبیعی، انگور، ماهی قزلآلا، لباس محلی و گردنبندهای سنتی «مهلو» و «میخک».
غذاهای محلی
استان کهگیلویه و بویراحمد دارای غذاهای سنتی متنوع و خوشمزهای است که طعمی اصیل از دل طبیعت زاگرس را به شما هدیه میدهند.
