نام بوشهر؛ از لیان تا امروز
نام بوشهر در طول تاریخ دگرگونیهای بسیاری به خود دیده است. قدیمیترین نام ثبتشده برای این تمدن کهن، «لیان» است؛ واژهای بابلی به معنای «آفتاب درخشان». بر اساس کاوشهای باستانشناسی موریس پزار، فرانسوی، در سال ۱۹۱۳ میلادی، گمان میرود در دوره عیلامیان به این شبهجزیره لیان میگفتهاند.
در دورانهای بعد، این شهر با نامهای «ریشهر»، «ریواردشیر»، «بوخت اردشیر»، «رام اردشیر» و «رامش اردشیر» شناخته میشد. برخی معتقدند «بوشهر» تحریفشده «بخت اردشیر» به معنای «شهر رهایی» است؛ همان جایی که اردشیر بابکان، بنیانگذار سلسله ساسانی، در آن نجات یافت. در کارنامه اردشیر بابکان آمده: «اردشیر چون دریا به چشم بدید، اندر یزدان سپاسداری انگارد و آنجا روستایی بوخت اردشیر نام نهاد.»
در اسناد عربی قدیم از این شهر با نام «البوشهر» یاد شده که کوتاهشده آن «ابوشهر» است. دیگر نامهای تاریخی بوشهر عبارتند از «رامشهر»، «انطاکیه» و «بندر نادری». در عصر هخامنشی، تمدن لیان یکی از تمدنهای بزرگ ایران بود و امروزه نیز نام خیابانی در بازار بوشهر یادآور این پیشینه کهن است. جالب آنکه در آثار باستانی شوش نیز از این بندر نام برده شده است.
پیشینه تاریخی؛ سفری در اعماق زمان
قبل از اسلام
شهر بوشهر ریشه در اعماق تاریخ دارد. قدیمیترین آثار کشفشده در این منطقه به دوره عیلامیها بازمیگردد. در آن روزگاران، شهری به نام لیان (آفتاب درخشان) در کنار بوشهر کنونی بنا شد که عظمت آن را میتوان از گورستان شغاب (۱۰ هکتار) حدس زد. مردم لیان به چندخدایی اعتقاد داشتند و نیروهای طبیعی را میپرستیدند. اقتصادشان بر پایه تجارت، صیادی و کشاورزی (انجیر، انگور و خرما) استوار بود و آب مورد نیاز خود را از طریق قناتهایی تأمین میکردند که منشأ آب آنها هنوز ناشناخته است.
لیان مرکز تجارت دولت عیلام بود و چندین بار بین بابلیها و عیلامیها دست به دست شد تا سرانجام نبوکدنصر یکم (بختالنصر) آن را با خاک یکسان کرد. پس از عیلامیان، بوشهر بخشی از قلمرو مادها شد و در دوره هخامنشیان، داریوش بزرگ ترعهای در کنار آن ساخت. در دوره سلوکیان، آنتیوخوس سوم در حدود ۲۰۵ سال قبل از میلاد، انطاکیه پارس را در کنار لیان باستان بنا نهاد. اسکندر مقدونی نیز در سال ۳۲۷ قبل از میلاد، نئارخوس را مأمور تهیه گزارش دریایی از خلیج فارس کرد و او به سواحل بوشهر رسید.
در دوره ساسانیان، اردشیر یکم سواحل خلیج فارس را تسخیر کرد و بوشهر «بخت اردشیر» نامیده شد. ویرانههای شهر ساسانی ریشهر امروزه در ۸ کیلومتری بوشهر قرار دارد و قلعهای از آن دوران در آن باقی است. جالب اینکه اخیراً در فاصله ۵۰ متری از ساحل بوشهر، سفالهای اژدری و لعابدار فیروزهای مربوط به دوره ساسانی و صدر اسلام کشف شده است.
بعد از اسلام
با سقوط ساسانیان، بوشهر در سالهای ۱۹ تا ۲۲ هجری قمری به دست مسلمانان و به فرماندهی عثمان ابن ابیالعاص فتح شد. این جنگ که «وقعه ریشهر» نام دارد، از نظر بزرگی و غنایم با جنگ قادسیه مقایسه شده است. بوشهر تا دوره سلجوقیان پایدار ماند، اما از آن زمان تا دوره نادرشاه افشار در رکود فرو رفت.
در دوره صفویه، پرتغالیها به خلیج فارس نفوذ کردند و ریشهر را اشغال نمودند. امامقلی خان در سال ۱۰۱۰ هجری قمری، عملیات آزادسازی بحرین را از استان بوشهر آغاز کرد و سرانجام در سال ۱۰۳۱ هجری قمری، پرتغالیها به طور کامل از خلیج فارس اخراج شدند. به گفته دوباروس، بندر ریشهر در سده شانزدهم میلادی دو هزار خانه داشته است.
نادرشاه افشار در سال ۱۱۴۷ هجری قمری (۱۷۳۵ میلادی) به فکر تأسیس نیروی دریایی افتاد. او لطیف خان دشتستانی را به عنوان حاکم کل کرانهها و بندرهای جنوب منصوب کرد. لطیف خان، محل کنونی بوشهر را که آبادی کوچکی در کنار ساحل بود، به عنوان مرکز فرماندهی خود برگزید و نام آن را «نادریه» گذاشت. این بندر بعدها به «بوشهر» تغییر نام داد.
خاندان «آل مذکور» از قدرتمندترین خاندانهای عرب جنوب بودند که در نیمه اول سده دوازدهم به ریشهر مهاجرت کردند. شیخ ناصرخان آل مذکور، ناخداباشی کشتیهای نادرشاه، شهر بوشهر کنونی را بنیان نهاد. پس از مرگ نادرشاه، شیخ ناصرخان کشتیها و ناوگان بوشهر را تصرف کرد و حکومتی قدرتمند تشکیل داد. از آن زمان تا ۱۵۰ سال بعد، بوشهر به جای بندرعباس، مهمترین بندر خلیج فارس شد.
آغاز حضور انگلیسیها در بوشهر
انگلیسیها با اجازه کریم خان زند در بوشهر تجارتخانه تأسیس کردند و جایگزین هلندیها شدند. در سال ۱۷۶۳ میلادی، قراردادی ده مادهای به نام «پرایس-سعدون» بین نماینده کمپانی هند شرقی و شیخ سعدون آل مذکور منعقد شد که به امضای کریم خان زند نیز رسید. بند هفتم این قرارداد به انگلیسیها اجازه میداد در هر نقطه بوشهر، زمین مورد نیاز خود را تصرف کنند. احمد فرامرزی در کتاب «کریمخان زند و خلیج فارس» میگوید این قرارداد باعث شد بریتانیا حاکم بلامعارض خلیج فارس شود.
در دوره قاجار، بوشهر به بندر اصلی ایران در مبادلات کالا تبدیل شد و مرکز حکمرانی تمام بنادر و نمایندگی بریتانیا در خلیج فارس بود. سه حمله بزرگ بریتانیا به بوشهر در سالهای ۱۸۳۸، ۱۸۵۶ و ۱۹۱۵ میلادی رخ داد. در آخرین حمله که در جنگ جهانی اول اتفاق افتاد، مردم بوشهر به رهبری علمایی چون آیتالله سید عبدالله مجتهد بلادی بوشهری به مقابله با نیروهای بریتانیا برخاستند. در این دوره، واسموس، کنسول آلمان در بوشهر، نیز علیه بریتانیاییها فعالیت میکرد.
یکی از رویدادهای مهم تاریخ معاصر بوشهر، قیام مشروطهخواهان به رهبری سید مرتضی مجتهد اهرمی بود. او در سال ۱۹۰۹ میلادی بوشهر را تصرف کرد و گمرک را که در رهن بریتانیاییها بود، به دست گرفت. اما سرانجام با دخالت نظامی بریتانیا و همکاری احمدخان دریابیگی، این قیام سرکوب شد و سید مرتضی به نجف تبعید گردید.
در سال ۱۹۷۶، محمدرضا پهلوی دو کشتی توریستی به نامهای «رافائل» و «میکل آنژ» را به عنوان غرامت از ایتالیا دریافت کرد. رافائل که از تایتانیک هم بزرگتر بود، به بوشهر فرستاده شد و لقب «تایتانیک ایران» را گرفت. این کشتی در جنگ تحمیلی هدف موشک عراقیها قرار گرفت و سرانجام غرق شد. داستان این کشتی هنوز هم برای مردم بوشهر خاطرهای فراموشنشدنی است.
جغرافیا و آب و هوا
بوشهر بر کرانههای خلیج بوشهر و در موقعیت جغرافیایی ۲۸ درجه و ۵۹ دقیقه شمالی و ۵۰ درجه و ۵۱ دقیقه شرقی قرار دارد. این شهر به صورت شبهجزیرهای به طول ۱۵ کیلومتر و عرض ۲ تا ۴ کیلومتر است و فقط از سمت شرق به خشکی راه دارد. ارتفاع شهر از سطح دریا تنها ۱۸ متر است و در برخی نقاط پایینتر از سطح دریا قرار دارد.
آب و هوای بوشهر گرم و نیمهخشک است. دلایل این امر عبارتند از: قرار گرفتن در عرضهای پایین جغرافیایی، نزدیکی به مدار رأسالسرطان، ارتفاع کم از سطح دریا، کمبود پوشش گیاهی و قرار گرفتن در مسیر بادهای گرم عربستان. متوسط دمای بوشهر ۲۵ درجه سانتیگراد و حداکثر دما به ۴۲ درجه میرسد. پدیده شرجی از ویژگیهای مهم آب و هوایی این شهر است.
پوشش گیاهی بوشهر به دلیل خاک فقیر و شور، چندان قابل توجه نیست، اما اخیراً کاشت نهال حرا در ساحل آغاز شده که نویدبخش تغییر وضعیت پوشش گیاهی این شبهجزیره است.
فرهنگ و هنر
بوشهر شهری با فرهنگ غنی و هنری پویاست. این شهر در حوزه تئاتر چنان درخشیده که در میان ۵ کلانشهر ایران، جشنواره تئاتر فجر در آن برگزار میشود. سه سالن تئاتر به نامهای استاد لطفی، استاد صغیری و استاد امیری در بوشهر فعال هستند. اولین نگارخانه تخصصی و استاندارد این شهر با نام «نگارخانه سوره» در سال ۱۳۹۷ افتتاح شد. همچنین هر ساله فستیوال موسیقی کوچه در بوشهر برگزار میشود که موسیقیهای بومی و محلی در آن نواخته میشود.
بوشهر در حوزه کتابخانه نیز پیشگام بوده است. نخستین قرائتخانه آموزشی بوشهر در مدرسه سعادت و در سال ۱۲۸۵ شمسی تأسیس شد. کتابخانه اسلامیه در سال ۱۲۹۰ شمسی به عنوان چهارمین کتابخانه عمومی کشور در بوشهر افتتاح شد. امروزه ۱۵ کتابخانه در شهر بوشهر فعال است.
مردم و زبان
بوشهر با ۲۲۳,۵۰۴ نفر جمعیت (بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵)، پرجمعیتترین شهر استان بوشهر و چهارمین شهر پرجمعیت جنوب ایران است. مردم بوشهر به زبان فارسی با گویش بوشهری صحبت میکنند؛ گویشی که نزدیکی زیادی به فارسی میانه دارد و یکی از اصیلترین گویشهای ایرانی محسوب میشود.
از نظر قومیتی، بوشهر شهری با تنوع فرهنگی است. بر اساس گزارش لوریمر، سرکنسول انگلیس در بوشهر در سال ۱۹۱۳ میلادی، قومهای غالب در این شهر به ترتیب عبارت بودند از: بوشهریها، شنبدیها، کازرونیها، بهبهانیها، شیرازیها، تنگستانیها، دوانیها و بحرینیها.
ارامنه نیز از دیرباز در بوشهر حضور داشتهاند. کلیسای گئورگ مقدس نشاندهنده حضور پررنگ این اقلیت در بوشهر است. یهودیان نیز در قرن نوزدهم جمعیت قابل توجهی در بوشهر داشتند و در محله «کلیمیها» ساکن بودند. شغل بیشتر آنان زرگری، پارچهفروشی و صرافی بود. در دهه ۱۳۳۰ شمسی، بیشتر یهودیان بوشهر به اسرائیل مهاجرت کردند.
اقتصاد و سوغات
اقتصاد بوشهر از دیرباز وابسته به دریا بوده است. تجارت دریایی، صنایع دریایی (کشتسازی و سکوسازی) و شیلات نقش مهمی در اقتصاد این شهر دارند. منطقه ویژه اقتصادی بوشهر، دو شهرک صنعتی و یک ناحیه صنعتی دریایی نیز به رونق اقتصادی منطقه افزودهاند.
از سوغات معروف بوشهر میتوان به ماهی، میگو، گلیم، قالی، مسقطی و حصیر اشاره کرد.
جاذبههای گردشگری
بوشهر شهری است که در هر گوشهاش اثری از تاریخ و فرهنگ را میتوان یافت. بافت قدیم بوشهر در سال ۱۳۷۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. از مهمترین جاذبههای تاریخی و دیدنی بوشهر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ریشهر: منطقه باستانی با قدمت ساسانی
- عمارت کلاهفرنگی بوشهر
- مدرسه سعادت: نخستین مدرسه به سبک جدید در جنوب ایران
- عمارت کوتی
- عمارت دهدشتی
- کلیسای ارامنه گریگوری
- کنیسه یهودیان
- گورستان مهاجمین انگلیسی
- موزه منطقهای خلیج فارس: بزرگترین موزه جنوب ایران
بوستانهای شهر بوشهر نیز عبارتند از: مرجان، مروارید، لیان، خلیج فارس و شغاب.
ترابری
فرودگاه بینالمللی شهدای بوشهر که در سال ۱۲۹۸ شمسی تأسیس شد، یکی از قدیمیترین فرودگاههای ایران است. این فرودگاه در گذشته یکی از دو قطب اصلی فرودگاهی کشور بود و اولین میزبان خطوط هوایی بزرگی چون بریتیش ایرویز و کیالام در ایران به شمار میرفت. امروزه پروازهای داخلی به تهران، اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز، رشت، بندرعباس و کیش و پروازهای بینالمللی به عراق، سوریه، عربستان و امارات انجام میشود.
بندر نگین، بزرگترین بندر استان بوشهر، در سال ۱۳۹۷ به بهرهبرداری رسید. همچنین پایانه بینالمللی مسافری و گردشگری دریایی برای مسیر خارگ-بوشهر فعال است.
طرح راهآهن شیراز-بوشهر به طول ۴۳۹ کیلومتر از سالها پیش مطرح بوده و در سال ۱۴۰۱ مجدداً از سر گرفته شده است.
ورزش
بوشهر در حوزه ورزش به ویژه فوتبال شهرت دارد. دو باشگاه فوتبال ایرانجوان بوشهر و شاهین بوشهر سابقه حضور در لیگ برتر و جام حذفی را دارند. ورزشگاههای شهید بهشتی و شهید مهدوی میزبان مسابقات ورزشی این شهر هستند.
مشاهیر
بوشهر در طول تاریخ مشاهیر بسیاری در عرصههای مختلف داشته است:
- سیاست: جواد بوشهری (سناتور و وزیر)
- دریانوردی: ناخدا عباس دریانورد
- دین: سید عبدالله بلادی بوشهری، غلامعلی صفایی بوشهری
- ادبیات: صادق چوبک
- هنر: غلامرضا نیکخواه، جهانبخش کردیزاده
- ورزش: مهدی طارمی، مهدی قایدی
