جغرافیا
ارتفاع دقیق دماوند ۵۶۷۱ متر است که توسط تصاویر ماهوارهای ناسا در سال ۱۹۳۸ اندازهگیری شده و این عدد همچنان بر روی یادبودهای قله حک شده است. ارتفاع نسبی این کوه (تفاوت ارتفاع قله با پستترین دره اطراف) ۴۷۴۴ متر است که آن را در رتبه دوازدهم بلندترین قلههای جهان از نظر ارتفاع نسبی قرار میدهد. همین ارتفاع نسبی بالا، دلیل اصلی دیده شدن دماوند از فواصل بسیار دور است.
شهرهای رینه و گزنک در دامنه این قله قرار دارند. دماوند در ۲۶ کیلومتری شمال غربی شهر دماوند، ۶۲ کیلومتری جنوب غرب آمل و ۶۹ کیلومتری شمال شرقی تهران واقع شده است. این کوه از شمال توسط رودخانه تینه، از جنوب و شرق توسط رودخانه هراز و از غرب توسط رودخانه لار محصور شده است. رودخانه لار و دیوآسیاب در غرب و رود پنجآب (پنجاو) در شرق آن جاری هستند.
آب و هوا
هوای دماوند در ارتفاعات بسیار سرد و خشن است. کمینه دما در زمستان تا ۶۰ درجه زیر صفر و در تابستان تا یکی-دو درجه زیر صفر پایین میآید. سرعت توفان گاهی از ۱۵۰ کیلومتر در ساعت میگذرد و در کوهپایهها به ۷۰ کیلومتر در ساعت میرسد. بیشتر بادها از غرب و شمال غربی میوزند. میانگین بارندگی سالانه ۱۴۰۰ میلیمتر است که در ارتفاعات معمولاً به صورت برف میبارد. فشار هوا در قله نصف فشار هوا در سطح دریاست.
یخچالها و آبشار یخی
در جبهه جنوبی دماوند، آبشاری یخزده و منحصربهفرد در جهان وجود دارد. بلندی این آبشار ۷ متر و قطر آن ۳ متر است و یخ آن هرگز ذوب نمیشود. در تابستان، با تابش آفتاب در حدود ظهر، دمای هوا به بالای صفر میرسد و آب کمی جاری میشود، اما حدود ساعت ۴ بعد از ظهر دوباره یخ میزند. این آبشار در ارتفاع ۵۱۰۰ متری، مرتفعترین آبشار خاورمیانه محسوب میشود.
پوشش گیاهی
دامنههای دماوند، بهشت گیاهشناسان است. گیاهان متعددی که نامشان با دماوند عجین شده، در این منطقه میرویند: کلاه میرحسن دماوندی، کزل دماوندی، بومادران دماوندی، پیرگیاه دماوندی، فراموشم مکن دماوندی و... در ارتفاع ۳۲۰۰ تا ۳۵۰۰ متری، بتههای خاردار و بلند مانند گون و اسپرس کوهی دیده میشوند. از ارتفاع ۲۰۰۰ تا ۳۵۰۰ متری، دامنهها پوشیده از شقایقهای منحصربهفردی است که با نام شقایق لار و رینه در کتابهای گیاهشناسی جهان ثبت شدهاند. این منطقه از نظر مرتع و چراگاه نیز بسیار غنی است.
پوشش جانوری
دماوند به دلیل موقعیت ویژه (از شمال به جنگل و از جنوب به کویر)، میزبان جانوران متنوعی است. روباه، شغال، گرگ و خرس (بیشتر در غرب و شمال) تا ارتفاع ۴۰۰۰ متری دیده میشوند. کل و بز، قوچ و میش، گراز و خرگوش نیز در این منطقه زندگی میکنند و در فصلهای گرم تا ۵۰۰۰ متری بالا میروند. از پرندگان شکارچی میتوان به عقاب طلایی و جغد اشاره کرد. تیهو، کبک، بلدرچین و سینهسیاه نیز از دیگر پرندگان این منطقه هستند. مارها، عقربها و بزمجهها نیز در دماوند یافت میشوند، اما نیش خطرناکترین آنها تا چند ساعت پس از گزش قابل درمان است.
آتشفشان
دماوند یک کوه آتشفشانی نیمهفعال است که عمدتاً در دوران چهارم زمینشناسی (هولوسین) شکل گرفته و نخستین فوران آن نزدیک ۱.۷۸ میلیون سال پیش رخ داده است. وجود چشمههای گوگردی و آب گرم، نشانههای نیمهفعال بودن آن است. قطر دهانه آتشفشان حدود ۴۰۰ متر است که با یخ پوشانده شده و دودخانهایی در اطراف آن وجود دارد.
نامها و ریشهشناسی
نام دماوند به دو صورت «دماوند» و «دنباوند» ضبط شده است. در فرهنگ معین، «دم» به معنای بخار و دود و «آوند» به معنای دارنده است؛ یعنی «دارنده بخار و دود» که اشاره به آتشفشانی بودن کوه دارد. احمد کسروی نیز معتقد است «دما» به معنای پشت و دنبال و «وند» به معنای نهادن و واقع شدن است؛ بنابراین «دماوند» یعنی جایی که در پشت (چیزی) واقع شده است. ناصرخسرو در سفرنامه خود از دماوند با نام «لواسان» (به معنای تیغه کوهی که محل طلوع خورشید است) یاد کرده است.
در فرهنگ و افسانهها
دماوند در اساطیر ایران جایگاهی ویژه دارد. فریدون، ضحاک را در غاری در این کوه به بند کشیده و او تا آخرالزمان در آنجا زندانی است. برخی ساکنان محلی هنوز هم صداهای شنیده شده از کوه را نالههای ضحاک میدانند. در تاریخ بلعمی، محل زیست کیومرث (نخستین انسان) کوه دماوند دانسته شده است. آرش کمانگیر نیز از فراز دماوند تیری انداخت تا مرز ایران و توران را تعیین کند. کیخسرو نیز پس از واگذاری سلطنت به دماوند رفت و عروج کرد.
ادبیات
دماوند در اشعار کهن ایرانی، به ویژه در ارتباط با اسطوره ضحاک، بسیار دیده میشود. فردوسی در شاهنامه، اسدی طوسی در گرشاسپنامه، ناصرخسرو، فخرالدین اسعد گرگانی و خاقانی همگی به این اسطوره اشاره کردهاند. اما مشهورترین شعر درباره دماوند، قصیده «دماوندیه» ملکالشعرای بهار است که در سالهای ۱۳۰۰ و ۱۳۰۱ سروده شده و نماد پایداری و استواری ایران است.
پیشینه تاریخی
آشوریان دماوند را کان سنگ لاجورد میپنداشتند و در لشکرکشیهای خود تا پای آن پیشروی کردند، اما آن را پایان دنیا میانگاشتند. در دامنه دماوند، گورهای پیش از تاریخ زیادی وجود دارد. در سده هشتم میلادی، دژی در پای کوه وجود داشت که موبدی زرتشتی به نام «مسمغان» در آن میزیست. غازان خان ایلخان مغول نیز در لار دماوند به دست شیخ صدرالدین مسلمان شد. در دوران پهلوی، نقش کوه دماوند و خورشید در حال تابش از پشت آن، بخشی از نشان رسمی ایران بود.
اثر و نماد ملی
قله دماوند در فرهنگ ایران، مظهر پایداری و استواری و یک نماد ملی است. این قله در سال ۱۳۸۱ به عنوان «اثر طبیعی ملی» به مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست پیوست و در سال ۱۳۸۷ به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست آثار ملی ثبت شد.
روز ملی
روز ملی دماوند همزمان با جشن تیرگان در مازندران (شب سیزدهم تیر) برگزار میشود. انجمن دوستداران دماوند کوه هر ساله این جشن را در دامنههای قله در شهر رینه برگزار میکنند. مراسم «برفچال» نیز در اواسط اردیبهشت در مرتع اسک وش بین رینه و پلور انجام میشود که در آن برفهای باقیمانده از زمستان جمعآوری و در گودالی ریخته میشود تا آب تابستان ذخیره شود.
کوهنوردی
نخستین کسی که ادعای صعود به دماوند را کرده، ابودلف خزرجی در سال ۲۹۲ هجری قمری (۹۰۵ میلادی) است. اولین صعود اروپاییان توسط توماس هربرت انگلیسی در سال ۱۰۰۶ شمسی (۱۶۲۷ میلادی) از جبهه جنوبی انجام شد. اولین صعود مستند ایرانی نیز به سال ۱۸۵۷ بازمیگردد که تیم سرهنگ محمدصادقخان قاجار ارتفاع آن را ۶۶۱۳ ذرع تعیین کرد.
مسیرهای اصلی صعود
آسانترین مسیر، جبهه جنوبی و سختترین آن، جبهه شمالی است. سه جبهه شمالی، جنوبی و شمال شرقی در نزدیکی روستاها قرار دارند و همگی دارای جانپناه هستند.
پناهگاهها
تاکنون ۷ جانپناه و پناهگاه در مسیرهای اصلی صعود ساخته شده است. قرارگاههای کوهنوردی پلور (جبهه غربی) و رینه (جبهه جنوبی) نیز تسهیلاتی مانند رفتوآمد، شبمانی و راهنما ارائه میدهند.
آسیبها
مهمترین عوامل آسیب به دماوند عبارتند از: ساختوساز بیضابطه، تصرف منابع طبیعی، افزایش جمعیت و خودروها، حضور بیرویه گردشگران بدون آموزش، نوشتن یادگاری بر روی قله و نصب تابلوهای یادبود.
