نامشناسی
دزفول در گویش بومی «دزفیل» و «دسفیل» تلفظ میشود. واژه «دز» یا «دژ» به معنی سنگر و قلعه است و «پل» نیز به همان سازه آشنای روی رودخانه اشاره دارد. بنابراین دزفول یعنی «دژ پل» یا قلعهای که در کنار پل ساخته شده است. این نام از دژی گرفته شده که نگهبانان برای حفاظت از پل باستانی در آن زندگی میکردند.
بر اساس برخی روایات، نام قدیم این شهر «اندامیش» بوده و تا اوایل سده سیزدهم نیز به همین نام خوانده میشده است. در سده چهارم هجری، یک محله کهن به نام «روناش» وجود داشته و شهر به «قصر روناش» نیز معروف بوده است. ابن بطوطه، جهانگرد معروف، در سفرنامه خود از دزفول با نام عربی «دسبول» یاد کرده و آن را شهری با باغهای سرسبز در دو طرف رودخانه توصیف میکند.
تاریخچه
از دوران باستان تا اسلام
دزفول یکی از کهنترین شهرهای استان خوزستان است. والتر هینتس، باستانشناس آلمانی، گمان میبرد که «آوان»، پایتخت حکومت عیلام، در اطراف دزفول کنونی قرار داشته است. تپههای باستانی چغامیش در شهرستان دزفول، با دیرینهای نزدیک به ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، گنجینهای ارزشمند از نخستین نشانههای تمدن بشری را در خود جای دادهاند. از این تپهها، نخستین سند دریانوردی جهان، لوحهای تکامل موسیقی و مهرهای استوانهای چند هزار ساله کشف شده که اکنون در موزه ملی ایران و موزه شرقشناسی شیکاگو نگهداری میشوند.
هلن کنتور، باستانشناس برجسته، در سخنرانیای در تهران، دزفول را «شهری از سپیده دم تاریخ» نامید.
از اسلام تا قاجاریه
پس از فتح ایران توسط اعراب مسلمان، دزفول نیز زیر نظر حکام اموی و عباسی قرار گرفت. در اواسط سده دوم هجری، یعقوب لیث صفاری، نخستین دولت مستقل ایرانی را پایهگذاری کرد و خوزستان را به کانون آزادیخواهان ایران تبدیل نمود. برخی مورخان معتقدند آرامگاه یعقوب لیث در ۱۲ کیلومتری جنوب دزفول قرار دارد.
در دوره صفویه، شاه اسماعیل صفوی پس از تسلط بر خوزستان، حکومت شوشتر و دزفول را به خاندان رعناشی سپرد. در زمان فتحعلیشاه قاجار، ناآرامیهایی در منطقه رخ داد که سرانجام با اعزام اردشیر میرزا توسط ناصرالدین شاه، دزفول و شوشتر از چنگ شورشیان خارج شدند.
جنگ ایران و عراق؛ پایتخت مقاومت
دزفول در طول هشت سال دفاع مقدس، بیش از ۱۶۰ بار مورد حملات موشکی ارتش عراق قرار گرفت. اعراب این شهر را «بلد الصواریخ» (شهر موشکها) نامیدند. با وجود این حملات شدید، مردم دزفول با مقاومتی ستودنی، نماز جمعه را هر هفته با حضور پرشور برگزار میکردند. دزفول در این جنگ ۲۶۰۰ شهید تقدیم انقلاب کرد و به پاس این پایمردی، چهارم خرداد در تقویم ملی ایران به عنوان «روز مقاومت و پایداری، روز دزفول» نامگذاری شده است.
جغرافیا و اقلیم
موقعیت جغرافیایی
شهرستان دزفول در درازای جغرافیایی ۴۸ درجه و ۲۴ دقیقه خاوری و پهنای جغرافیایی ۳۲ درجه و ۲۲ دقیقه شمالی قرار دارد و بلندای آن از سطح دریا ۱۴۰ متر است.
اقلیم
دزفول تابستانی گرم و شرجی و زمستانی مدیترانهای دارد. میانگین بارش سالانه ۴۰۰ میلیمتر است و دما در زمستان به ۳ درجه و در تابستان به ۴۹ درجه سانتیگراد میرسد. زیستبوم این شهر از پایان زمستان تا ابتدای بهار بسیار سرسبز است و در روزهای نوروز، پذیرای گردشگران بسیاری است.
رودخانهها
رودخانه دز، مهمترین رود دزفول، از کوههای زاگرس لرستان سرچشمه میگیرد و پس از عبور از سد دز، از میان شهر میگذرد. تاکنون ۵ پل بر روی این رود ساخته شده که پل قدیم دزفول، یکی از کهنترین آنهاست. پارکها و تفریحگاههای ساحلی متعددی در کنار این رودخانه، از جاذبههای گردشگری شهر به شمار میروند.
جمعیتشناسی
زبان و قومیت
زبان رایج در دزفول، گویش دزفولی، گویش بختیاری و فارسی معیار است. مردم دزفول مانند دیگر ایرانیان، ریشه در کشاورزان نوسنگی فلات ایران (پارسیها، پارتیها، مادها و عیلامیها) دارند و از تنوع قومی غنی برخوردارند.
دین و مذهب
بیشتر مردم دزفول مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند. در این شهر، دراویش نیز زندگی میکنند. تمام مراسم مهم شیعیان از جمله جشن نیمه شعبان، عزاداریهای محرم و روزهداری در رمضان با شکوه خاصی برگزار میشود. آرامگاه سبزقبا، رودبند و بن جعفر از مهمترین مکانهای مذهبی این شهر هستند.
فرهنگ و آداب و رسوم
بیرقزنان (بیرقزنون)
در شب عید قربان، رسم کهن «بیرقزنان» در دزفول برگزار میشود. در این مراسم، به تعداد افراد خانواده حاجی، بیرقهای مثلثی شکل سفید و سبز تهیه میشود. پس از صرف شام، مداحان با خواندن اشعار محلی به گویش دزفولی، بیرقها را بر پشت بام نصب میکنند و برای سلامتی اعضای خانواده دعا میخوانند.
دسترزون (حنابندان)
مراسم حنابندان که در دزفول به «دسترزون» معروف است، یکی از رسوم عروسی است. یک روز قبل از عروسی، دست و پای عروس و داماد را حنا میزنند و دختران دمبخت، حنای باقیمانده را به نیت خوشیمنی به دست و پای خود میمالند.
مراسم محرم
عزاداریهای محرم در دزفول حال و هوایی خاص دارد. در تاسوعا و عاشورا، مردم سه بار با هیئتهای بزرگ خود به خیابانها میآیند. در عصر تاسوعا، تمام قسمت جنوبی شهر به سمت شمال و در عصر عاشورا، قسمت شمالی به سمت جنوب حرکت میکنند. مراسم «علمیراق» در صبح عاشورا، با حمل علمهای بزرگ (تا ۱۲ متر) به سمت امامزاده رودبند برگزار میشود. مراسم چوببازی، چلابزنی و شبیهخوانی نیز از دیگر رسوم این ایام است.
اقتصاد
کشاورزی
دزفول یکی از قطبهای مهم کشاورزی ایران است. خاک حاصلخیز و آب فراوان، شرایط مناسبی برای کشت مرکبات (به ویژه پرتقال)، صیفیجات و گل و گیاه فراهم کرده است. دزفول در تولید گلهای رز و مریم در کشور رتبه نخست را دارد. بیش از ۶۷ محصول مختلف در این شهرستان تولید میشود که از نظر تنوع در کشور بینظیر است.
صنایع دستی
قلمنی دزفول از سیصد سال پیش در این شهر کشت میشود و به عنوان مرغوبترین قلمنی در سطح ملی و جهانی شناخته میشود. در گذشته به کشورهای ترکیه و چین صادر میشد.
کپوبافی یکی دیگر از صنایع دستی ویژه دزفول است که از چوب درخت کرتک ساخته میشود. دزفول به عنوان شهر جهانی کپو ثبت شده است.
ورشوسازی، قلمزنی روی زر و سیم، نمدمالی، خراطی و گیوهدوزی نیز از دیگر صنایع دستی این شهر هستند.
گردشگری
جاذبههای طبیعی
- آبشار شوی: یکی از بزرگترین و زیباترین آبشارهای ایران در رشتهکوههای زاگرس و منطقه سردشت دزفول.
- دریاچه شهیون: دریاچهای زیبا در شمال شهرستان با طبیعتی کوهستانی و چشماندازهای breathtaking.
- تفریحگاه ساحلی دز (علی کله): محبوبترین تفریحگاه ساحلی در کنار رود دز، به ویژه در بهار و تابستان.
- پارک ملی دز: یکی از پارکهای ملی ایران با حیات وحش غنی و زیستگاه گوزن زرد ایرانی.
جاذبههای تاریخی
- پل قدیم دزفول: نمادینترین سازه تاریخی شهر که به دستور شاپور اول ساسانی و با کمک زندانیان رومی ساخته شده است. قدمت این پل نزدیک به ۱۷۰۰ سال است.
- سد و نیروگاه دز: سدی بتنی با ارتفاع ۲۰۳ متر که در ۲۵ کیلومتری شمال شرقی دزفول احداث شده است.
- تپههای چغامیش: محوطه باستانی با آثاری از هزاره هفتم پیش از میلاد.
- شهر باستانی جندیشاپور: اولین دانشگاه جهان که در زمان ساسانیان ساخته شد.
- آسیابهای آبی دزفول: مجموعهای از آسیابهای تاریخی در کنار رود دز.
- مسجد جامع دزفول: مسجدی تاریخی با معماری اصیل آجری.
- بازار قدیم دزفول: بازاری سنتی با راستههای متعدد و صنایع دستی.
موزه آجری ایران
بافت تاریخی دزفول با وسعت بیش از ۲۰۰ هکتار، شامل ۲۸ محله و شبکهای از معابر به طول ۶۲ کیلومتر است. معماری اصیل ایرانی با تزئینات زیبای آجری، دزفول را به «موزه آجری ایران» تبدیل کرده است. در این بافت، بیش از ۱۱۳ اثر ثبت شده ملی شامل مساجد، حمامها، خانهها و گذرهای تاریخی وجود دارد. خانههای تاریخی تیزنو، سوزنگر و قلمبر از جمله این آثار هستند.
رهآوردها و غذاهای محلی
سوغات
- انواع کلوچه خرمایی، شکری و نمکی
- لوزی شکری و نان شیر
- معجون کنجد، ارده و شیره (سیلون)
- نان کنجدی و قرص نعناع
- مرکبات (به ویژه پرتقال)
- صنایع دستی (کپو، قلمنی، ورشو)
غذاهای محلی
دزفول غذاهای محلی متنوع و خوشمزهای دارد که تجربه آنها در سفر به این شهر خالی از لطف نیست.
ساختار شهری
شهرداری
شهرداری دزفول یکی از کهنترین شهرداریهای کشور و نخستین شهرداری استان خوزستان است که در سال ۱۲۹۹ خورشیدی تأسیس شد.
فضای سبز
دزفول با سرانه فضای سبز ۱۵٫۲ متر مربع، سبزترین شهر استان خوزستان محسوب میشود.
ترابری
دزفول دارای فرودگاهی با پروازهای روزانه به تهران و مشهد است. یک پایانه بزرگ مسافربری در شرق و یک پایانه محلی در جنوب شهر نیز فعال هستند.
مراکز فرهنگی
دزفول دارای سه سینما و کتابخانههای متعددی از جمله کتابخانه عمومی مخبر، آیتالله قاضی و رودبند است. رادیو دزفول نیز از آبان ۱۳۵۹ به پخش برنامه میپردازد.
