اقلید؛ شهری سردسیر در قلب رشته‌کوه‌های زاگرس

مشخصات جغرافیایی

اقلید در طول جغرافیایی ۵۲ درجه و ۷۲ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۰ درجه و ۹۰ دقیقه واقع شده و با ارتفاع دست‌کم ۲۳۰۰ متری از سطح دریا، جزو مناطق کوهستانی و مرتفع کشور به‌شمار می‌رود. این شهرستان دنباله رشته‌کوه زاگرس است و بلندترین نقطه آن، قله «بِل» در جنوب اقلید، به ارتفاع ۳۹۴۳ متر می‌رسد.

هوای اقلید در زمستان‌ها سرد و در تابستان‌ها معتدل است. حداکثر دما به ۳۷ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و حداقل آن در سردترین ماه سال به ۲۲- درجه سانتی‌گراد نیز می‌رسد. میانگین بارندگی سالانه بین ۳۰۰ تا ۳۳۰ میلی‌متر است. این شهر یکی از مناطق بادخیز استان فارس محسوب می‌شود و در بیشتر روزهای سال، وزش باد قابل توجهی در آن احساس می‌شود.

پیشینه تاریخی

تاریخ اقلید به پنج هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد و این شهر یکی از قدیمی‌ترین و تاریخی‌ترین شهرهای ایران به شمار می‌رود. آثار تاریخی مانند حوضچه دختر گبر، کتیبه و غار تنگ براق، کوشک زر، کتیبه کوه بل، باتلاق گور بهرام، چشمه شیرین، تل باکون (بکان) و ده‌ها قلعه و تپه باستانی دیگر، گواهی بر قدمت این سرزمین هستند.

در گذشته، جاده شاهی که راه اصلی اصفهان به شیراز بود از اقلید می‌گذشت و همین موقعیت راهبردی، نقش کلیدی‌تری نسبت به سایر شهرستان‌ها در تحرکات اقتصادی و اجتماعی سرزمین پارس به این شهر بخشیده بود. برخی پژوهشگران بر این باورند که اقلید در دوران هخامنشیان، بخشی از منطقه «آزارگاتا» و مرکز تربیت اسب‌های جنگی کوروش بزرگ بوده است.

بر اساس کتاب «فارسنامه ناصری»، قدمت اقلید به دوران ساسانیان می‌رسد و سنگ‌نوشته ۲۱ سطری به خط پهلوی در تل قلات (کشف‌شده در سال ۱۳۳۴ هجری شمسی) این موضوع را تأیید می‌کند.

واژه «اقلید» و گویش «کیلیل»

جالب است بدانید که مردم محلی اقلید، نام شهر خود را به‌صورت «کیلیل» تلفظ می‌کنند. درباره ریشه این واژه سه فرضیه اصلی وجود دارد:

۱. ریشه یونانی: برخی پژوهشگران معتقدند «اقلید» برگرفته از ریشه یونانی kleis یا kleid به معنای «کلید» است. بر این اساس، اقلید به معنای «کلید فارس» بوده و موقعیت راهبردی آن به عنوان گره‌گاه ارتباطی شمال، مرکز و جنوب ایران، این معنا را تقویت می‌کند.

۲. ریشه بومی و ایرانی: زبان‌شناسانی مانند احمد تدین بر این باورند که واژه «اقلید» یا «کیلیل» ریشه در فارسی میانه و پهلوی دارد. در متون پهلوی، واژگانی چون «کیل»، «کلیل» و «کلاو» به معنای ابزار بازکننده، گذرگاه یا درگاه ثبت شده‌اند. در گویش محلی نیز «کیلید» هنوز به معنای «دروازه» یا «راه‌گشا» به کار می‌رود.

۳. نظریه اسطوره‌ای-تمدنی: در منابع اسطوره‌شناسی، از ایزدبانویی به نام «کیلیلی» در بابل باستان یاد شده است. با توجه به تأثیر معماری و فرهنگ بابلی بر فارس پس از فتح بابل توسط کوروش، برخی احتمال داده‌اند که نام «کیلیل» به صورت فرهنگی یا مذهبی به این منطقه راه یافته باشد.

با این همه، نمی‌توان منشأ واحدی برای این واژه در نظر گرفت، اما پیوندهای آن با واژگان باستانی ایرانی و موقعیت جغرافیایی ویژه، نشان از قدمتی دیرینه و لایه‌لایه در نام‌گذاری این شهر دارد.

اقلید در آثار جهانگردان

شهرت اقلید تنها به امروز محدود نمی‌شود. جهانگردان و مورخان بسیاری در طول تاریخ از این دیار یاد کرده‌اند:

• ابن بطوطه، مورخ مراکشی در سال ۷۲۵ هجری قمری نوشته است: «وقتی از اصفهان به سوی شیراز حرکت کردیم، نخست به شهر کلیل رسیدیم که شهرکی است دارای شهرها و باغ‌ها و میوه‌های فراوان.»
• در شاهنامه فردوسی، از اقلید با نام «جَز» (به معنای جزیره) یاد شده است؛ عنوانی که به دلیل وجود دریاچه‌های فراوان در قسمت‌های جنوبی این منطقه به آن داده شده بود.
• ابن بلخی در کتاب «فارسنامه» (۵۰۰ تا ۵۵۰ هجری قمری) می‌گوید: «اقلید، شهرکی کوچک است و حصاری دارد و جامع و منبر دارد و هوای آن سردسیر است و آب آن خوش است و روان و میوه و غله از هر نوع است.»
• حمدالله مستوفی در «نزهت القلوب» می‌نویسد: «اقلید شهری کوچک است و حصاری دارد و هوایش معتدل است و آب روان دارد و در او از همه نوع میوه است و غله.»
• مادام ژان دیولافوا، باستان‌شناس فرانسوی که در سال ۱۸۸۱ میلادی به ایران سفر کرد، در سفرنامه خود می‌نویسد: «به اقلید رفتیم تا مسجدی را که تعریف آن را شنیده بودیم ببینیم. خرابه‌های یک کاخ کوچک صفوی را هم دیدیم. هوای اقلید صاف، آب آن گوارا و چشمه‌های فراوان دارد.»
• در فارسنامه ناصری نیز می‌خوانیم: «اقلید در دامنه کوه‌های زاگرس قرار دارد. رودخانه از میان آن جاری است در دو جانب این رودخانه باغ‌های پر از درختان سردسیری است، مکانی با صفا و نزهت‌گاهی دلگشا است.»

جمعیت

بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر اقلید ۴۴,۳۴۱ نفر بوده است. مردم این شهر عمدتاً از قومیت فارس و سپس لر هستند و ترکیبی از فرهنگ‌های گوناگون را در خود جای داده‌اند.

جاذبه‌های گردشگری

جاذبه‌های تاریخی

• حوضچه دختر گبر (تل قلات)
• کتیبه و غار تنگ براق
• کوشک زر
• کتیبه کوه بل
• قلعه شهرآشوب
• سرداب و بید سبحان

جاذبه‌های مذهبی

• امامزاده سید محمد
• امامزاده اسماعیل
• قدمگاه سده

جاذبه‌های طبیعی

• دریاچه کافتر
• چشمه بالنگان
• چشمه محمد رسول‌الله
• چشمه‌های متعدد با آب گوارا
• باتلاق گور بهرام
• منطقه شکارممنوع بصیران
• دامنه کوه‌ها و سواحل رودخانه‌ها
• دریاچه سد ملاصدرا
• باغ گل خارستان
• پارک انقلاب و پارک پارسیان
• خیابان فسارود

دانشگاه‌ها

شهرستان اقلید دارای مراکز آموزش عالی متعددی از جمله دانشگاه آزاد اسلامی واحد اقلید و سایر مؤسسات آموزشی است که به رشد علمی و فرهنگی منطقه کمک می‌کنند.