تاریخچه
فاروج در گذشته «فرجآباد» نامیده میشد. روایتی محلی میگوید حدود ۱۲۰۰ سال پیش، در زمان هارونالرشید خلیفه عباسی، سرداری به نام «فرجالله» از خاندان برمکیان مأمور آبادانی این منطقه خوشآبوهوا و جنگلی شد. این ناحیه ابتدا «غابات فرج» (جنگلهای فرج) و سپس «فرجآباد» نام گرفت و در دوران معاصر به «فاروج» تغییر نام یافت.
فاروج در حد فاصل دو شهر تاریخی قوچان و شیروان قرار دارد. روستای باستانی «استاد» در جنوب این شهرستان، از اهمیت ویژهای برخوردار است. در کتاب «احسن التقاسیم» آمده که مرکز حکومت پارتها (اشکانیان) در این منطقه بوده است. همچنین مسجدی در فاروج وجود دارد که همزمان با مسجد گوهرشاد در دوران تیموری ساخته شده و هنوز پابرجاست. زبانهای رایج در فاروج فارسی، ترکی خراسانی (از ایل افشار) و کرمانجی (از ایل زعفرانلو) است که نشان از تنوع فرهنگی غنی این منطقه دارد.
تاریخچه آجیل فاروج
داستان آجیل فاروج به دهه ۲۰ خورشیدی بازمیگردد. در آن زمان، جاده مشهد به تهران از مسیر فاروج میگذشت و اتوبوسهای مسافربری برای استراحت و صرف غذا در این شهر توقف میکردند. نبود رستوران و تفرجگاه در مسیر طولانی، فاروج را به یک ایستگاه اجباری تبدیل کرده بود. همین فرصت باعث شد دو نفر از اهالی، دست به فروش تخمه بزنند.
اولین تخمهها از نیشابور وارد شد و از آنجایی که فاروجیها فن تف دادن تخمه را نمیدانستند، اولین تخمهپز را از مازندران آوردند. به همین دلیل، هنوز هم نام بسیاری از مغازههای آجیلفروشی فاروج با «مازندران» گره خورده است. فاروجیها تخمه را به صورت «خالنمک» عرضه میکردند و برای طعمدار کردن آن از آب لیمو، گلپر، فلفل و کمی رنگ خوراکی استفاده مینمودند. این نوآوری باعث شد «تخمه خالنمک فاروج» به برندی محبوب تبدیل شود.
با گذر زمان و توقف روزانه صدها دستگاه اتوبوس، کسبوکار آجیلفروشان رونق گرفت. محصولات محلی مانند گردو، بادام و کشمش به تخمه اضافه شدند و سپس پسته از کرمان و دامغان، فندق از گیلان، نخودچی از مشهد و تخمه هندوانه از تهران به این مجموعه پیوستند. امروزه در مغازههای فاروج، سوغات شهرهای مختلف ایران از زعفران و زرشک خراسان گرفته تا سوهان قم و گز اصفهان نیز یافت میشود. این شهر در سال ۱۳۸۹ به عنوان «پایتخت آجیل و خشکبار ایران» لقب گرفت و این عنوان را تا به امروز حفظ کرده است.
جغرافیا
موقعیت
فاروج از شرق با شهرستان قوچان، از شمال با کشور ترکمنستان، از جنوب با اسفراین و از غرب با شیروان هممرز است. این شهر در فاصله ۹۰ کیلومتری از بجنورد (مرکز استان) و ۱۵۵ کیلومتری از مشهد قرار دارد.
آب و هوا
فاروج با توجه به موقعیت کوهستانی خود، آب و هوایی سرد و خشک دارد. زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل از ویژگیهای این شهر است. فاروج به دلیل داشتن بلندترین ارتفاع نسبت به سطح دریا در استان، سردترین شهر خراسان شمالی محسوب میشود.
کوهستانها
کوه شاه جهان با ارتفاع ۳۰۸۰ متر، بلندترین قله خراسان شمالی است که در جنوب شهرستان فاروج قرار دارد. این کوه بخشی از رشته کوه آلاداغ بوده و به دلیل وسعت زیاد، در سه شهرستان فاروج، شیروان و اسفراین گسترده شده است. نام این کوه از قبر زنی سردار به نام «شاه جهان» گرفته شده که حدود ۳۰۰ سال پیش فرمانروای منطقه بوده و در این قله دفن شده است. روستاهای بلقان، اسطخری، تبریان و مگچی در دامنههای این کوه واقع شدهاند.
تقسیمات اداری کشوری
فاروج تا سال ۱۳۸۳ از توابع شهرستان قوچان در استان خراسان بود. با تقسیمات جدید، این شهر به استان خراسان شمالی پیوست و به درجه شهرستان ارتقا یافت.
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر فاروج ۱۸,۰۶۱ نفر (۵,۲۰۵ خانوار) بوده است. این شهر پس از جاجرم، ششمین شهر استان خراسان شمالی از نظر وسعت و جمعیت محسوب میشود.
اقتصاد و صنعت
اقتصاد فاروج تا حدود زیادی به عبور مسافران از جاده ترانزیتی ۲۲ گره خورده است. اگرچه در گذشته کشاورزی و دامداری شغل غالب مردم بود، اما اکنون فروشندگی و خدمات رفاهی به مسافران، اصلیترین منبع درآمد اهالی به شمار میرود. با این حال، موانعی مانند غیربومی بودن مسئولان، کمبود سرمایهگذار و نقدینگی، بروکراسی اداری و نزدیکی به شهرهای قوچان و شیروان باعث شده بسیاری از جوانان برای کار به شهرهای بزرگ مهاجرت کنند.
از مهمترین واحدهای صنعتی و تولیدی فاروج میتوان به کارخانه کشت و صنعت خرم، کارخانه کاغذسازی، کارخانه فرآوردههای شیمیایی آساک، تولیدی بزرگ کشمش و زعفران، و شهرک صنعتی فاروج اشاره کرد.
کشاورزی و دامپروری
فاروج به دلیل قرار گرفتن در دشتی هموار با آب فراوان و خاک مرغوب، یکی از قطبهای مهم کشاورزی در استان است. سطح زیر کشت این شهرستان در استان مقام اول را دارد. محصولات اصلی شامل گندم، جو، چغندرقند، زعفران، انگور، گوجهفرنگی و سیبزمینی است. فاروج با ۵۶۰۰ هکتار سطح زیر کشت زعفران، به عنوان قطب تولید این محصول در منطقه شناخته میشود.
در بخش دامپروری نیز فاروج دارای ۱۸۸ هزار رأس گوسفند و بز، ۹۶۶۶ رأس گاو و گوساله و بیش از ۵۲۲۷ کلنی زنبور عسل است. عسل تولیدی این منطقه به دلیل خلوص بالا، شهرت دارد.
صنایع کشاورزی
تاکنون ۱۴۵ جواز صنعتی در بخش کشاورزی فاروج صادر شده است. از مهمترین واحدهای بهرهبرداری شده میتوان به کارخانه رب گوجهفرنگی با ظرفیت جذب ۷۰ هزار تن در سال، واحدهای تصفیه و بستهبندی کشمش و زعفران، و کارخانه خوراک دام اشاره کرد.
گردشگری
آثار تاریخی و باستانی
شهرستان فاروج دارای قدمتی چند هزار ساله است. از مهمترین آثار باستانی آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تپه یام: بزرگترین تپه باستانی خراسان با قدمت دوره نوسنگی در ۱۰ کیلومتری فاروج
- شهر باستانی خبوشان: در ۱۲ کیلومتری فاروج، شامل بخشهای خبوشان فعلی، تپه قز بی بی، گوهر قلعه و ویران شهر
- روستای استاد: محل احتمالی مرکز حکومت اشکانیان (آساک) با سنگ قبرهایی از دوران صفویه
- مسجد تاریخی فاروج: همزمان با مسجد گوهرشاد در دوره تیموری ساخته شده است
- قلعه علیآباد در روستای یام
- غار تاریخی تبریان و غار یخچالی تبریان
- حمام خزینهای فاروج و امامزاده عبدالله رحمان خرق
جاذبههای طبیعی
- ارتفاعات شاه جهان: با مراتع سرسبز، چشمههای فراوان و حیات وحش غنی شامل پلنگ، آهو، بز کوهی و انواع پرندگان
- روستاهای سرسبز استاد و خسرویه: با درههای پوشیده از درخت و باغات گردو و گیلاس
- آبشار اسفجیر و سد چری
- درخت ۵۰۰ ساله اسفجیر
صنایع دستی
بافت فرش دستبافت، قالیچه و گلیم از مهمترین صنایع دستی فاروج است که توسط زنان روستایی تولید میشود.
مشاهیر
فاروج و روستاهای اطراف آن، شخصیتهای تاریخی و فرهنگی متعددی را در خود پرورش دادهاند. سنگ قبر خواجه شمسالدین و برادرش عبدالرزاق از امرای سربداران در قبرستان قدیمی روستای استاد قرار دارد.