نام
در کتیبههای پرسپولیس از فسا با نام «پشییا» یا «بشی» یاد شده است. جرج کامرون، باستانشناس نامدار، بر اساس الواح گلی تخت جمشید، محل شهر باستانی «پشییا» را همان فسای امروزی میداند. واژه «بشییه» در واقع صورت عیلامی «پسا» است که پس از ورود اعراب به دلیل نبود حرف «پ» در زبان عربی، به «بسا» و سپس «فسا» تبدیل شد. جالب است بدانید که «فسا» در لغت به معنای «محل سکونت و قرارگاه» است و برخی محققان آن را «شهر پارسیان» معنی کردهاند.
تاریخ
پیشینه
در کتابهای تاریخی، بنای فسا را به شاهان اساطیری ایران، یعنی پیشدادیان و کیانیان نسبت دادهاند. حمدالله مستوفی در کتاب «نزهةالقلوب» روایت جالبی نقل میکند: «در اول، پسا پسر طهمورث دیوبند آن را ساخت، سپس خراب شد. گشتاسب پسر لهراسب کیانی آن را تجدید عمارت کرد و نوهاش بهمن اسفندیار به اتمام رساند و در آخر، ساسان آن را نام نهاد... شهری سخت بزرگ بوده و اعمال و نواحی بسیار داشته است.»
دوره هخامنشیان
در زمان هخامنشیان، فسا و نواحی اطرافش بسیار پررونق بوده است. بر اساس الواح گلی تخت جمشید، «ارتَخم» حاکم فسا، مزد ۱۵۰ کارگری را که در بشییا (فسا) و کبرپیش (خفر) کار میکردند، از خزانهدار کل پارس درخواست کرده بود.
دوره ساسانیان
در دوره ساسانیان، فسا از جایگاه ویژهای برخوردار بود. بقایای شهر، دژ و آتشکده ساسانی نشان از رونق این شهر در آن دوران دارد. جالب اینکه قاضیالقضات انوشیروان، فسایی بود و در همین دوران، «زرادشت بن خرگان» عقاید خود را در قالب «دریست دین» از این منطقه منتشر کرد. فسا در این زمان بزرگترین شهر کوره دارابگرد به شمار میآمد.
پس از اسلام
فسا در سال ۱۷ هجری پس از نبردی سهمگین به دست مسلمانان فتح شد. در قرن اول هجری، این شهر به مرکز ضرب سکه تبدیل شد. رفاه، امنیت و توسعه اقتصادی از ویژگیهای بارز فسا در نوشتههای سیاحان و جغرافیدانان مسلمان است. آنها از صادرات پارچههای زربفت، پردههای قلابدوزی، گلیم، قالی و فرشهای نفیس فسا به بغداد و دیگر نقاط جهان سخن گفتهاند.
«گای لسترنج» در کتاب خود مینویسد: «شهر فسا در قرن چهارم، دومین شهر مهم ولایت دارابگرد بود و از حیث بزرگی با شیراز برابری میکرد. ساختمانهایی نیکو داشت و هوایی سالم و بازارهایی معمور... در فسا انواع زریهایی که نام پادشاه به رنگ آبی و سبز مانند پرطاووس در آن بافته میشد، تهیه میشد.»
این شهر در طول تاریخ مورد هجوم سلجوقیان، شبانکارهها و افغانیها قرار گرفت و رو به ویرانی نهاد، اما به دلیل موقعیت جغرافیایی و طبیعی خود، در دوره صفویه و افشاریه دوباره رونق یافت.
دوره صفویه تا قاجار
بنیاد بناهای شاخص فسا مانند حمام متل، مسجد جامع، مسجد حوض ماهی و بازار در دوره صفویه ایجاد شد. اما در دوران قاجار، خاندان قوامالملک نقش اساسی در تخریب و ویرانی فسا ایفا کردند. بیماریهای همهگیر، قحطیها و ناامنی از مهمترین عوامل کاهش رونق فسا در این دوره بودند.
جغرافیا
موقعیت جغرافیایی
فسا در ارتفاع ۱۴۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد و بلندترین نقطه آن، خرمنکوه با ۳۱۸۵ متر ارتفاع است. نزدیک به ۴۰ درصد از وسعت شهرستان فسا را دشت و بقیه را مناطق کوهستانی تشکیل میدهد. قرار گرفتن در مسیر شیراز به بندرعباس و دسترسی سریع به استانهای کرمان و هرمزگان، این شهر را به یک موقعیت راهبردی تبدیل کرده است.
تقسیمات کشوری
فسا مرکز شهرستان فسا است و فرمانداری آن در سال ۱۳۱۶ همزمان با شیراز تأسیس شد. این شهرستان شامل چهار بخش مرکزی، شیبکوه، ششده و قرهبلاغ و نوبندگان است. شهرهای تابعه آن علاوه بر فسا، زاهدشهر، ششده، نوبندگان، قرهبلاغ و میانشهر هستند.
آب و هوا
فسا در منطقهای نیمهخشک و معتدل قرار دارد. تابستانها دمای هوا تا ۴۲ درجه و زمستانها تا ۸ درجه زیر صفر میرسد. میانگین بارندگی سالانه حدود ۳۲۰ میلیمتر است.
پوشش سبز جنگلی
جنگلهای زاگرس که از پیرانشهر در کردستان شروع میشود، تا اطراف فسا (میانجنگل) در استان فارس ادامه مییابد. این جنگلها با آبوهوای نیمهمدیترانهای، از اکوسیستمهای مهم و حساس ایران به شمار میروند.
مردم
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، شهر فسا ۱۱۰,۸۲۵ نفر و شهرستان فسا ۲۰۵,۱۵۷ نفر جمعیت داشته است.
زبان
زبان بیشینه مردم فسا، فارسی با گویش شرق فارس (آمیختهای از شیرازی و کرمانی) است. به دلیل سکونت طوایف گوناگون در طول تاریخ، زبانهای ترکی و عربی نیز در این منطقه رواج دارد.
نژاد
فسا به دلیل قدمت چند هزار ساله و موقعیت جغرافیایی، محل زندگی اقوام مختلف آریایی، سامی و ترک بوده است. عمده مردم فارسیزبان هستند، اما اعراب خمسه و ایل ترک اینالو نیز از گروههای قومی قابل توجه فسا به شمار میروند. همچنین در مناطق اطراف، گروهی از مردم سیاهپوست به نام «کولو» (ایرانیان آفریقاییتبار) زندگی میکنند که مادام دیولافوا روی پیشینه آنها پژوهش کرده است.
دین و مذهب
بیشینه مردم فسا مسلمان و شیعه مذهب هستند. پیش از ظهور اسلام، مردم این منطقه زرتشتی بودند و وجود چندین آتشکده در اطراف فسا گواه این مدعاست.
علم و فرهنگ
فسا شهری دانشگاهی و قطب علم و پزشکی در جنوب فارس است. در سال ۱۳۹۵، ۱۹ فروردین ماه به عنوان «روز فسا» نامگذاری شد که اولین دوره آن با محوریت دانشمند فرزانه «ابوعلی نحوی فسوی» برگزار گردید.
جاذبهها
موزه فرهنگ فسا
این موزه در دبیرستان ماندگار محمدتقی ذوالقدر فسایی (تأسیس ۱۳۱۷) واقع شده و در سال ۱۳۹۶ به بهرهبرداری رسید. با ۸ گالری شامل بخش فناوری، باستانی و تاریخی، نویسندگان و مشاهیر، مردمشناسی، سنگ و سنگواره، باغ و درختان و نگارخانه، سالانه بیش از ۷ هزار بازدیدکننده دارد.
رصدخانه شهرداری فسا
بزرگترین رصدخانه آماتوری جنوب ایران با سال تأسیس ۱۳۷۸، بر فراز تپه باستانی کدیوری واقع شده است. گروه نجوم این مرکز در سالهای ۸۵ تا ۸۷ به عنوان «قویترین گروه رویت هلال ماه» در کشور شناخته شد و رکوردهای جهانی و ملی متعددی را ثبت کرده است.
اقتصاد و صنعت
کشاورزی
فسا را «شهر گندم» مینامند. باغات مرکبات (پرتقال، نارنگی، نارنج)، انار، پسته، بادام و گردو در این شهر گسترده است. کشت پنبه نیز رونق فراوان داشته و اخیراً کشاورزان به کشت زعفران روی آوردهاند.
منطقه ویژه اقتصادی فسا
این منطقه در اردیبهشت ۱۴۰۰ با گرایش صنایع تبدیلی کشاورزی به تصویب رسید. فاز نخست آن در ۱۰۰ هکتار تأمین شده و قابلیت گسترش تا ۱۰۰۰ هکتار را دارد.
پایانه محصولات کشاورزی
مجتمع بزرگ گلخانهای فسا شامل ۱۳ هکتار گلخانه، سالن سورتینگ، سردخانه و بزرگترین پایانه محصولات کشاورزی در استان فارس است.
محصولات و سوغات
- کماچ (نان فسایی) و نان کنجدی شاخصترین سوغات فسا هستند.
- گلیم، گبه، جاجیم، لیموترش، پرتقال، نارنج، نارنگی، انار، گردو، پسته و پسته کوهی (بنه) از دیگر سوغاتیهای این شهرند.
- گندمبا یا آش گندم که از گندم مرغوب فسا تهیه میشود، غذایی سنتی و خوشمزه است.
ترابری
بزرگراه
شهرستان فسا در مسیر ترانزیتی شیراز به بندرعباس و کرمان واقع شده است. بزرگراه شیراز-فسا فعال است و پروژههای فسا-داراب-بندرعباس و فسا-استهبان-نیریز در حال ساخت هستند.
راهآهن
مسیر ریلی شیراز-گلگهر به طول ۳۴۶ کیلومتر از فسا میگذرد و شیراز را از طریق سروستان، فسا، استهبان و نیریز به معدن گلگهر در استان کرمان متصل میکند.
فرودگاه
فرودگاه فسا هماکنون برای پروازهای سبک فعال است، اما طرح توسعه آن برای از سرگیری پروازهای شهری و تجاری در حال اجراست.
