نامگذاری؛ از گور تا فیروزآباد
شهر فیروزآباد در طول تاریخ نامهای مختلفی به خود دیده است. در ابتدا به دلیل پیروزی اردشیر بابکان بر اردوان، این منطقه «اردشیرخوره» (شکوه اردشیر) نام گرفت. اما در دوره آل بویه، به فرمان عضدالدوله دیلمی، نام آن به فیروزآباد تغییر یافت. دلیل این تغییر جالب است: ظرفای شیراز به عضدالدوله گفتند که هر آدمی یک بار به «گور» (به معنی قبر) میرود و برنمیگردد، اما پادشاه ما چندین بار به گور رفته و زنده بازمیگردد! از آن پس، این شهر را فیروزآباد نامیدند.
تاریخچه؛ از اسطوره تا شکوه ساسانی
دوران پیشدادیان و هخامنشیان
بر اساس منابع کهن مانند «فارسنامه» ابن بلخی، پیشینه فیروزآباد به دوران کیانیان و هخامنشیان بازمیگردد. داستانی جالب روایت میکند که اسکندر مقدونی نتوانست حصار شهر گور را بشکند، بنابراین مسیر رودخانه را تغییر داد و شهر را در آب غرق کرد. این دریاچه تا قرنها باقی ماند تا اینکه اردشیر بابکان با تمهیداتی آب را تخلیه و شهر جدیدی به نام اردشیرخوره بنا نهاد.
واپسین سالهای اشکانیان و دوران ساسانیان
فیروزآباد در واپسین سالهای حکومت اشکانیان و با ظهور اردشیر بابکان، بنیانگذار سلسله ساسانی، به اوج شکوه خود رسید. اردشیر این شهر را به عنوان پایتخت خود برگزید و دستور ساخت قلعهای مستحکم به نام قلعه دختر و کاخ اردشیر بابکان (آتشکده) را صادر کرد. این شهر تا پایان حکومت اردشیر جایگاه ممتاز خود را حفظ کرد، اما پس از آن تحتالشعاع شهرهایی مانند بیشاپور و تیسفون قرار گرفت.
قلعه دختر، بر فراز کوه تنگاب، با معماری شگفتانگیز خود از سنگهای درشت ساخته شده و دیوارهای بلندش هنوز هم شکوهی خیرهکننده دارند. این قلعه با کاربری نظامی و دفاعی، یکی از مهمترین آثار دوره ساسانی است.
دو تن از شاهان بزرگ ساسانی، شاپور یکم و شاپور دوم، در این شهر متولد شدند. همچنین در جریان فتح پارس توسط اعراب، داستانی شنیدنی نقل شده است: اعراب سالها در محاصره گور بودند تا اینکه سگی کیسه نانی را دزدید و از راهی زیرزمینی وارد شهر شد و بدین ترتیب مسلمانان راه ورود به شهر را کشف کردند.
اوایل دوره اسلامی
در اوایل دوران اسلامی، گور همچنان شهری پررونق بود. آل بویه که شیراز را تختگاه خود قرار داده بودند، به آبادانی گور توجه ویژهای داشتند. ابن بلخی مینویسد که در قرن پنجم هجری، گور دارای مسجد جامع، بیمارستان، مدرسه و کتابخانهای با هفت هزار جلد کتاب بود. شهر چهار دروازه به نامهای مهر، بهرام، هرمز و اردشیر داشت و باغهای میوه و خانههای اعیانی تا یک فرسنگ اطراف شهر را فرا گرفته بود.
گلاب گور شهرت جهانی داشت و به کشورهایی مانند چین، هند، بیزانس، مصر و اروپا صادر میشد. حتی در زبان عربی، گل محمدی را «الورد الجوری» مینامند که اشارهای به همین شهر دارد.
معماری شهر گور
شهر گور با معماری دایرهای شکل ساخته شده بود که در مرکز آن منارهای به نام مناره میلو قرار داشت. این الگوی معماری چنان محبوب شد که تا سدههای میانه، نزدیک به چهارصد شهر به این شکل بنا شدند. از جمله دیگر شهرهای دایرهای میتوان به دارابگرد و همدان اشاره کرد.
فیروزآباد جدید
از حدود قرن هفتم هجری، فیروزآباد کهن متروک شد و به جای آن قصبهای به نام «کوشک» سر برآورد که شهر فعلی فیروزآباد حاصل گسترش آن است. امروزه این شهر با آب و هوای معتدل، محصولات کشاورزی متنوع (گندم، جو، برنج، مرکبات) و صنایع دستی ارزشمندی مانند قالی، گلیم و جاجیم، مقصدی جذاب برای گردشگران است.
فیروزآباد در سالهای اخیر به دلیل گسترش منطقه انرژی پارس جنوبی و قرارگیری در مسیر بنادر جنوب، رونق اقتصادی چشمگیری یافته و پروژههای تجاری و تفریحی متعددی در آن در حال ساخت است. پروژه راهآهن شیراز-بوشهر نیز از این شهر عبور خواهد کرد.
جغرافیا
موقعیت
فیروزآباد در نیمه غربی و جنوبی استان فارس، در فاصله ۱۱۲ کیلومتری شیراز قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دریا ۱۳۵۱ متر است و رودخانه دائمی فیروزآباد به طول ۱۸۰ کیلومتر از آن میگذرد. سد تنگاب نیز بر روی این رودخانه بنا شده است.
آب و هوا
آب و هوای فیروزآباد معتدل مایل به گرم و نیمه خشک است. میانگین دمای سالانه حدود ۲۰ درجه سانتیگراد است. میرزا حسن حسینی فسائی در فارسنامه خود مینویسد: «بلوک فیروزآباد... هوائی در کمال اعتدال و آبی در نهایت گوارائی دارد.»
مردمشناسی
جمعیت
بر پایه سرشماری ۱۳۹۵، جمعیت فیروزآباد ۶۵٬۴۱۷ نفر بوده است که آن را به هشتمین شهر پرجمعیت استان فارس تبدیل میکند. جمعیت شهرستان فیروزآباد نیز ۱۲۱٬۴۱۷ نفر است.
زبان و اقوام
مردم فیروزآباد از لحاظ تبار و زبان متنوع هستند. بومیان این شهر فارستبارند و به گویش تاجیکی (شبیه به فارسی معیار با ویژگیهای باستانی) صحبت میکنند. بخش اعظم ساکنان را قشقاییها تشکیل میدهند که به زبان ترکی قشقایی تکلم میکنند. همچنین عشایر کوهنارویی و کهکی با گویش کوهمرهای در این منطقه زندگی میکنند.
دین
دین مردم در گذشته زرتشتی بود، اما پس از فتح ایران توسط اعراب، به تدریج به اسلام گرویدند. امروزه اکثریت مردم مسلمان و پیرو مذهب شیعه دوازدهامامی هستند.
گردشگری؛ سفری به اعماق تاریخ
فیروزآباد یکی از مهمترین مقاصد گردشگری استان فارس است. این شهرستان دارای ۱۰۷ اثر ملی و ۵ اثر ثبت جهانی در یونسکو است. مهمترین جاذبههای تاریخی و طبیعی عبارتند از:
آثار تاریخی ثبت جهانی (چشمانداز باستانشناسی ساسانی)
- کاخ اردشیر بابکان (آتشکده): یکی از باشکوهترین بناهای دوره ساسانی
- قلعه دختر: قلعهای مستحکم بر فراز کوه تنگاب
- شهر باستانی گور: پایتخت ساسانیان با معماری دایرهای
- سنگنگاره پادشاهی اردشیر بابکان
- سنگنگاره پیروزی اردشیر بابکان
جاذبههای طبیعی
- چشمه حنیفقان در ۲۵ کیلومتری شهر
- تنگ خرقه در ۲۰ کیلومتری
- روستای رودبال در ۲۰ کیلومتری
- تنگ هایقر در ۳۵ کیلومتری
- سد تنگاب در ۱۲ کیلومتری
- جنگلهای بادام کوهی اطراف شهر
صنایع و اقتصاد
اقتصاد فیروزآباد در سالهای اخیر رونق چشمگیری یافته است. قرارگیری در مسیر شیراز به بنادر جنوبی (عسلویه، سیراف و بوشهر) و گسترش منابع گاز طبیعی پارس جنوبی، این شهر را به یک قطب تجاری تبدیل کرده است. میدانهای گازی آغار و دالان نیز در این منطقه قرار دارند.
کارخانجات مهم
- کارخانه کربنات سدیم کاوه فیروزآباد: بزرگترین کارخانه کربنات سدیم خاورمیانه
- کارخانه سیمان فارس نو
خدمات شهری
بیمارستان
بیمارستان قائم، یک بیمارستان عمومی درمانی با ۹۶ تخت مصوب، در دی ماه ۱۳۷۸ افتتاح شده است.
درمانگاهها
درمانگاه تأمین اجتماعی فیروزآباد (در حال احداث)، درمانگاه شبانهروزی شفا و امین، و درمانگاه امام خمینی از مراکز درمانی شهر هستند.
کتابخانههای عمومی
- کتابخانه سروش (تأسیس ۱۳۷۷)
- کتابخانه عمومی روزبه
مراکز آموزش عالی
فیروزآباد دارای دانشگاهها و مراکز آموزش عالی متعددی است.
ترابری
مسیرهای ارتباطی
- از شیراز: جاده فیروزآباد-شیراز (۱۱۲ کیلومتر)
- از بوشهر: مسیر بوشهر - اهرم - فراشبند - فیروزآباد
- از بندرعباس: مسیر بندرعباس - لار - خنج - قیر - فیروزآباد
فرودگاه و راهآهن
نزدیکترین فرودگاه، فرودگاه بینالمللی شهید دستغیب شیراز (۱۰۵ کیلومتر) است. پروژه راهآهن شیراز-بوشهر در حال ساخت است و از فیروزآباد عبور خواهد کرد.
