تاریخچه
دوران باستان
استان مازندران در دوران پیش از اسلام با نام تپورستان شناخته میشد؛ نامی که از قوم جنگجوی تپوری گرفته شده بود. این قوم پس از اسلام به «طبری» معروف شدند و سرزمینشان «طبرستان» نام گرفت. بر اساس شواهد تاریخی، نخستین ساکنان باستانی مازندران، قوم آمارد بودند که از آمل تا تنکابن سکونت داشتند و تپوریها نیز از آمل تا گرگان را در اختیار داشتند.
در عصر هخامنشی، اقوام گوناگونی چون تپوری، آمارد، آناریاکه و کادوسی در کرانههای جنوبی دریای مازندران زندگی میکردند. استرابون، جغرافیدان یونانی، از این اقوام به عنوان کوهنشینانی یاد میکند که در مناطق سرد و ناهموار شمال ایران سکونت داشتند. به گفته واسیلی بارتلد، تپوریها در جنوب شرقی ولایت سکونت داشتند و تحت اطاعت هخامنشیان بودند. پس از شکست آماردها از اسکندر و اشکانیان، سرزمین آنان به تپوریها واگذار شد و تمام ناحیه مازندران به نام ایشان «تپورستان» نامیده شد.
وجه تسمیه
نام گلوگاه در لغت به معنای «گذرگاه باریک» است؛ جایی که میتوان از آن به درون چیزی یا جایی دست یافت. در اسناد تاریخی دوره صفویه و قاجار، از گلوگاه به عنوان منطقه مرزی میان مازندران و استرآباد (گرگان امروزی) یاد شده است. ملگنوف، جهانگرد روسی، در سال ۱۸۶۰ میلادی از گلوگاه به عنوان شرقیترین روستای تابعه شهر اشرف (بهشهر) نام برده است.
یکی از جذابترین ویژگیهای تاریخی این منطقه، خندق کلباد یا جر کلباد است. این خندق عظیم به دستور شاه عباس صفوی حفر شد تا از تاختوتاز ترکان به مازندران جلوگیری کند. طول این خندق شش کیلومتر از کوه تا دریا، عمق بیست گز و عرض چهل گز بود و تنها راه ارتباطی میان مازندران و استرآباد از طریق دروازهای روی این خندق امکانپذیر بود.
پیشینه
گلوگاه در منطقهای قرار دارد که در دوره اسلامی کبود جامه یا نامیه نامیده میشد. این شهر در حقیقت جانشین شهر تاریخی نامیه است که پس از تمیشه، بزرگترین شهر قرن اول هجری در این منطقه بود. متأسفانه این شهر پس از حمله مغول ویران شد و مردمش پراکنده گشتند. اما آثار باستانی، سکهها و ادواتی که از این منطقه به دست آمده، قدمت آن را به بیش از ۱۲۵۰ سال پیش میرساند.
در شمال غربی گلوگاه، تپه تاریخی گراودین قرار دارد که شاهد رویدادهای مهمی بوده است. از جمله، شکست محمدحسن قاجار در سال ۱۱۷۱ هجری قمری در نزدیکی این تپه به دست کریم خان زند که منجر به تأسیس دولت مستقل زندیه شد. همچنین، در جنوب گلوگاه بقایای جاده شاه عباسی قرار دارد که از میان جنگلهای سرسبز، چشمهها و آبشارهای دیدنی عبور میکند.
اقوام بومی این منطقه، طبریتبار هستند و ریشه آنان به قوم تپوری میرسد. بطلمیوس از تپوریها به عنوان قبایل جنگجو و ایرانیتبار یاد کرده است. در دوره زندیه و قاجار، سرداران مازندرانی بارها برای سرکوب ترکمانها به این منطقه اعزام شدند. آقامحمدخان قاجار نیز ایل عمرانلو را از قرهباغ و قرهداغ به این منطقه کوچاند تا از خندق کلباد و مرزهای مازندران محافظت کنند.
موقعیت
گلوگاه در جنوب شرقی دریای مازندران و شمال رشتهکوه البرز واقع شده است. این شهر با مساحتی حدود ۶۵ کیلومتر مربع، در فاصله پنج کیلومتری از دریا قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۴۰ متر است. گلوگاه از شمال به خلیج میانکاله، از شرق به استان گلستان و از جنوب به کوههای شرشری محدود میشود.
مردم
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر گلوگاه برابر با ۲۱,۳۵۲ نفر بوده است.
زبان
زبان اهالی بومی گلوگاه، مازندرانی (طبری) است. اما این شهر میزبان ایل ترکزبان عمرانلو نیز میباشد که از آذربایجان به این منطقه مهاجرت کردهاند. مردم این ایل به زبانهای ترکی آذربایجانی، مازندرانی و فارسی سخن میگویند.
فرهنگ
فرهنگ طبری و رسمورسومات مازندرانی در زندگی مردم گلوگاه ریشه دوانده است. یکی از زیباترین آداب این منطقه، نوروزخوانی است که از نیمه اول اسفند ماه آغاز میشود. در این مراسم، گروهی از نوروزخوانان با خواندن اشعار محلی و نواختن ساز، به در خانههای مردم میروند و نوید بهار را میدهند.
از دیگر رسومات سنتی گلوگاه میتوان به تیرماه سیزده، چله شو، آفتاب خواهی، باران خواهی و تیرگان اشاره کرد.
ورزش
کشتیهای محلی مازندرانی، به ویژه کشتی لوچو و کشتی باشال، در این منطقه محبوبیت زیادی دارند. کشتی لوچو را میتوان مادر کشتی آزاد مازندران دانست. هر ساله در مراسم ۲۶ عیدماه تبری (۲۸ تیرماه خورشیدی)، مسابقات این کشتی سنتی برگزار میشود و پهلوان منطقه را مشخص میکند. «پلوون» لقبی است که به برنده این مسابقات داده میشود و او از مقام معنوی والایی برخوردار است.
مکانهای دیدنی
گلوگاه پر از جاذبههای طبیعی و تاریخی است که هر کدام داستانی برای گفتن دارند:
- جر کلباد: خندقی تاریخی از لب دریا تا پای کوه که برای جلوگیری از حمله مغولها و ترکمنها حفر شده است.
- گورستان سفید چاه: قبرستانی با قدمت حدود ۱۲۰۰ سال در روستای سفید چاه، ۴۵ کیلومتری گلوگاه.
- جاده گلوگاه به دامغان: جادهای زیبا با چشماندازهای خیرهکننده از رودخانه، کوه و جنگل که به چشمه علی دامغان میرسد.
- دریای آرام گلوگاه: ساحلی بیموج و آرام که محل اتراق پرندگان مهاجر و ماهیگیری است.
- آبشار سی ان بی: آبشاری در روستاهای هزار جریب که با موتور یا ماشین آفرود قابل دسترسی است.
- پارک جنگلی توسکا: پارکی با درختان بلند توسکا، آلاچیق، سرویس بهداشتی و فروشگاه در ۴۰ کیلومتری گلوگاه.
میوهها و سوغات
گلوگاه به داشتن بهترین و مرغوبترین انجیر ایران در انواع مختلف شهرت دارد. در تیرماه، بسیاری از مردم از سراسر کشور برای خرید این محصول به گلوگاه سفر میکنند. دیگر میوههای این منطقه شامل خرمالو، هلو، آلو، پرتقال تامسون، گلابی، نارنگی، زیتون و انار میشود.
اکبر جوجه نیز یک غذای محلی و محبوب است که نام گلوگاه را با خود همراه کرده است.
