نامگذاری؛ از گردپاذگان تا گلپایگان
داستان نام گلپایگان به اندازه خود این شهر، جذاب و پررمزوراز است. روایتها حاکی از آن است که این شهر را «همای»، دختر بهمن کیانی بنا نهاد و در ابتدا «سمره» نام گرفت. اما در گذر زمان، این نام دگرگونیهای بسیاری به خود دید. برخی نام نخستین آن را «گردپاذگان» به معنای کوهپایه میدانند و معتقدند «گَر» در زبان پارسی میانه به معنای کوه است. گروهی دیگر، ریشه آن را در واژه «ورتپاتکان» به معنی «شهر یا سرزمین ورتپات» جستجو میکنند؛ جایی که «ورد» به معنای گل سرخ و «پات» به معنای نگاهبانی است و در نهایت، «گلپایگان» به معنای «گل نگاهدار» معنا مییابد. روایت دیگری نیز نام قدیمی شهر را «چهرزادگان» میداند که برگرفته از نام بنیانگذار آن، چهرزاد (هما) است. جالب است که هنوز هم افراد مسن در روستاهای اطراف، گلپایگان را به صورت «گُلپاگون» تلفظ میکنند، گویی خاطرهای از گذشتههای دور را زنده نگه داشتهاند.
آب و هوا؛ بهشتی با چهار فصل
آب و هوای گلپایگان، یکی از بهترینها در کشور است. این شهرستان در نوار شمالی کوهپایههای زاگرس مرکزی واقع شده و از هوایی معتدل و دلپذیر برخوردار است. زمستانهای سرد با حداقل دمای ۲۱- درجه و تابستانهای گرم و خشک با حداکثر دمای ۳۷/۵+ درجه، تنوع اقلیمی این منطقه را رقم میزنند. بارندگیها که عمدتاً در زمستان رخ میدهد، حدود ۳۰۰ میلیمتر در سال است. دشت گسترده گلپایگان، با رودخانهها، قناتها و چشمههای فراوان، آب مورد نیاز کشاورزی و زندگی را تأمین میکند و مناظر طبیعی بدیعی را خلق کرده است.
پوشش گیاهی؛ گنجینهای از گیاهان دارویی
گلپایگان، بهشتی برای دوستداران طبیعت و گیاهان دارویی است. در مناطق کوهستانی، استپ کوهی با انواع گون و به ویژه گیاه ارزشمند «کتیرا» دیده میشود که مصرف صنعتی و بهداشتی دارد و به خارج از کشور نیز صادر میشود. گیاهان خودروی فراوانی مانند شیرین بیان (مُک کو)، گل گاو زبان، شاتره، کاسنی، مرزنجوش، بابونه، خاکشیر و بسیاری دیگر، در این منطقه میرویند و برای مردم محلی آشنا هستند. همچنین گیاه خودروی «غازیاغی» که در زبان محلی به آن «پافغلاق» (پا کلاغ) میگویند، در فصل بهار میروید و در آش یا پلو استفاده میشود. درختان متنوعی چون چنار، صنوبر، بیدمشک، عناب، بادام کوهی، بلوط، نارون، توت و انواع درختان میوه مانند سیب، گلابی، زردآلو، بادام و گردو نیز در این منطقه به وفور یافت میشوند.
جغرافیا؛ دروازهای به تاریخ
گلپایگان در فاصله ۳۴۰ کیلومتری تهران و ۲۰۰ کیلومتری مرکز استان اصفهان قرار دارد. این شهر از شمال به خمین، از غرب به رشته کوههای زاگرس و الیگودرز، از جنوب به خوانسار و از شرق به میمه و کوه صالح پیغمبر محدود میشود. ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸۳۰ متر است. گلپایگان در زمان صفویه و قاجار، یکی از ولایتهای مهم ایران بوده و مناطقی مانند خمین، خوانسار و الیگودرز را شامل میشده است. این شهر بر سر مسیر ارتباطی همدان-اراک به اصفهان و کرمانشاه-اراک به اصفهان قرار دارد و از این رو، موقعیت استراتژیکی دارد.
ارتفاعات و رودخانهها
ارتفاعات گلپایگان، دنباله شرقی سلسله جبال زاگرس هستند و بلندترین قله آن، کوه ویلو در روستای هنده با ارتفاع ۳۲۷۸ متر است. قله صالح پیغمبر و قله الوند گلپایگان نیز از دیگر ارتفاعات مهم این شهرستان به شمار میروند. رودخانه گلپایگان، اصلیترین شبکه زهکش منطقه را تشکیل میدهد که از ارتفاعات زاگرس سرچشمه میگیرد و پس از عبور از مناطق مختلف، به سد قدیم گلپایگان میریزد.
سد گلپایگان؛ نخستین سد مدرن ایران
سد گلپایگان، نخستین سد مخزنی خاکی و نخستین سد مدرن ایران است که در روستای عباسآباد قرار دارد. فرآیند احداث این سد از سال ۱۳۲۳ شمسی آغاز و در سال ۱۳۳۶ به پایان رسید. این سد با استفاده از روشهای سنتی ساخته شده و امروزه ظرفیت مخزن آن به ۴۲ میلیون متر مکعب رسیده است. سد گلپایگان زیستگاه آبزیانی مانند سوف، کپور، ماهی سفید رودخانهای و قزلآلا است و از جمله جاهای دیدنی این منطقه به شمار میرود.
مردم و فرهنگ
مردم گلپایگان به زبان فارسی با لهجه محلی گلپایگانی سخن میگویند. لهجه گلپایگانی از زیرمجموعههای لهجههای جنوب غربی ایران محسوب میشود. جمعیت این شهرستان بر اساس آخرین آمار (۱۴۰۱) حدود ۱۷۸,۰۰۰ نفر است و درصد باسوادی در آن، از دیگر شهرهای استان اصفهان بیشتر است.
تاریخ؛ از سنگنگارهها تا عصر سلجوقی
پیشینه زندگی در گلپایگان به دوران پارینه سنگی میانه و نوسنگی میرسد. سنگنگارههای باستانی منطقه تیمره، کهنترین آثار تاریخی بشریت را در خود جای دادهاند و گلپایگان را به «پایتخت سنگنگارههای ایران» تبدیل کردهاند. بنابر گفته مورخان، سنگ بنای این شهر در اواسط دوران هخامنشی گذاشته شد. زلزلهای هولناک در حدود ۷۰۰ سال پیش (۷۱۵ هجری)، گلپایگان را به ویرانی کشید، اما این شهر بارها از خاک برخاست و شکوه خود را حفظ کرد.
کشاورزی و دامداری
گلپایگان یکی از قطبهای مهم کشاورزی و دامپروری کشور است. اراضی آن بالغ بر سی هزار هکتار است و اکثریت مردم به کشاورزی و دامداری اشتغال دارند. محصولات اصلی شامل گندم، جو، علوفه حیوانات و انگور با کیفیت است. لبنیات گلپایگان، به ویژه ماست و دوغ، شهره عام و خاص هستند و کباب گلپایگان نیز بسیار معروف و خوشمزه است.
صنایع دستی
قالیبافی، نمدبافی، گلیمبافی و منبتکاری از مهمترین صنایع دستی گلپایگان هستند. هنر منبت در این منطقه با استفاده از عناصر محلی، نقوش ساده و گیاهان استیلیزه شده بر زمینه بافتدار، جلوۀ خاصی دارد. اساتید معروف منبتکاری در گلپایگان، نیکنام و مقدسی هستند.
آثار تاریخی؛ گنجینهای از شکوه و عظمت
سنگنگارههای تیمره
این سنگنگارهها کهنترین آثار تاریخی بشریت هستند و به عنوان مهمترین و کاملترین سنگنگارههای ایران شناخته میشوند. بیش از ۳۶,۵۰۰ سنگنگاره در جای جای شهرستان گلپایگان واقع شده است.
مسجد جامع گلپایگان
این مسجد تاریخی از آثار مهم دوران سلجوقی و از مساجد بزرگ ایران زمین است. معماری ایرانی-اسلامی این مسجد، الگویی برای ساخت مسجدهای بزرگ دیگر بوده است. مسجد جامع گلپایگان در سال ۵۰۸ هجری قمری، در دوران حکومت ابوشجاع محمدبن ملکشاه سلجوقی بنا شده است. صحن و شبستان وسیع، گنبد آجری بسیار بزرگ و کتیبههای آجری متعدد از ویژگیهای بارز این مسجد است.
بازار چهارسوق
بازار چهارسوق گلپایگان که به «بازار سنتی» نیز شناخته میشود، متشکل از بخشهایی مانند بازار مسگرها، بازار اصلی، بازار گیوهدوزان و بازار کوزهگرها است. این مجموعه دارای دهانهای با وسعت بسیار و طاقبندی و سقف ضربی آجری است که معماری دوران سلجوقی را به نمایش میگذارد.
مناره گلپایگان
مناره گلپایگان که به «میل گلپایگان» نیز معروف است، در زمره بلندترین منارههای قرن پنجم هجری قمری قرار دارد. این مناره با قدمتی ۱۰۰۰ ساله، در برابر عوامل طبیعی سرفراز برجای مانده است. مناره دارای دو راه پله با ۶۴ پله است و کتیبه آجری آن به خط کوفی، از آیههای قرآن است.
ارگ تاریخی گوگد
ارگ گوگد یکی از بزرگترین بناهای خشت و گلی ایران است و تاریخ ساخت آن به حدود چهارصد سال پیش بازمیگردد. این ارگ در دو فصل زمستان و تابستان کاربردهای مختلفی داشته است.
امامزاده هفده تن
این بقعه از ابنیه قرن یازدهم هجری است و در زمان شاه عباس اول صفوی احداث شده است. گنبد کاشیکاری باشکوه و درب چوبی منبتکاری شده آن، از شاهکارهای معماری عصر صفویه به شمار میرود.
دیگر آثار تاریخی
قلعه تاریخی وداغ (با قدمت بیش از سه هزار سال)، خانه تاریخی یوسفی ورزنه (دوره قاجار)، خانه تاریخی شجاع نظام گلپایگان، کبوترخانهها و بسیاری آثار دیگر، هر کدام بخشی از هویت تاریخی این شهر را روایت میکنند.
