نام
درباره ریشه نام «گرگان» روایتهای مختلفی وجود دارد:
۱. گرگان به معنای «سرزمین گرگها»: از دو بخش «گُرگ» (گرگ) + «ان» (پسوند مکان). در گذشته، این منطقه زیستگاه گرگهای فراوان بوده است.
۲. تحریف شده «ورگان» (Vərkāna): در زبان پارسی باستان به معنای «سرزمین گرگها» (همان معنی اول). در کتیبههای هخامنشی (بیستون و تخت جمشید) از سرزمین «وَرکانه» (هیرکانیه) یاد شده است.
۳. «جرجان» (Jorjān) شکل تازی شده «گرگان»: در متون اسلامی بعد از حمله اعراب، «گرگان» به «جرجان» تغییر یافت.
۴. استارآباد (Astarābād): نام دوره صفوی تا قاجار. «استار» (ستاره) + «آباد» (جایگاه آباد) → «جایگاه ستارگان». پس از انقلاب مشروطه، نام تاریخی «گرگان» احیا شد.
شیوه نگارش
در متون کهن فارسی (شاهنامه فردوسی، تاریخ بیهقی) و کتیبههای هخامنشی، از این سرزمین با نام «گرگان» یا «وَرکانه» یاد شده است. در منابع اسلامی (قرون اولیه تا صفوی)، نام «جرجان» رایج بود. در دوره صفوی، «استارآباد» جایگزین شد. در سال ۱۳۱۶ خورشیدی، به دستور رضاشاه، نام شهر از «استارآباد» به «گرگان» تغییر یافت. امروزه در متون رسمی، املای «گرگان» (Gorgān) رایج است.
پیشینه
گرگان کهن؛ از هیرکانیه باستان تا دیوار سرخ
پیشینه سکونت در منطقه گرگان به هزاره پنجم پیش از میلاد بازمیگردد. تپه باستانی تورنگ تپه (در ۴۵ کیلومتری شرق گرگان) یکی از مهمترین محوطههای باستانی ایران است که تمدنی پیوسته از دوره نوسنگی تا عصر آهن (بیش از ۶۰۰۰ سال) را نشان میدهد. در دوره هخامنشی، سرزمین «وَرکانه» (هیرکانیه) یکی از ساتراپهای مهم امپراتوری بود. در دوره اشکانی و ساسانی، به دلیل موقعیت استراتژیک و همجواری با دروازه خزر (دربند) و اقوام مهاجر (هپتالیان، خزرها، ترکان)، استحکامات نظامی متعددی ساخته شد، از جمله دیوار بزرگ گرگان (مار سرخ) به طول ۲۰۰ کیلومتر (یکی از طولانیترین دیوارهای باستانی جهان پس از دیوار چین).
دوران اسلامی؛ از جرجان تا استارآباد
با حمله اعراب در قرن اول هجری، منطقه گرگان (جرجان) به تصرف مسلمانان درآمد. در قرون سوم و چهارم هجری، شهر جرجان (در موقعیت شهر کنونی گنبد کاووس) یکی از مراکز مهم علمی و ادبی ایران بود و دانشمندانی مانند ابوسعید ابوالخیر و عبدالقاهر جرجانی را پرورش داد. حمله مغول در قرن هفتم، شهر جرجان را ویران کرد. در دوره تیموری و صفوی، شهر جدیدی به نام «استارآباد» در موقعیت کنونی گرگان بنا شد. در دوره قاجار، استارآباد به عنوان یکی از ایالتهای مهم شمال ایران شناخته میشد و محل زندگی قاجارها (طایفه قاجار) بود. آقامحمدخان قاجار از همین منطقه برخاست.
دوران پهلوی و پس از انقلاب
در دوره پهلوی، با تغییر نام استارآباد به گرگان در سال ۱۳۱۶، شهر رونق گرفت. راهآهن سراسری ایران (شاخه گرگان) در سال ۱۳۳۳ به بهرهبرداری رسید. پس از انقلاب ۱۳۵۷، گرگان به عنوان مرکز استان گلستان (تأسیس ۱۳۷۶) شناخته شد. امروزه گرگان با رشد جمعیت، گسترش صنایع، کشاورزی و گردشگری، یکی از مهمترین شهرهای شمال ایران است.
جغرافیا
شهر گرگان در شمال شرقی ایران، در استان گلستان، در دامنه شمالی رشته کوه البرز شرقی و حاشیه جنوب شرقی دریای خزر واقع شده است:
- فاصله تا تهران: ۴۰۰ کیلومتر (۵.۵ ساعت)
- فاصله تا مشهد: ۶۸۰ کیلومتر
- فاصله تا دریای خزر (بندرترکمن): ۳۵ کیلومتر
- ارتفاع از سطح دریا: ۱۳۵ متر
- موقعیت جغرافیایی: جلگه خزری، بین جنگلهای هیرکانی و دشت گرگان
مساحت شهر گرگان حدود ۶۰ کیلومتر مربع است.
آب و هوا
گرگان دارای اقلیم معتدل و مرطوب خزری (نیمه گرمسیری مرطوب) با تأثیرپذیری از دریا و کوه است:
- بهار: بسیار دلپذیر، سبز و پرگل، بارانی (بهترین فصل، اردیبهشت و خرداد عالی است)
- تابستان: گرم و مرطوب (بیشینه ۳۵-۳۸ درجه، رطوبت بالا ۷۰-۸۰ درصد) – شرجی اما قابل تحمل تر از جنوب
- پاییز: طلایی و معتدل، ابری و بارانی
- زمستان: سرد و مرطوب (کمینه تا ۵- درجه، گاهی برف)، بارش زیاد
بارندگی سالانه حدود ۵۵۰-۶۰۰ میلیمتر (بیشترین در ایران مرکزی اما کمتر از غرب گیلان و مازندران). هوا اغلب ابری و بارانی است.
خطرات طبیعی
- سیل: رودخانههای گرگانرود، زاو، نکارود و چشمههای دامنه البرز در زمان بارشهای سنگین طغیانی میشوند.
- زلزله: گرگان در کمربند لرزهخیز البرز قرار دارد و گسلهای فعال (گسل خاور، گسل ناهارخوران) در نزدیکی آن است.
- خشکسالی: در سالهای کمباران، کشاورزی و منابع آب زیرزمینی آسیب میبینند.
- فرونشست زمین: برداشت بیرویه آب زیرزمینی در دشت گرگان.
- آلودگی هوا (وارونگی دما در زمستان).
نمای شهر
گرگان شهری با بافت نسبتاً مدرن و در حال گسترش است. بافت قدیمی (محلههای «سرچشمه»، «سبزهمیدان»، «نعلبندان»، «میخچهگران») دارای خانههای خشتی-آجری با حیاط مرکزی و کوچههای باریک است. بافت جدید (مناطق «شهرک ولیعصر»، «مهرگان»، «شهرک مهر»، «سعدآباد»، «ناهارخوران»، «جنگل نوروز») با خیابانهای عریض، بلوارهای درختکاری شده و آپارتمانهای ۳ تا ۵ طبقه.
خیابانهای اصلی
- بلوار امام خمینی (مرکزی، طولانیترین بلوار گرگان)
- خیابان شریعتی (مرکز خرید و بازار)
- بلوار شهید بهشتی
- بلوار ولیعصر
- خیابان طالقانی
- میدان امام حسین (مرکز شهر)
- میدان ولیعصر (فرهنگیان)
- خیابان ناهارخوران (به سمت جنگل)
معماری
معماری سنتی گرگان تحت تأثیر اقلیم مرطوب خزری، فرهنگ ایرانی-اسلامی و تأثیرپذیری از معماری روسی و قفقازی شکل گرفته است:
ویژگیهای معماری سنتی
- خانههای حیاط مرکزی با ایوان بلند (برای دریافت نور در هوای ابری)
- دیوارهای ضخیم از خشت و آجر (جلوگیری از نفوذ رطوبت)
- سقفهای شیروانی (دو شیب) با ورق سفال (برای دفع آب باران و برف) – تأثیرگرفته از معماری روسی
- پیشآمدگی سقف (لبه بام طویل) برای محافظت دیوارها از باران
- پنجرههای بزرگ چوبی (ارسیدار و دو جداره)
- استفاده از چوب (سرو، بلوط، افرا) در درها، پنجرهها و ستونها
- شومینه (بخاری دیواری سنتی) برای گرمایش در زمستان مرطوب
نمونههای شاخص معماری سنتی
- خانه تاریخی تقوی (موزه گرگان، خانه قاجاری با معماری روسی-ایرانی)
- خانه تاریخی میرزا خلیل (عالینژاد)
- خانه تاریخی باقری
- حمام تاریخی گرگان (حمام شاه، دوره صفوی)
معماری معاصر
ساختمانهای جدید با اسکلت بتنی، نمای آجری یا سنگ نما، سقف شیروانی با سفال، پنجرههای دوجداره آلومینیومی، عایق رطوبتی و حرارتی. برجهای بلند (۶-۱۲ طبقه) در مناطق جدید (شهرک مهرگان، ولیعصر) ساخته شدهاند.
بناهای شاخص
- مصلای گرگان (میدان ولیعصر): بنای مذهبی مدرن با معماری الهام گرفته از دوره هخامنشی و اسلامی
- دانشگاه گلستان (ساختمان مرکزی): مدرن با نمایی از آجر و شیشه
- برج نگین گرگان (برج تجاری-اداری)
- پل تاریخی (پل چهارده چشمه) بر روی گرگانرود (دوره صفوی)
جمعیتشناسی
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر گرگان ۳۵۰,۶۷۶ نفر بوده است. برآورد سال ۱۴۰۳ جمعیت را حدود ۴۰۰,۰۰۰ تا ۴۲۰,۰۰۰ نفر میداند (با حومه نزدیک به نیم میلیون). گرگان دومین شهر پرجمعیت شمال ایران (پس از ساری و رشت) است. نرخ رشد جمعیت حدود ۱.۶ درصد در سال.
گروههای قومی (یکی از متنوعترین شهرهای ایران)
گرگان شهری با تنوع قومی بسیار بالا و همزیستی مسالمتآمیز اقوام مختلف است:
- فارسها (تبار استارآبادی و مهاجران): حدود ۳۵-۴۰ درصد، مسلمان شیعه، به فارسی با لهجه گرگانی-استارآبادی (نزدیک به مازندرانی و فارسی معیار).
- ترکهای خراسانی (قزلباش و افشار): حدود ۲۵-۳۰ درصد، شیعه، به ترکی خراسانی (با شباهت به ترکی آذربایجانی و ترکی قشقایی).
- سیستانیها (زابلیها): حدود ۱۵-۲۰ درصد، شیعه، به سیستانی (گویشی از فارسی) – مهاجران قدیمی از منطقه سیستان.
- ترکمنها: حدود ۱۰-۱۲ درصد، مسلمان سنی (حنفی)، به زبان ترکمنی (واقعی، نزدیک به ترکی استامبولی و آذری با تفاوتهای آوایی).
- مازندرانیها (طبریها): حدود ۵-۷ درصد، شیعه، به مازندرانی (طبری) با لهجه گرگانی-بهشهری.
- قزاقها و بلوچها: اقلیتهای بسیار کوچک (کمتر از ۱ درصد).
گویش
زبان رسمی و رایج در ادارات فارسی است. اما در سطح شهر، چندین زبان شنیده میشود:
- فارسی گرگانی (لهجه استارآبادی): با واژگان خاص (مثال: «بِکتون» بکنید، «بِشون» بروید، «هسنه» هست، «خِرِه» چرا).
- ترکی خراسانی (افشاری، قزلباشی)
- ترکمنی (به خط عربی-ترکمنی، نزدیک به ترکی استانبولی)
- سیستانی (نزدیک به فارسی دری افغانستان)
- مازندرانی (طبری)
دین
ترکیب مذهبی گرگان:
- شیعه دوازدهامامی: حدود ۷۵-۸۰ درصد (فارسها، ترکها، سیستانیها، مازندرانیها)
- اهل سنت (حنفی و شافعی): حدود ۲۰-۲۵ درصد (ترکمنها، برخی اقلیتهای کرد و قزاق)
این تنوع مذهبی با همزیستی مسالمتآمیز همراه است. مساجد شیعه و سنی در کنار یکدیگر قرار دارند. امام جمعه گرگان (شیعه) و امام جمعه اهل سنت گرگان (ترکمنها) هر دو فعالیت دارند.
اقتصاد
اقتصاد گرگان بر پایه کشاورزی (باغداری، زراعت، دامداری)، صنایع تبدیلی، خدمات دولتی و گردشگری استوار است.
کشاورزی (قطب مهم شمال ایران)
گرگان مرکز استان گلستان، یکی از قطبهای کشاورزی ایران است:
- گندم و جو (دشت گرگان، دیم و آبی) – گرگان جزو ده استان اول تولید گندم
- برنج (مزارع محدود، اما مرغوب؛ ارقام: طارم، هاشمی، ندا)
- پنبه (تولید قابل توجه)
- سویا، کلزا و آفتابگردان (دانههای روغنی)
- مرکبات: پرتقال (تامسون، والنسیا)، نارنگی، لیمو شیرین و ترش (باغات دامنه کوه)
- کیوی، انار، سیب، گلابی، آلو، گیلاس، آلبالو، هلو، شلیل
- گردو، بادام، فندق و پسته (در ارتفاعات)
- سبزیجات و صیفیجات (گوجه، خیار، سیب زمینی، پیاز، بادمجان)
- چای (در مناطق کوهپایهای محدود، اما معروف به چای گرگان)
باغداری و گلخانه
- گلخانههای تولید گل و گیاه زینتی (گل محمدی، رز، میخک)
- گلخانههای صیفیجات (تولید خارج از فصل)
دامداری و طیور
- پرورش گوسفند، بز و گاو (شیری و گوشتی)
- مرغداریهای صنعتی (تولید گوشت و تخم مرغ)
- پرورش کرم ابریشم (نوغانداری) – پیشینه دیرینه
صنایع و خدمات
- صنایع تبدیلی کشاورزی: کارخانههای آرد، برنجکوبی، روغنکشی (سویا، کلزا)، بستهبندی مرکبات، رب گوجهفرنگی، لبنیات، قند و شکر (قند گرگان – کارخانه قدیمی)
- صنایع نساجی و پنبهپاککنی
- صنایع چوب و کاغذ (واقع در نکا و علیآباد)
- صنایع دستی: قالیبافی (فرش ترکمن، فرش گرگان)، گلیمبافی، جاجیمبافی، نمد مالی (نمد ترکمنی)، سفالگری، حصیربافی، ساخت سازهای محلی (دوتار، قوپوز، بالابان).
خرید و بازار
- بازار بزرگ نعلبندان (بازار تاریخی گرگان): سرپوشیده با سقف گنبدی و طاق ضربی آجری، دوره قاجار – راسته فرش، پارچه، ادویه، طلا، صنایع دستی.
- بازار میوه و تره بار مرکزی (میدان بار)
- مراکز خرید مدرن: پاساژ پارسیان، مجتمع تجاری مهرگان، هایپر استار، هایپر کوروش، مجتمع ستاره گرگان.
- پیاده راه شریعتی (تقاطع خیابان شریعتی و امام خمینی): شلوغترین محدوده خرید.
گردشگری
گرگان به دلیل تنوع اقلیمی (دریا، کوه، جنگل، دشت، کویر)، پیشینه تاریخی و تنوع قومی، یکی از مهمترین مقاصد گردشگری شمال ایران است.
جاذبههای طبیعی
- جنگل ناهارخوران (پارک جنگلی ناهارخوران): زیباترین و مشهورترین جاذبه طبیعی گرگان، در جنوب شهر، با درختان کهنسال (بلوط، ممرز، افرا، توسکا، انجیلی)، رودخانه، آلاچیق، تلهکابین (تلهکابین ناهارخوران با منظره شهر و دشت)، مسیرهای پیادهروی و کوهنوردی.
- آبشار و پارک جنگلی زیارت (در ۳ کیلومتری ناهارخوران): آبشار فصلی مرتفع، هوای بسیار خنک و بکر.
- دریاچه خلیج گرگان (خلیج گرگان، دریای خزر): در ۳۵ کیلومتری غرب (بندرترکمن و بندرگز) – ساحل شنی، پرندگان مهاجر، قایقرانی.
- تالاب بینالمللی گمیشان (تالاب گمیشان): زیستگاه فلامینگو، پلیکان، قو و اردکهای مهاجر – جاذبه پرندهنگری.
- پارک ملی گلستان (قدیمیترین پارک ملی ایران، در ۴۵ کیلومتری شرق گرگان): ذخیرهگاه زیستکره یونسکو، با تنوع زیستی فوقالعاده (پلنگ، خرس قهوهای، کل و بز، قوچ و میش، گراز، شغال، روباه، شاهین، عقاب).
- جنگل و روستای سرخنکلاته (سرخان کلاته): طبیعت بکر، باغات مرکبات.
- امامزاده عبدالله (جنگل زیارت): بقعه متبرک و زیارتگاه.
جاذبههای تاریخی و فرهنگی
- دیوار بزرگ گرگان (مار سرخ): یکی از طولانیترین دیوارهای باستانی جهان (۲۰۰ کیلومتر)، از ساحل دریای خزر تا کوههای البرز، دوره ساسانی. بقایای آن در ۲۰-۳۰ کیلومتری شمال گرگان (نزدیک گنبد کاووس).
- تپه باستانی تورنگ تپه: ۶۰۰۰ ساله، آثار از نوسنگی تا عصر آهن (در ۴۵ کیلومتری شرق، نزدیک گنبد).
- خانه تاریخی تقوی (موزه گرگان): عمارت قاجاری با معماری روسی-ایرانی، در مرکز شهر. موزه مردمشناسی، باستانشناسی و صنایع دستی.
- مصلای گرگان (میدان ولیعصر): معماری مدرن الهام گرفته از هخامنشی و اسلامی.
- مسجد جامع گرگان (مسجد جامع استارآباد): دوره قاجار، با کاشیکاری هفترنگ و گنبد فیروزهای.
- حمام تاریخی گرگان (حمام شاه): دوره صفوی و قاجار، با گنبدها و طاقهای آجری (در حال مرمت).
- قبرستان تاریخی (استارآباد قدیم): سنگ قبور تاریخی.
- بازار نعلبندان (بازار تاریخی).
- کلیسای سرکیس مقدس (ارامنه گرگان): بنای تاریخی ارامنه.
روستاهای هدف گردشگری
- روستای زیارت (آبشار و جنگل)
- روستای سرخنکلاته (مرکبات)
- روستای فندرسک (ییلاقی)
- روستای قلعه محمود (باغات و چشمه)
- روستای گلی داغ (چشمه آب گرم)
زیرساخت
ترابری
- جاده: گرگان بر روی جاده ۲۲ (تهران-گرگان-اینچهبرون) قرار دارد. آزادراه گرگان-تهران (در حال احداث). فاصله تا تهران ۴۰۰ کیلومتر.
- راهآهن: ایستگاه راهآهن گرگان (در مسیر تهران-گرگان و گرگان-اینچهبرون-مرز ترکمنستان) با قطارهای شبانهروز به تهران، مشهد، اصفهان، شیراز.
- اتوبوس: پایانه مسافربری گرگان (جنوب شهر) با خطوط منظم به تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، رشت، ساری، گنبد، بندرترکمن، علیآباد.
- فرودگاه: فرودگاه بینالمللی گرگان (کد IATA: GBT) با پروازهای داخلی به تهران، مشهد، کیش، شیراز، اصفهان، اهواز و پروازهای فصلی به عربستان (حج و عمره) و ترکیه (استانبول).
- تاکسی و سرویسهای آنلاین: اسنپ و تپسی فعال هستند. تاکسی خطی درون شهری و بین شهری.
فضای سبز
سرانه فضای سبز گرگان حدود ۱۵ متر مربع است. پارکهای اصلی:
- پارک جنگلی ناهارخوران (بزرگترین و مهمترین)
- پارک ملت (مرکز شهر)
- پارک شهدا (شهرک ولیعصر)
- پارک بانوان
- پارک الغدیر (جنوب شهر)
- پارک ساحلی (کنار گرگانرود) – در حال احداث
- بوستان جنگلی زیارت
بهداشت و سلامت
گرگان قطب پزشکی شمال شرق ایران است:
- بیمارستان فلسفی (دانشگاهی، فوق تخصصی): معروفترین بیمارستان استان
- بیمارستان صیاد شیرازی (بیمارستان نظامی)
- بیمارستان ۵ آذر (آموزشی)
- بیمارستان امام رضا (ع)
- بیمارستان تأمین اجتماعی
- بیمارستان خصوصی حکیم (جراحی عمومی و تخصصی)
- بیمارستان شفا (زنان و زایمان)
- بیمارستان کودکان طالقانی
- درمانگاههای تخصصی متعدد و مرکز سرطان
فرهنگ و هنر
تئاتر و سینما
- تالار فخرالدین اسعد گرگانی (مجتمع فرهنگی هنری): بزرگترین سالن تئاتر و کنسرت گرگان، میزبان جشنوارههای ملی و استانی.
- پردیس سینمایی آرتمیس (مهرگان): مجهز به ۴ سالن با سیستم دالبی دیجیتال.
- سینما استقلال (سالن قدیمی، در حال بازسازی)
- سینما هلال (سالن کوچک)
- سالن آمفی تئاتر دانشگاه گلستان
موسیقی
گرگان مهد موسیقی متنوع اقوام است:
- موسیقی ترکمنی: با سازهای دوتار (مهمترین ساز)، قوپوز، توییدوک (بالابان)، دپ (دف)، دایره. خوانندگی به سبک «بخشی» (بخشخوانی، روایت حماسی).
- موسیقی مازندرانی (طبری): با سازهای نیانبان، قیچک، کمانچه، لَلِهوا.
- موسیقی سیستانی: با سازهای دوتار، سورنا، دهل.
- موسیقی ترکی خراسانی: با قوپوز، بالابان.
- **جشنواره موسیقی نواحی ایران (در گرگان و گنبد) هر ساله برگزار میشود.
موزهها
- موزه گرگان (خانه تقوی): مردمشناسی، باستانشناسی، صنایع دستی، اسناد تاریخی.
- موزه تاریخ طبیعی گرگان (دانشگاه گلستان)
- موزه صنایع دستی گرگان (خانه میرزا خلیل) – در حال تجهیز
- موزه دفاع مقدس گرگان
مشاهیر فرهنگ و هنر
- فخرالدین اسعد گرگانی (شاعر، سراینده ویس و رامین)
- نادر ابراهیمی (نویسنده معاصر)
- ابراهیم قانع (شاعر و ترانهسرای گرگانی)
- استاد حسین صمدی (خوشنویس)
- استاد محمد ابراهیمی (پیشکسوت موسیقی)
ورزش
- فوتبال: پرطرفدارترین ورزش. تیم نفت و گاز گچساران (نماینده گرگان در لیگ آزادگان سابق) اما امروزه تیم شاخص استان تیم فوتبال اترک گرگان (لیگ دسته سوم). ورزشگاه اصلی: ورزشگاه انقلاب گرگان (گنجایش ۱۰,۰۰۰ نفر).
- بسکتبال: گرگان قطب بسکتبال ایران. تیم شهرداری گرگان (لیگ برتر بسکتبال) و آسمان ولایت گرگان از مدعیان قهرمانی. سالن بسکتبال اختصاصی.
- کشتی (آزاد و فرنگی): گرگان چندین کشتیگیر ملی و المپیکی پرورش داده است.
- تکواندو، کاراته، جودو و ووشو (پرطرفدار).
- کوهنوردی و سنگنوردی: در جنگل ناهارخوران، زیارت، پارک ملی گلستان.
- دوچرخهسواری (جادههای دشت گرگان و بلوارهای شهری).
- والیبال، هندبال، فوتسال (در سالنهای سرپوشیده).
اماکن ورزشی
- سالن بسکتبال شهرداری گرگان (با ۳,۰۰۰ نفر ظرفیت)
- سالن انقلاب (چندمنظوره)
- استادیوم فوتبال انقلاب
- سالن کشتی تختی
- مجموعه ورزشی شهید بهشتی
- باشگاههای بدنسازی و ایروبیک متعدد
آموزش و پژوهش
گرگان قطب علمی شمال شرق ایران است:
- دانشگاه گلستان (تأسیس ۱۳۳۷ به عنوان آموزشکده کشاورزی، ارتقا به دانشگاه در ۱۳۸۷): با دانشکدههای علوم پایه، علوم انسانی، فنی و مهندسی، کشاورزی، منابع طبیعی، هنر.
- دانشگاه علوم پزشکی گلستان (مستقل از دانشگاه علوم پزشکی مازندران از سال ۱۳۸۷): با دانشکدههای پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی، پرستاری و مامایی، بهداشت، پیراپزشکی.
- دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرگان (تأسیس ۱۳۶۵): با دانشکدههای مهندسی، علوم انسانی، کشاورزی، هنر، علوم پزشکی (محدود).
- دانشگاه پیام نور مرکز گرگان.
- دانشگاه علمی کاربردی (چند مرکز در گرگان).
- آموزشکده فنی و حرفهای (پسران و دختران).
- حوزه علمیه امام صادق (ع) و حوزه علمیه خواهران (مرکز تخصصی).
- مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گرگان (وابسته به جهاد کشاورزی).
- مرکز تحقیقات ابریشم ایران (نوغانداری) (در گرگان).
مشکلات زیستمحیطی
- آلودگی هوا: (در زمستان به دلیل وارونگی دما، تردد خودروها و رطوبت بالا – پدیده وارونگی دما در حوضه گرگان).
- کمبود آب و فرونشست زمین: برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی در دشت گرگان برای کشاورزی.
- فاضلاب: شبکه فاضلاب شهری در حال توسعه (بخشهای مرکزی تحت پوشش، حومه مشکل دارد).
- بافت فرسوده: محلههای قدیمی (سبزهمیدان، سرچشمه، نعلبندان) با تراکم بالا و خطر زلزله.
- ترافیک: در ساعات پیک صبح و عصر، خیابانهای اصلی (امام خمینی، شریعتی، بلوار بهشتی) شلوغ است.
- تخریب جنگلها و باغات: گسترش بیرویه شهر و شهرکهای صنعتی به قیمت از دست رفتن باغات و جنگلهای حومه.
- مدیریت پسماند: سایت دفن زباله گرگان مشکلات زیستمحیطی ایجاد میکند.
سیاست
گرگان مرکز استان گلستان و شهرستان گرگان است. استاندار گلستان (مستقر در گرگان) توسط وزیر کشور منصوب میشود. فرماندار گرگان نیز توسط استاندار انتخاب میگردد. شهرداری گرگان (با ۳ منطقه شهرداری: منطقه ۱، ۲، ۳) توسط شورای اسلامی شهر گرگان (با ۱۱ عضو) اداره میشود. امام جمعه گرگان (نماینده ولی فقیه در استان) از روحانیون برجسته شمال ایران است. همچنین امام جمعه اهل سنت گرگان (برای جامعه ترکمن و سنی) نیز فعالیت دارد.