هیرمند؛ رودی اسطوره‌ای در دل تاریخ و جغرافیای ایران‌زمین

نام

نام این رود در گذر تاریخ با ریخت‌های گوناگونی چون هیرمند، هلمند، هیدمند، هندمند، هیلمن و هیرمن ثبت شده است. در اوستا، این رود با نام «هئتومنت» (Haetumant) یاد شده که بخش نخست آن به معنای «بنداب» یا «سد» و بخش دوم آن (مند) نشان‌دهنده دارندگی است. پس نام هیرمند یعنی «برخوردار از بند». رومیان و یونانیان باستان آن را Etymandros یا Erymanthus می‌خواندند، و یاقوت حموی در کتاب خود آن را «هندمند» ضبط کرده است. حمدالله مستوفی نیز این رود را «آب زره» نامیده است.

در ادب فارسی

هیرمند در شاهنامه فردوسی، گرشاسب‌نامه اسدی و اشعار قطران تبریزی نیز جا خوش کرده است. این رود نه فقط در جغرافیا، که در ادبیات فارسی هم جاری است. در وندیداد و بندهشن نیز بارها از هئتومنت یاد شده و سرزمینی که این رود در آن جاری است، به همین نام خوانده شده است.

جغرافیا

هیرمند از جنوب باختری کابل سرچشمه می‌گیرد و پس از پیوستن به رود ارغنداب، از شمال غربی قندهار عبور کرده و وارد دشت مارگو می‌شود. در محل بند کمال‌خان در خاک افغانستان تغییر مسیر داده و به سمت شمال منحرف می‌گردد. سپس در بند کهک، در ۳۶ کیلومتری جنوب خاوری زابل، به دریاچه هامون می‌ریزد.

این رود پس از عبور از «شیله چرخ» در نزدیکی سیاه دک، ولسوالی‌های «کنگ» و «چخانسور» را سیراب می‌کند و به سوی هامون پوزک در جهیل سیستان حرکت می‌کند. در زمان طغیان سالانه، هامون پوزک و هامون هلمند پر شده و به هامون صابری می‌ریزند. جهیل سیستان با مساحت ۷۵۰۰ کیلومتر مربع، از سه هامون پوزک، هلمند و صابری تشکیل شده است. خط مرزی از وسط این جهیل عبور می‌کند و بخش بزرگ‌تر آن در خاک ایران قرار دارد.

در سرتاسر مرز افغانستان و ایران ۱۸۰ پیلر (نشانه مرزی) نصب شده است. دریای هلمند در ۲۷ کیلومتر از مسیر خود، مرز مشترک دو کشور را تشکیل می‌دهد. این مرز از پیلر ۵۱ تا پیلر ۵۴ امتداد دارد.

کانال‌ها

کانال بغرا به طول ۷۵ کیلومتر و با ظرفیت عبور ۲۵۰۰ فوت مکعب آب در ثانیه، یکی از مهم‌ترین سازه‌های آبی در این منطقه است. ساخت این کانال در سال ۱۹۳۵ با همکاری متخصصان ژاپنی آغاز شد، اما به دلیل جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۱ متوقف گردید. کار دوباره در سال ۱۹۴۶ از سر گرفته شد و در سال ۱۹۵۲ به پایان رسید. این کانال برای آبیاری کشتزارهای مارجه، نادعلی و گرشک حفر شد و بعدها بند برق گرشک نیز روی آن ساخته شد.

سدها

مسئله حقوقی حقابه هیرمند

حقابه ایران از هیرمند، یکی از مهم‌ترین مسائل حقوقی و سیاسی میان ایران و افغانستان است. این رود در گذشته در هر دو کشور جاری بود، اما جدایی هرات از ایران در سال ۱۸۵۷ میلادی به موجب معاهده پاریس و خودداری حاکمیت افغانستان از جاری ساختن کامل رود در خاک ایران، این موضوع را به یک چالش اساسی تبدیل کرد. مسئله حقابه هیرمند نه فقط یک موضوع سیاسی، که تأثیر مستقیمی بر زندگی مردم سیستان و محیط زیست منطقه دارد.