جرقویه؛ نگین کویری استان اصفهان

موقعیت جغرافیایی

منطقه جرقویه با وسعتی نزدیک به ۶۴۵۰ کیلومتر مربع، دروازه‌ای به سوی کویر است. نزدیک‌ترین روستای آن به اصفهان، قارنه با فاصله ۵۴ کیلومتر و دورترین روستا، حارث‌آباد با ۱۶۸ کیلومتر فاصله است. این منطقه از شمال به شهرستان‌های هرند و ورزنه، از جنوب به آباده در استان فارس، از غرب به شهرضا، از شمال غربی به دهستان براآن جنوبی، از شمال شرقی به تالاب گاوخونی، از شرق به بخش ندوشن یزد، از جنوب شرقی به ابرکوه و از جنوب غربی به ایزدخواست در استان فارس متصل می‌شود.

علت نامگذاری

نام این منطقه در طول تاریخ دستخوش تغییرات زیادی شده است: گرکویه، گرکوا، گرگویه، گبرگویه، جرکوه، جرقوه و در نهایت جرقویه. درباره ریشه این نام سه دیدگاه متفاوت وجود دارد که هر کدام به داستانی کهن اشاره می‌کنند.

تاریخ

جرقویه سرزمینی است با قدمتی یازده هزار ساله، زمانی که بخشی از دریای مرکزی ایران بود. ابزارهای مفرغی یافت‌شده در کنار غارهای این منطقه، از دوران غارنشینی حکایت دارند. روستای قارنه به دست قارن پسر کاوه آهنگر بنا شده و در روستای نصرآباد (گیوان) دژی باستانی وجود دارد که به گیو پسر گودرز نسبت داده می‌شود.

در روزگار اشکانیان، این منطقه پیرو یکی از استان‌های هجده‌گانه بود. شهر سبا یا سرا، از شهرهای باستانی این منطقه، امروز در زیر تلی از ماسه مدفون است. پیکان نیز یکی دیگر از شهرهای اشکانی در این ناحیه بوده است.

در دوران ساسانیان، جرقویه بخشی از استان نیمروز بود. نخستین آتشکده منطقه، آذربرزین نام داشت که ویرانه‌های آن در کنار روستای آذرخواران باقی است. همچنین یکی از کاخ‌های تابستانی بهرام گور، پسر یزدگرد اول ساسانی، در این منطقه قرار داشته که امروز به «پاقصر» معروف است. بهرام گور در سال ۴۳۹ میلادی، هنگام شکار گورخر در این منطقه، در باتلاق گاوخونی فرو رفت. از دیگر آثار به جامانده از او می‌توان به دژ بهرام گور و راهدارخانه کوچ کوچی (کوشک کوچک) اشاره کرد که آن را یکی از هفت گنبد بهرام گور می‌دانند.

جاده ابریشم نیز از این منطقه عبور می‌کرد و روستای احمدآباد یکی از ایستگاه‌های آن بود. مردم جرقویه به دست محمد حنفیه اسلام آوردند و با کوشش سلطان باباحاجی، نماینده صاحب بن عباد، به مذهب شیعه گرویدند. دیلمیان در پیکان اقدام به احداث کاریز و آسیاب‌های بادی و آبی کردند. دستجرد در عصر سلجوقیان مرکزی برای گردهمایی دانشمندان علوم دینی بود و در دوران آل بویه، این منطقه رونق گرفت.

روستاهای باستانی و تاریخی این منطقه عبارتند از: قارنه، آذرخواران، سیان، رامشه، احمدآباد، پیکان، مالواجرد، دستجرد، خارا، اسفنداران، حارث‌آباد و مبارکه. در زمان قاجار، جنگاوران و تفنگداران جرقویه چنان زبانزد بودند که در عهد ناصرالدین شاه به مقابله با ظل‌السلطان، حاکم ظالم اصفهان، برخاستند. با مقاومت مردم، در سال ۱۲۹۷ شمسی، علی‌نقی چی، جعفرقلی چرمیهنی و رضا جوزدانی، از دزدان معروف ایران، دستگیر و مجازات شدند. در جنگ ایران و عراق نیز این منطقه ۲۷۲ شهید، ۲۲۲ اسیر و ۵۲ مفقود تقدیم کرد.

گویش و فرهنگ

گویش مردم جرقویه، گویش گرکویه‌ای، بازمانده زبان پارسیگ یا پهلوی ساسانی است. این زبان که گویشی از پهلوی اشکانی به‌شمار می‌رفت، در زمان ساسانیان در جنوب ایران رواج داشت.

آثار و مناطق دیدنی

جرقویه پر از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی است که هر کدام داستانی برای گفتن دارند.

مشاهیر

دو بیت از شعر یکی از شاعران این دیار: در وصف عارضت نتوانم که دم زنم ورد زبان مرا به دهان همچو سوسن است در عشق رویت ای بت شیرین زبان من در بیستون سینه مرا تیشه ناخن است

بیمارستان‌های جرقویه

در ایران‌گاه ۲ بیمارستان از شهرستان جرقویه ثبت شده است که مجموعاً ۴۱ تخت فعال دارند.

• بیمارستان خیریه امام خمینی (ره) جرقویه — عمومی، ۲۹ تخت فعال
• بیمارستان حضرت محمد (ص) میمه — عمومی، ۱۲ تخت فعال