پیشینه
کلیبر، که در نوشتههای مورخان اسلامی با نام «بذ» یا «بذین» شناخته میشود، پایگاه اصلی بابک خرمدین بود. او در سال ۸۱۶ میلادی علیه خلافت اسلامی قیام کرد و پس از دو دهه مقاومت سرسختانه، سرانجام در سال ۸۳۶ میلادی از افشین شکست خورد و کلیبر به دست اعراب افتاد. این دوران طلایی مقاومت، نام کلیبر را برای همیشه در تاریخ ایران جاودانه کرد.
ریشه نام «کلیبر» به «کدی بذ» (به معنای کد و قلعه بذ) در زبان پهلوی آذری و تالشی بازمیگردد. «کل» به معنای بالا و بلند است و با توجه به اینکه دو بذ (قلعه) در این منطقه وجود داشته، کلیبر به معنای «بذ بالا» یا «قلعه علیا» تفسیر میشود.
نخستین کتابی که به کلیبر اشاره کرده، «مروجالذهب و معادنالجوهر» نوشته علی بن حسین مسعودی است. او مینویسد که بابک در ناحیه بذین با مریدانش قیام کرد و پس از شکستهایی، در موطن خود محاصره شد. بذین که زادگاه او بود، حتی در سال ۳۲۳ هجری نیز «مملکت بابک» نامیده میشد.
ابن اثیر در کتاب «الکامل فی التاریخ» صفحات زیادی را به کلیبر اختصاص داده و مینویسد که قیام بابک از سال ۲۰۱ هجری آغاز شد و پایتخت او شهر بذ بود. یاقوت حموی، هشتصد سال پیش، کلیبر را اینگونه توصیف میکند: «بذ: جایی در بین آذربایجان و اران. بابک خرمدین، که علیه معتصم شورش کرد، از اینجا برخاسته است.»
در نزدیکی بذ، به گفته شاعری به نام «معسر»، مکانی به ابعاد سه فرسنگ وجود دارد که هنگام ذکر نام خدا، آوایی نامرئی پاسخ میگوید. اینجا محل قیام سرخجامگان (خرمدینان) به رهبری بابک بود که منتظر «مهدی» بودند. در پایینتر، رودی بزرگ جاری است که آب آن تبهای مزمن را درمان میکند. رود ارس نیز در مرز جریان دارد. این ناحیه با انارهایی با زیبایی بینظیر، انجیر و انگور شناخته میشود که به دلیل ابری بودن هوا، در تغارها خشک میشوند. اهالی از آب تکههای کوچک طلای سرخ جمع میکنند که زنان را فربه میکند. احتمالاً وصف رود شفابخش اشارهای به چشمههای آب گرم روستای متاللی است.
حمدالله مستوفی در نیمه قرن هشتم هجری مینویسد: «قصبهای است در میان بیشه و کوهستان بزرگ و قلعهای نیکو دارد. در پای آن قلعه رودی روان است. هوایش معتدل است و آبش از رود مذکور و حاصلش قلعه، انگور و میوه باشد. مردمش از ترک و تالش ممزوجاند و شافعی مذهب.»
با نزدیک شدن به دوران معاصر، نوشتهها درباره کلیبر کمتر میشود. کتابهایی که به تاریخ ارسباران اختصاص دارند، اشاراتی کوتاه به تاریخ معاصر کلیبر دارند.
هویت فرهنگی
زبان
زبان گفتاری مردم کلیبر، ترکی آذربایجانی است که به شاخه غربی گره جنوبی-غربی (اغوز) خانواده زبانهای ترکی تعلق دارد. بیشتر مردم با زبان فارسی نیز آشنایی دارند.
دین
اکثریت مردم پیرو مذهب شیعه دوازدهامامی هستند. تعداد قابل توجهی از اهالی نیز پیروان اهل حق (گوران در زبان آذری) هستند. همه گورانها در اصل به طایفه شاملو تعلق دارند که یکی از ارکان اصلی قزلباشها در عهد شاه اسماعیل بود.
پتانسیل گردشگری
جیمز موریر، نویسنده «ماجراهای حاجی بابای اصفهانی»، به نقل از یک مهندس انگلیسی که دویست سال پیش از کلیبر دیدن کرده، شهر را اینگونه توصیف میکند: «کلیبر... قبلاً مکانی در خور توجه بوده است. باغهای وسیع جنگلی از درختان میوه درست کرده است، جنگلی که در آن درختان گردو به ابعادی باور نکردنی رشد کردهاند...» اخیراً، یک گردشگر کانادایی کلیبر را «شهری دورافتاده و خوابآلود در میان کوههای سر به فلک کشیدهای که قلههایشان در زیر مه غلیظ از دیده پنهان شدهاند» توصیف کرده و آن را «مکانی عالی؛ به طراوت و سرسبزی انگلیس و ورای ذهنیت ما از طبیعت کویری و خشک ایران» میداند.
آثار گردشگری در اقتصاد محل هنوز به طور کامل آشکار نشده است. گردشگران اغلب در چادرها میمانند و از غذاهای کنسروی استفاده میکنند که گاهی به جا گذاشتن زباله و تخریب مراتع منجر میشود. انتظار میرود با ساخت هتلها و جذب گردشگران، اقتصاد محل رونق یابد. فرمانداری کلیبر با برگزاری جشنواره انار و زغال اخته، برای ترویج تولید تجاری و بازاریابی این میوهها تلاش کرده است.
اقامتگاه گردشگری نوری
این اقامتگاه در ۶ کیلومتری کلیبر (روستای صومعه) و در قلب جنگلهای ارسباران واقع شده است. با چشماندازی بینظیر از جنگل، استخر شنا و طبیعتی بکر، بستری مناسب برای طبیعتگردی، جنگلنوردی و کوهنوردی فراهم کرده است.
قلعه بابک (قلعه بذ)
قلعه بابک بر فراز کوهی به ارتفاع ۲۳۰۰ متر و در سه کیلومتری شهر قرار دارد. این قلعه از زمان ساسانیان ساخته شده و نام خود را از بابک خرمدین، رهبر مقاومت در برابر مهاجمان عرب تا سال ۸۹۳ میلادی، گرفته است.
ییلاقهای عشایر ارسباران
تحقیقات اخیر سه نقطه با بالاترین قابلیت گردشگری را مشخص کرده است: قلعه بابک، مکیدی دره سی و آینالو (در مسیر جاده کلیبر-عاشقلو). اما مکانهای زیادی وجود دارند که هنوز مورد توجه گردشگران قرار نگرفتهاند، از جمله ییلاقهای عشایر ارسباران. در ماههای گرم سال، این مکانها علاوه بر زیبایی طبیعی، امکان مشاهده زندگی ساده و سنتی عشایر را فراهم میکنند.
نزدیکترین ییلاق فعال به کلیبر، اتراقگاه ایل بسطاملو در مراتع بین روستای شجاعآباد و قلعه بابک است. از معروفترین ییلاقهای نسبتاً نزدیک میتوان به کوههای روستای علیآباد، چپرلی و آقداش اشاره کرد که فاصله آنها از شهر با ماشین کمتر از نیم ساعت است.
زغال اخته، سمبل هویت اقتصادی کلیبر
کلیبر به دلیل قرار گرفتن در میان کوههای بلند، آب و هوایی خاص دارد که برای بارآوری زغال اخته بسیار مناسب است. زغال اخته سمبل هویت اقتصادی کلیبر است. در اواخر تابستان، میوههای رسیده در دکانهای اطراف خیابانهای اصلی شهر به فروش میرسد. بوی رسیدگی میوهها و منظره زنبورها بر طبقهای پر از میوه، خاطرهای دلپذیر برای مسافران میسازد. شکوفههای زرد رنگ درختان زغال اخته در نیمه دوم زمستان، نشانه رستاخیز سالیانه طبیعت است.
باغداران کلیبری مازاد محصول خود را به کارخانجات صنایع تبدیلی در تهران و شهرهای بزرگ میفرستند. در خود شهر، خشکه و برگه زغال اخته در پخت آش رشته استفاده میشود. اخیراً فرآوردههایی مانند لواشک، ترشی، ژله، شربت و برگه زغال اخته با بستهبندی بهداشتی به بازار آمده است. جشنواره سالیانه زغال اخته، با هدف جذب گردشگر، بر اهمیت این میوه در هویت اقتصادی کلیبر تأکید دارد.
روستاهای شهرستان کلیبر
بر اساس دادههای ایرانگاه، در شهرستان کلیبر ۲۹۴ آبادی در ۱۳ دهستان و ۳ بخش ثبت شده است که ۲۴۴ آبادی از آنها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبتشدهی آنها ۵۲٬۸۸۹ نفر است. فهرست کامل را در صفحهی روستاهای شهرستان کلیبر ببینید.
دهستانهای شهرستان کلیبر
- دهستان آبش احمد — بخش آبش احمد، ۲۹ آبادی، ۹٬۶۹۵ نفر جمعیت
- دهستان گرمادوز — بخش خداآفرین، ۱۹ آبادی، ۶٬۷۸۷ نفر جمعیت
- دهستان مولان — بخش مرکزی، ۲۲ آبادی، ۵٬۳۳۰ نفر جمعیت
- دهستان قشلاق — بخش آبش احمد، ۲۳ آبادی، ۵٬۲۱۳ نفر جمعیت
- دهستان پیغان چایی — بخش مرکزی، ۳۳ آبادی، ۴٬۵۷۱ نفر جمعیت
- دهستان منجوان شرقی — بخش خداآفرین، ۲۴ آبادی، ۴٬۴۶۰ نفر جمعیت
- دهستان سیدان — بخش آبش احمد، ۱۲ آبادی، ۳٬۴۵۲ نفر جمعیت
- دهستان ییلاق — بخش مرکزی، ۲۳ آبادی، ۳٬۱۹۰ نفر جمعیت
- دهستان منجوان غربی — بخش خداآفرین، ۲۸ آبادی، ۳٬۱۷۴ نفر جمعیت
- دهستان کیوان — بخش خداآفرین، ۲۶ آبادی، ۲٬۹۰۹ نفر جمعیت
- دهستان بسطاملو — بخش خداآفرین، ۱۵ آبادی، ۲٬۱۲۸ نفر جمعیت
- دهستان میشه پاره — بخش مرکزی، ۳۰ آبادی، ۱٬۶۲۴ نفر جمعیت
- دهستان دیزمارشرقی — بخش خداآفرین، ۱۰ آبادی، ۳۵۶ نفر جمعیت
پرجمعیتترین روستاهای شهرستان کلیبر
- روستای قیه باشی بزرگ — دهستان مولان، ۱٬۷۴۶ نفر
- روستای نجف تراکمه — دهستان آبش احمد، ۱٬۴۳۲ نفر
- روستای مولان — دهستان مولان، ۱٬۱۴۳ نفر
- روستای لاریجان — دهستان گرمادوز، ۱٬۰۹۴ نفر
- روستای اتی کندی — دهستان سیدان، ۱٬۰۴۷ نفر
- روستای پیغان — دهستان پیغان چایی، ۹۶۵ نفر
- روستای زنبلان — دهستان کیوان، ۹۵۶ نفر
- روستای گون گورمز — دهستان گرمادوز، ۹۵۰ نفر
- روستای دیل بیلمز — دهستان آبش احمد، ۸۳۹ نفر
- روستای قلعه کندی — دهستان آبش احمد، ۸۱۷ نفر
بانکها و شعب بانکی کلیبر
بر اساس دادههای ایرانگاه، ۱۲ شعبه از ۷ بانک در شهرستان کلیبر فعال است که ۲ شعبه از آنها دارای خودپرداز هستند. پرشعبهترین بانکهای کلیبر بانک کشاورزی با ۳ شعبه، بانک سپه با ۳ شعبه و بانک ملی ایران با ۲ شعبه هستند.
فهرست شعب بانکها در کلیبر
- شعب بانک کشاورزی در کلیبر — ۳ شعبه
- شعب بانک سپه در کلیبر — ۳ شعبه
- شعب بانک ملی ایران در کلیبر — ۲ شعبه، ۲ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک مسکن در کلیبر — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در کلیبر — ۱ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در کلیبر — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در کلیبر — ۱ شعبه
بیمارستانهای کلیبر
در ایرانگاه یک بیمارستان از شهرستان کلیبر ثبت شده است که ۴۷ تخت فعال دارد.
- بیمارستان امام خمینی (ره) کلیبر — عمومی، ۴۷ تخت فعال
جاذبههای طبیعی کلیبر
یکی از جاذبههای طبیعی شناختهشدهی ایران در این شهرستان یا نزدیکی آن قرار دارد:
راهنمای کامل جاذبههای طبیعی ایران را در صفحهی جغرافیای ایران ببینید.