ریشهشناسی نام
درباره ریشه نام کاشان، نظریههای جذاب اما غیرقطعی بسیاری وجود دارد. برخی پژوهشگران آن را برگرفته از نام قوم «کاسی» میدانند که در هزاره دوم پیش از میلاد در این منطقه ساکن شدند و «کاسیان» به مرور به «کاشان» تبدیل شد. این نظریه با کاربرد واژه «کاشی» برای مردم این دیار تقویت میشود. گروهی دیگر، ریشه نام را به کاسپیها، مهاجرانی از سواحل دریای خزر، نسبت میدهند. نظریههای زبانی نیز «کیآشیان» (جایگاه حاکمان) یا اشاره به خانههای تابستانی از چوب و نی را مطرح میکنند. برخی نیز نام کنونی را تحریفشده «کاشیان» و مرتبط با صنعت کاشیکاری مرغوب منطقه میدانند. در هر صورت، تلفیقی از تاریخ، زبان و فرهنگ، این نام خاطرهانگیز را شکل داده است.
تاریخچه
دوران پارینه سنگی
قدیمیترین نشانههای حضور انسان در منطقه کاشان، ابزارهای سنگی کشفشده در کنار چشمههای نیاسر و در تراورتن کفتار خون است که به بیش از چهل هزار سال پیش و دوران پارینه سنگی میانی بازمیگردد. در آن روزگار، احتمالاً انسان نئاندرتال در این منطقه میزیسته است. از حدود چهل هزار سال پیش، انسان امروزین در منطقه ساکن شد که آثارشان در تپههای تراورتن سفید آب یافت شده است. این انسانها با شکار و گردآوری گیاهان امرار معاش میکردند و به دلیل خشکی منطقه، بیشتر در اطراف چشمههای دامنه کوه کرکس مستقر میشدند. ابزارهای سنگی آنها اکنون در موزه ملی ایران به نمایش گذاشته شده است.
دوران باستان
سیَلْک، اولین و قدیمیترین زیگورات جهان و تنها زیگورات مرکز فلات ایران، کهنترین فرهنگ یکجانشینی بشر در این منطقه را نمایندگی میکند. این محوطه باستانی در منطقه امیرالمؤمنین کاشان، قدمتی بیش از ۸۰۰۰ تا ۵۰۰۰ سال دارد.
نزدیک به ده هزار سال پیش، با تغییرات آبوهوایی در فلات ایران، زندگی روستانشینی، دامداری و کشاورزی گسترش یافت. آثار کهنترین مردم کشاورز و دامدار منطقه در سیلک و شورابه کاشان یافت شده است. سیلک یکی از مهمترین مکانهای تاریخی پس از تمدن جیرفت است که مدارک نوشتهای از دوران مادها در آن پیدا شده، اما خطی که همزمان با آغاز تاریخ در ایلام پدید آمده بود (پروتو ایلامی)، پس از رها شدن این پایگاه بازرگانی از میان رفت.
شهر کاشان در دورهای از تاریخ جزئی از سرزمین طبرستان به شمار میرفته است. تمدن مردمان تپههای سیلک در ۵۰۰۰ سال پیش مغلوب تمدن آریایی (احتمالاً کاسیها) شد که یادگارهایشان در لایههای حفاری، از جمله ظروف لولهدار بلند با نقش اسب و خورشید و جنگافزارهای آهنی، یافت شده است.
محوطه باستانی سیلک در جنوب غربی کاشان، در سمت راست خیابان امیرکبیر (متصلکننده مرکز شهر به فین) قرار دارد و از دو تپه شمالی و جنوبی به فاصله ۶۰۰ متر و دو گورستان تشکیل شده است. گورستان الف با ۳۵۰۰ سال قدمت، در ۲۰۰ متری جنوب تپه جنوبی واقع شده و امروزه بلواری ۲۴ متری به نام امیرالمؤمنین بر روی آن کشیده شده است. گورستان ب نیز ۳۰۰۰ سال قدمت دارد و در زیر باغها و زمینهای کشاورزی غربی تپهها قرار دارد. هنر سیلک سرشار از جنبههای تزیینی است که آریاییها با خود به ارمغان آوردند. کاشان در دوران مادها و دیگر ادوار باستان نیز پابرجا بوده است.
کاشان در دوره ساسانی
چند بنای مهم ساسانی در نیاسر کاشان به یادگار مانده که از شکوه معماری آن دوران حکایت میکند.
دوران اسلامی
در اوایل دوره اسلامی، متون جغرافیایی از کاشان به عنوان شهری کوچک یاد کردهاند. اما با توسعه فلات ایران و موقعیت مرکزی کاشان در مسیر ارتباطات، این شهر به مرکزی مهم صنعتی تبدیل شد. در حمله مغول شهر ویران گشت، اما اندکی بعد دوباره بازسازی شد. در دوره صفویه، کاشان بسیار مورد توجه قرار گرفت و پادشاهان غالباً در آن سکنا میگزیدند. این شهر به عنوان مرکزی تجاری بزرگ و ثروتمند توصیف شده است. بافت پارچههای زری، ابریشمی و مخمل در کاشان رونق فراوان داشت و از اقلام صادراتی ایران به اروپا بود.
در عصر شاه عباس بزرگ، کاشان به عنوان همسایه پایتخت (اصفهان) از توجه ویژه پادشاهان صفوی برخوردار بود. با وجود سابقه ضرب سکه در کاشان از دوران سلجوقی، در زمان صفویه و به دستور شاه عباس اول، ضرابخانه رسمی برای توسعه تجارت در کاشان دایر شد. یکی از معابر منشعب از بازار بزرگ کاشان، کوچه ضرابخانه نام دارد. علیرغم آشوبهای پس از صفویه و زلزله بزرگ دوره کریم خان زند، این موقعیت تا حدودی حفظ شد، اما آشوبهای اواخر قاجار و ناتوانی در رقابت با نساجی اروپا، موجب زوال شدید شهر گردید.
اصطخری کاشان را شهری کوچک با ابنیهای غالباً خشتی توصیف کرده است. مقدسی از عقربهای عجیب کاشان یاد میکند و یاقوت به کاسههای سبز رنگ زیبای آن اشاره دارد. حمدالله مستوفی ساخت آن را به زبیده خاتون، همسر هارونالرشید نسبت میدهد. در دوره ناصرالدین شاه، کاشان به سه دلیل مشهور شد: عزل، تبعید و قتل امیرکبیر در این شهر، تأسیس شرکت اسلامیه (اولین تولیدکننده منسوجات ایرانی)، و فعالیت بابیت در کاشان.
جغرافیا
مکاننگاری
شهر کاشان در شمال استان اصفهان، در دامنه کوهستان کرکس نطنز و شرق کویر مرکزی ایران واقع شده است. پوشش گیاهی منطقه عمدتاً فقیر است و بوتهها و درختچهها در آن پراکندهاند. قله کوه دره در ۱۴ کیلومتری جنوب غربی کاشان با ارتفاع ۲۹۸۵ متر، مشرف بر شهر است. قله گرگش با ارتفاع ۳۶۰۰ متر، از قلل مرتفع رشته کوه کرکس، به دلیل کمترین آلودگی نوری و هوایی، به عنوان بهترین مکان برای تأسیس رصدخانه ملی ایران برگزیده شد. قله اردهال در ۳۵ کیلومتری غرب کاشان با ارتفاع ۳۵۰۵ متر، پس از گرگش بلندترین نقطه ارتفاعات کاشان است.
اقلیم
کاشان دارای اقلیم گرم و بیابانی است. بر اساس سیستم کوپن، این اقلیم از نوع BWhsa است که نشاندهنده خشکی شدید، بارش کم، دمای بالای سالانه و بارش در فصول سرد است. ضریب خشکی دومارتن نیز ۴٫۵ است که آب و هوای بسیار گرم و خشک را تأیید میکند.
آب و هوا
کاشان دارای دو بخش کوهستانی و کویری است که همزمان آب و هوای متفاوتی را در مناطق اطراف ایجاد کرده است. مناطق کویری در شمال و شرق و مناطق کوهستانی در جنوب و غرب قرار دارند. وجود بخش گرمسیر در نزدیکی کاشان باعث شده میوههای نوبرانه (چغالهبادام، گوجهسبز، زردآلو و قیسی) زودتر به بازار بیایند. کاشان با ۲۷۰۰ هکتار مزرعه گل محمدی، بزرگترین تولیدکننده این گل و همچنین بالاترین نرخ تولید (چهار تن در هکتار) را دارد و با تولید بیش از ۱۵ هزار تن گلاب، بزرگترین تولیدکننده گلاب در ایران است.
آداب و رسوم
مراسم گلابگیری (از اوایل اردیبهشت تا اواخر خرداد) و قالیشویان (جمعه دوم مهرماه) از مهمترین آیینهای سنتی کاشان هستند که سالانه گردشگران بسیاری را جذب میکنند. مناطق کویری کاشان شامل راوند، خزاق، مشکات و روستای آبشیرین و مناطق کوهستانی آن شامل قمصر، قهرود، کامو، نیاسر، برزک، مرق و نشلج است.
زمینشناسی
۳۰۰ کیلومتر مربع از اراضی کاشان تحت تأثیر فرونشست زمین با نرخ ۱/۱۲ سانتیمتر در سال قرار دارد که جمعیتی بالغ بر ۳۲۰ هزار نفر، ۶۰ کیلومتر راهآهن و ۶۰ کیلوتر خطوط انتقال نیرو را تحت تأثیر قرار داده است.
مناطق مدیریت
کاشان دارای ۵ منطقه شهرداری است: منطقه یک (بافت تاریخی)، منطقه دو (بافت نوساز و ناجیآباد)، منطقه سه (محلههای لتحر، حسنآباد، صفیآباد و شهرک ۲۲ بهمن)، منطقه چهار (فین و محور امیرکبیر) و منطقه پنج.
رسانه
کاشان دارای شبکه رادیویی است که از ۲۲ بهمن ۱۳۹۷ به طور رسمی افتتاح شد. رادیو کاشان روزانه ده ساعت برنامه تولید و پخش میکند و بر روی موج FM فرکانس ۹۷/۷ مگاهرتز قابل دریافت است. همچنین برنامههای زنده تلویزیونی از کاشان بر روی شبکه اصفهان پخش میشود.
مطبوعات
روزنامههای سراج و اطلاعات، هفتهنامههای پردیسان نوین و سلام کاشان، روزنامه کار و کارگر، هفتهنامه مردمسیلک و پایگاههای خبری پیک سیلک و پرتال خبری کاشان از رسانههای فعال این شهر هستند.
معماری
محلات قدیمی کاشان شامل گذر باباولی، درب باغ، دروازه اصفهان، پاقپان، محتشم، سلطان امیراحمد، آب انبار خان و سوریجان است. کاشان تا اوایل قرن بیستم معماری سنتی خود را که در دورههای سلجوقی و صفوی شکل گرفته بود، حفظ کرده بود، اما در دوره پهلوی و به ویژه نیمه دوم قرن بیستم، این بافت دستخوش تغییرات شدید شد.
شهر قدیمی کاشان را دیواری بلند محصور میکرده و چندین دروازه داشت. فضای درون شهر به چهار بخش ارگ، مدارس، بازار و محلات تقسیم میشد. قلعه جلالی (ارگ حکومتی) در زمان سلطان ملکشاه سلجوقی ساخته شد و در قرن ۱۸ و ۱۹ میلادی از میان رفت. بازار کاشان در مرکز شهر واقع شده و دیگر فضاهای شهری در دو طرف آن قرار دارند. این بازار در دوره صفویه رونق فراوان داشت و افزودههای جدیدتر آن شامل تیمچه امینالدوله، دو مدرسه و یک مسجد است.
با ظهور خودرو و ساخت خیابانها، کاشان بدون توجه کافی به عناصر تاریخی گسترش یافت. در کاشان هزار و هفتصد بنای تاریخی شناسایی شده که از این تعداد، سیصد و سی و سه مورد ثبت ملی و یک مورد ثبت جهانی است. از مهمترین بناهای تاریخی میتوان به خانه بروجردیها، خانه طباطباییها، خانه عباسیان، مناره زینالدین، مسجد آقابزرگ، قلعه جلالی، حمام سلطان امیراحمد و کاروانسرای امینالدوله اشاره کرد. کاشان حداقل نوزده عمارت تاریخی با معماری مجلل دارد که از معروفترین آنها میتوان به خانه بروجردیها، خانه بنیکاظمی و خانه مرتضوی اشاره کرد.
بوستانها و فضای سبز
سرانه فضای سبز در مناطق مختلف کاشان بین ۲۲ تا ۲۲/۵ متر مربع است. بوستان بزرگ شهر (بام شهر)، بوستان لاله و بوستان آیتالله مدنی سه بوستان بزرگ کاشان هستند. باغ فین، مشهورترین فضای سبز کاشان و یکی از مهمترین نمونههای باغهای ایرانی است که هنوز زنده و پابرجاست. این باغ با آب قابل توجهی مشروب میشود و پس از میدان نقشجهان و کاخ چهلستون، بیشترین بازدیدکننده را در استان اصفهان دارد. باغ فین در سال ۱۹۳۵ در فهرست آثار ملی ایران و در زمستان ۱۳۸۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این باغ همان جایی است که امیرکبیر در حمام آن به قتل رسید. از مهمترین گیاهان باغ، ۵۷۹ اصله درخت سرو و ۱۱ اصله درخت چنار با سنین ۱۰۰ تا ۴۷۰ سال است.
آثار باستانی و طبیعی نیاسر، از جمله چهارتاقی، آبشار و کاخ صفوی تالار نیاسر که بر روی آتشکده ساسانی ساخته شده، از دیگر جاذبههای دیدنی هستند.
ورزشها
این شهر ۱۳۵ باشگاه ورزشی مجوزدار دارد.
جمعیتشناسی
بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت کاشان ۳۰۴,۴۸۷ نفر بوده است. این شهر حدود ۹۰ درصد از جمعیت شهرستان کاشان (۳۶۴ هزار نفر) را در خود جای داده است. مردم کاشان فارستبار هستند و این شهرستان پرجمعیتترین شهرستان استان اصفهان پس از مرکز استان است.
زبان
مردم کاشان به لهجه کاشانی از زبان فارسی سخن میگویند.
دین
منابع اسلامی از دیرباز از کاشان به عنوان شهری شیعهمذهب یاد کردهاند و از آن با عنوان دارالمؤمنین یاد میشود. در زمان شاه طهماسب اول، کاشان به دلیل مرکزیت امور شرعی، پایتخت مذهبی کشور شناخته شد. در دو دوره، میان کاشان و همدان ارتباط فرهنگی و تجاری برقرار بود؛ موج اول مربوط به کلیمیان و موج دوم مربوط به پیروان آیین بهایی بود. از اواخر قاجار، این دو شهر از کانونهای آیین بهایی و بابی بودند. کلیمیان نیز در کاشان سکونت داشتند و آرامگاه «ملاموشه حلبی» در کاشان نشاندهنده همزیستی آنها با ایرانیان است. در دوره صفوی تا نادرشاهی، تعداد سکنه یهود کاشان بیش از هزار خانواده و دارای سیزده کنیسه بوده است. از حدود سال ۱۳۵۰ خورشیدی، این قوم به تدریج کاشان را ترک کردند.
نامداران
فهرست مشاهیر و نامآوران شهر کاشان در اینجا قابل مشاهده است.
فرهنگ
کاشان شهر فرهنگ و ادب است و خاندانهای قدیمی بسیاری را در خود پرورده که از بانیان امور فرهنگی و حفاظت از میراث فرهنگی بودهاند. در سالهای اخیر، مراکز فرهنگی متعددی در کاشان تأسیس شده است. خانههای قدیمی و کارگاههای متروکه به پاتوقها و نمایشگاههای فرهنگی تبدیل شدهاند. از جمله فضاهای فرهنگی میتوان به فضای هنری سوله، هشت چشمه، خانه استیو، کتابخانه تخصصی ضرابی، کتابخانه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، فرهنگسرای اردیبهشت و مجتمع سینمای بهمن اشاره کرد.
اقتصاد و گردشگری
اقتصاد کاشان بر پایه کشاورزی (پنبه، پیاز، غلات، صیفیجات، میوهها، گیاهان دارویی، گلابگیری) و صنایع دستی (مسگری، کاشیکاری، ابریشمبافی، مخملبافی، شعربافی، گلیمبافی، زیلوبافی، زریبافی و قالیبافی) استوار است. کاشان از قطبهای اصلی تولید فرش ماشینی در جهان است. معادنی مانند مس، آهن، سولفات باریم، زاج سبز، سنگ مرمر و تراورتن نیز در کاشان وجود دارد.
صنعت فرش دستباف کاشان با طرحها و رنگهای زیبا، روزگاری زبانزد بود. کاشان در زمره اولین شهرهای ایران است که صنایع کارخانهای را در خود جای داده است. اولین کارخانه در سال ۱۳۱۳ به نام کارخانه ریسندگی پایهگذاری شد. امروزه کاشان با بیش از ۳۵۰ کارخانه و واحد صنعتی در زمینههای خودروسازی، فولاد، چینی و ملامین، کاشی، ریسندگی و ابزارآلات صنعتی، به یکی از قطبهای صنعتی کشور تبدیل شده است. قالی دستباف کاشان با شناسه ۰۰۳۸۳ در یونسکو ثبت شده است.
گردشگری نیز یکی از حوزههای مهم اقتصادی کاشان است. این شهر ۱۷۰۰ اثر تاریخی شناسایی شده و ۳۱۳ اثر ثبت ملی دارد. حضور گردشگران در کاشان طی سالهای ۱۳۹۲ و ۱۳۹۳ نسبت به مدت مشابه قبل، ۴ برابر رشد داشته است.
خوراکهای سنتی
از جمله خوراکهای سنتی کاشان میتوان به کوفته سماق، آبگوشت به، گوشت لوبیا، انواع شفته (نخودچی، انار، بادمجان)، قیمه ریزه، کوفته چغندر، گوشت عدس بادمجان، گوشت لوبیای سرکه شیره، گوشت کلم و کدو، عدسپلو و کشمش و اشکنه اشاره کرد.
شیرینیها
کلوچه، باقلوا، سوهان میرزا حسینی، حلوا ارده و ارده شیره از شیرینیهای معروف کاشان هستند.
عرقیات
عرق گل محمدی (گلاب)، عرق بیدمشک، عرق نعناع، عرق کاسنی، عرق خارشتر، عرق هل، عرق شنبلیله، عرق دارچین، عرق شوید و نظایر آن.
خشکبار
انواع میوه خشک مثل زردآلو، آلوچه، انجیر، هلو و سیب.
صنایع دستی
کاشیکاری، سفالگری، گچبری، آجرکاری، گرهچینی، قالیبافی، شعربافی، زریبافی، مخملبافی، زیلوبافی، گیوهبافی، رفوگری، رنگرزی، نمد مالی، مسگری، مشبککاری و منبتکاری از صنایع دستی کاشان هستند. چند تن از هنرمندان صنایع دستی کاشان از یونسکو مهر اصالت دریافت کردهاند.
هتلها و بومگردی
کاشان دارای هتلها و اقامتگاههای تاریخی زیبایی است. به دلیل بافت قدیمی شهر، اکثر مکانهای اقامتی کاشان بومگردی هستند که با استقبال خوب مسافران مواجه شدهاند. از جمله هتلها میتوان به هتل امیرکبیر، هتل نگارستان، هتل سیاح و خانه رز اشاره کرد.
ترابری
شرکت واحد اتوبوسرانی کاشان و حومه در سال ۱۳۷۰ تأسیس شد و هماکنون ۱۵۹ دستگاه اتوبوس ملکی و ۳۵ دستگاه اتوبوس بخش خصوصی در ۱۴ خط در حال خدماترسانی هستند. سازمان تاکسیرانی کاشان نیز متشکل از تاکسیهای خطی و گردشی است.
فرودگاه
فرودگاه کاشان (یاتا: KSN) یکی از فرودگاههای قدیمی ایران است که اکنون فعال بوده و در هفته دو پرواز به مشهد مقدس دارد. این فرودگاه در سال ۱۳۷۳ تأسیس شد و در تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۷۴ با نشستن یک فروند هواپیمای فوکر ۲۸ حامل رئیس جمهور وقت افتتاح شد. بخش کشوری و مسافری فرودگاه در ۱۳ خرداد ۱۳۹۵ به طور رسمی افتتاح گردید.
راهآهن
کاشان به وسیله ایستگاه مرکزی راهآهن به شبکه ریلی کشور متصل است و پروژه ایستگاه قطار سریعالسیر نیز در این ایستگاه در دست انجام است.