نامگذاری
کاشمر در طول تاریخ نامهای بسیاری به خود دیده است. از «کشمر» و «کشمیر» گرفته تا «ترشیز»، «بشت» و «سلطانآباد». واژه «کشمر» که به معنای آغوش مادر و احتمالاً زادگاه زرتشت است، سرانجام به «کاشمر» تبدیل شد. برخی فرهنگنویسان نیز آن را برگرفته از «کاخجر» به معنای کاج میدانند که یادآور سرو بزرگ و افسانهای این سرزمین، یعنی سرو کشمر است. این شهر در منابع تاریخی با بیش از بیست نام مختلف شناخته میشود که از جمله میتوان به «بُست»، «پشت نیشابور»، «تُرسیز»، «طُرَیثیث» و «سلطانیه» اشاره کرد.
پیشینه
گذشتهنگاران، پیشینه کاشمر را به گشتاسپ پسر لهراسپ یا بهمن پسر اسفندیار نسبت دادهاند. جغرافینویسان اسلامی نیز در دورانهای گوناگون از این شهر با نامهای طرثیث، ترشیش، بوشت و بست یاد کردهاند.
کیانیان
داستان از این قرار است که در محلی که امروز کاشمر نامیده میشود، گشتاسپ کیانی با زرتشت دیدار کرد و دین او را پذیرفت. زرتشت نیز نخستین آتشکده خود را در این سرزمین بنا نهاد و در جلوی آن، سروی بهشتی را با دست خود کاشت تا گواهی بر ایمان شاه باشد. این سرو که «سرو کشمر» نام داشت، چنان شکوهمند و بزرگ بود که شهرتش به گوش متوکل، خلیفه عباسی رسید. او فرمان بریدن درخت را صادر کرد و زرتشتیان شهر برای نجات آن، ۵۰ هزار سکه طلا پیشنهاد دادند، اما پذیرفته نشد. روزی پیش از رسیدن درخت به بغداد، متوکل به قتل رسید و پیشگویی زرتشت که گفته بود هر که این درخت را ببرد، کشته خواهد شد، تحقق یافت. این سرو در زمان بریده شدن، بیش از ۱۴۰۰ سال عمر داشت. فردوسی در شاهنامه به این داستان اشاره کرده است.
هخامنشیان
در دوران هخامنشیان، با پذیرش دین مزدیسنا توسط شاهنشاهان، کاشمر به یکی از مراکز دینی ایران تبدیل شد و رونق بسیاری یافت.
اشکانیان
منطقه کاشمر در عصر اشکانیان نیز از نواحی حاصلخیز ایران بود و شاهان اشکانی به دلیل اهمیت دادن به دین مزدیسنا، به آتشکده و سرو کشمر توجه ویژهای داشتند.
ساسانیان
در دوران ساسانیان، کاشمر جزئی از خراسان بزرگ محسوب میشد. از آنجا که آتشکده نخستین کشمر از بین رفته بود، ساسانیان آتشکده دیگری در چند کیلومتری بالاتر از شهر باستانی در مجموعه باستانی آتشگاه بنا کردند که خرابههای آن امروزه در ۱۲ کیلومتری شمالغربی کاشمر قرار دارد.
دوران اسلامی
کاشمر در سدههای نخستین اسلامی اهمیت بسیاری داشت و به عنوان گردنه ورود مهاجمان جنوبی و غربی به نیشابور، نقش ضربهگیر و پیشمرگ این شهر را ایفا میکرد. پس از کمرنگ شدن حمله اعراب و روی کار آمدن خاندانهای آریایی همچون طاهریان و سامانیان، این شهر دوباره رونق گرفت. ابن حوقل در سده چهارم قمری، ترشیز را شهری زیبا، پربرکت و پرجمعیت توصیف کرده است. شمسالدین مقدسی نیز در اوایل سده پنجم قمری از مسجد جامع ثروتمند آن پس از جامع دمشق و بازار گرم و نوسازش سخن میگوید. در قرن هشتم هجری، خواجه علی مؤید، آخرین امیر سربداری، ترشیز را به قلمرو خود افزود و سرانجام با تسلیم او به امیر تیمور گورکانی، حکومت سربداریها در این منطقه برچیده شد.
مردم
جمعیت: بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت کاشمر ۱۰۲,۲۸۲ نفر (۳۱,۷۷۵ خانوار) بوده است.
قومیت: بیشتر مردم کاشمر فارسیزبان هستند و به گویش کاشمری سخن میگویند. همچنین ایل بلوچ در حومه شهر سکونت دارند.
فرهنگ و هنر
کاشمر در سال ۱۳۹۹، ۱۳۳ مؤسسه و آموزشگاه فرهنگی-هنری داشته است.
خوراکهای محلی: نان محلی با آرد سبوسدار، اشکنه قروتی (کشک)، اشکنه گوجه، اشکنه بنه و انواع دیگر اشکنهها، روغن شیره، کلهجوش و گرماست از جمله خوراکهای سنتی این شهر هستند.
آداب و رسوم: جشنهای نوروز، سده و چهارشنبه سوری، و همچنین عزاداریهای تاسوعا و عاشورا با مراسم تعزیهخوانی، نخلگردانی و نقالی از رسوم بنیادین کاشمر است. چوله قزک، جشن خرمن و بارانخواهی نیز از دیگر آیینهای این شهر به شمار میروند.
موسیقی محلی: موسیقی کاشمر با پیشینه بیش از ۲۰۰ سال، با سازهایی چون دوتار، قوشمه، سرنا و دهل نواخته میشود. ذوالفقار عسگریان و حسن عابدینی از اساتید نامدار این موسیقی هستند.
خوشنویسی: خوشنویسی در کاشمر جایگاه ویژهای دارد و این شهر دارای اساتید برجسته و ممتازی در این هنر است.
بازیهای بومی: هفتسنگ، الک دولک، قایمباشک و خروس جنگی از جمله بازیهای محلی رایج در کاشمر هستند.
اقتصاد
اقتصاد کاشمر بر سه محور کشاورزی، صنعت و گردشگری استوار است. این شهر تا اسفند ۱۳۹۹، نزدیک ۹ هزار واحد صنفی، ۷۲ واحد صنعتی و ۳۰ واحد معدنی داشته است.
کشاورزی: کاشمر در اقلیم نیمهخشک قرار دارد و انگور، طالبی و انار از مهمترین محصولات کشاورزی آن هستند. این شهر از نظر سطح زیرکشت انگور در استان رتبه سوم و در کشت طالبی رتبه نخست را دارد.
صنعت: شهرک صنعتی کاشمر با ۶۹ واحد ثبتشده، میزبان کارخانههای مهمی همچون کاشی و سرامیک زهره (بزرگترین واحد تولید کاشی در شرق ایران) و مجموعه کارخانههای نوشیدنیهای بیسمارک و قند غزنوی است.
گردشگری: کاشمر با جاذبههای تاریخی، فرهنگی و مذهبی، یکی از قطبهای گردشگری خراسان رضوی است. در سال ۱۳۹۶، ۳.۵ میلیون نفر از این شهر بازدید کردند که پس از مشهد، رتبه دوم استان را به خود اختصاص داده است.
هنرهای سنتی و صنایع دستی: قالی کاشمر با طرحهای منظره و شکارگاه، از شهرت بالایی برخوردار است. گلیمبافی، حصیربافی و گیوهدوزی نیز از دیگر صنایع دستی این منطقه هستند.
سوغات: کشمش کاشمر که به سراسر ایران صادر میشود، مهمترین سوغات این شهر است. زعفران، انار، سوهان ورقهای و باقلوا نیز از دیگر سوغاتهای شناختهشده کاشمر هستند.
ورزش
وضعیت ورزش در کاشمر، به ویژه فوتبال، با چالشهایی مواجه است. والیبال و بسکتبال نیز با مشکلاتی روبرو هستند. با این حال، ورزشهای رزمی، به ویژه در بخش بانوان، شرایط بهتری دارند. در سال ۱۳۹۹، بیش از ۱۰ هزار ورزشکار در این شهر فعالیت داشتهاند.
موقعیت جغرافیایی
شهرستان کاشمر با وسعت نزدیک به ۱,۱۵۲ کیلومتر مربع، از غرب با خلیلآباد و بردسکن، از شمال با ریوش و نیشابور، از شرق با تربت حیدریه و از جنوب با فیضآباد همسایه است. این شهرستان دارای دو منطقه کوهستانی در شمال و جنوب و یک منطقه کویری در جنوب و غرب است.
آب و هوا، اقلیم، طبیعت و محیط زیست
آب و هوای کاشمر از نوع نیمهخشک سرد (BSk) با زمستانهای کوتاه و خنک و تابستانهای طولانی و گرم است.
حمل و نقل
در حال حاضر، اتوبوس و تاکسی برونشهری اصلیترین وسایل حمل و نقل برای خروج از شهر هستند. فرودگاه شهید مدرس که کلنگ آن در سال ۱۳۸۷ زده شد، هنوز به بهرهبرداری نرسیده است. فرودگاه فوق سبک کاشمر نیز نخستین فرودگاه سبک بخش خصوصی ایران است.
مشکلات شهری
خشکسالی و فرونشست: خشکسالی و برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی باعث شده دشت کاشمر در سال ۱۴۰۰ با فرونشست تجمعی بیش از ۳۰ سانتیمتر، رکورددار فرونشست زمین در ایران باشد.
حاشیهنشینی: خشکسالی و مهاجرت، حاشیهنشینی را به یکی از مشکلات اصلی مدیریت شهری تبدیل کرده است. بیش از ۱۳ هزار نفر در سکونتگاههای غیررسمی این شهر زندگی میکنند.
زیرساختها: دو بانده نشدن جاده کاشمر به شادمهر و عدم احداث راهآهن و فرودگاه از جمله مشکلات زیرساختی این شهر هستند.
