نام
درباره ریشه نام «کرمان» روایتهای مختلفی وجود دارد:
۱. کرمان به معنای «جایگاه دلیران» یا «پهلوانزمین»: از دو بخش «کَر» (دلیر، پهلوان) + «مان» (پسوند مکان).
۲. برگرفته از نام قوم «کرمانی» (Kermānī): از اقوام ایرانی باستان که در این منطقه ساکن بودند.
۳. «کارمانیا» (Carmania): نامی که جغرافینویسان یونانی (بطلمیوس و استرابون) بر این سرزمین نهاده بودند.
۴. تحریف شده «کریمان»: به معنای جایگاه کرامت و بزرگواری.
۵. منسوب به «کرم» (بخشنده، بزرگوار): به دلیل وجود کرامات امامزادگان و عرفا در این خطه.
در متون پهلوی و اوستا، از این سرزمین با نام «کرمان» (Kermān) یاد شده است. امروزه کرمان به عنوان مرکز بزرگترین استان ایران (استان کرمان) شناخته میشود.
شیوه نگارش
در کتیبههای هخامنشی (نقش رستم و بیستون)، از سرزمین «کرمانیا» (Karmāna) یاد شده است. در متون دوره ساسانی (کارنامه اردشیر بابکان)، «کرمان» به کار رفته است. در منابع اسلامی قرون اولیه (تاریخ طبری، فارسنامه ابنبلخی)، «کرمان» با همین املای ثبت شده است. در دوره صفوی و قاجار، کرمان به عنوان یکی از ایالتهای مهم ایران شناخته میشد. امروزه املای «کرمان» (Kermān) در متون رسمی رایج است.
پیشینه
کرمان کهن؛ از هخامنشیان تا ساسانیان
پیشینه سکونت در منطقه کرمان به هزاره چهارم پیش از میلاد بازمیگردد. تپه یحیی (دره شور، شهر بابک) و تپه کنارصندل (جبالبارز) از مهمترین محوطههای باستانی استان کرمان هستند که نشان از تمدنی پیشرفته در هزاره سوم پیش از میلاد (همزمان با تمدن جیرفت) دارند. در دوره هخامنشی، کرمان یکی از ساتراپهای مهم امپراتوری بود (کتیبه بیستون). در دوره اشکانی و ساسانی، کرمان به عنوان مرز شرقی ایرانشهر، دارای استحکامات نظامی بود. اردشیر بابکان (بنیانگذار ساسانی) پس از پیروزی بر اشکانیان، شورش کرمان را سرکوب و پسرش را به حاکمیت کرمان گماشت.
دوران اسلامی؛ از صفاریان تا قاجار
با حمله اعراب در قرن اول هجری، کرمان به تصرف مسلمانان درآمد. در قرون سوم و چهارم هجری، صفاریان (یعقوب لیث) و سپس آل بویه بر کرمان حکومت کردند. حمله غزها و سپس مغول (قرن هفتم) خسارات زیادی به کرمان زد. در دوره آل مظفر (قرن هشتم) و تیموریان، کرمان رونق نسبی یافت. در دوره صفوی، کرمان یکی از ایالتهای مهم ایران بود و شاه عباس صفوی دستور ساخت بسیاری از بناهای تاریخی (بازار، مسجد، آبانبار، کاروانسرا) را در کرمان صادر کرد. در دوره قاجار، کرمان شاهد ناآرامیها و قحطیهای بزرگی بود. ناصرالدین شاه قاجار در سفرنامه خود از کرمان و آثار تاریخی آن (بازار، گنبد جبلیه، مسجد جامع) یاد کرده است.
دوران پهلوی و پس از انقلاب
در دوره پهلوی، کرمان به تدریج مدرنیزه شد. راهآهن کرمان (متصل به شبکه سراسری) در سال ۱۳۱۸ افتتاح شد. فرودگاه کرمان در سال ۱۳۴۹ تأسیس گردید. در دوره انقلاب اسلامی (۱۳۵۷)، کرمان یکی از کانونهای قیام علیه رژیم پهلوی بود. در دوران دفاع مقدس، کرمان در جبهههای جنوب و غرب رزمندگان بسیاری تقدیم کرد. پس از جنگ، کرمان با توسعه صنایع (مس، پتروشیمی، سیمان، صنایع غذایی)، کشاورزی (پسته، خرما، مرکبات) و گردشگری به یکی از شهرهای مهم ایران تبدیل شد. در سال ۱۳۹۸، کرمان شاهد حمله تروریستی (حمله به اتوبوس سپاه) و سپس در سال ۱۴۰۲، درگذشت قاسم سلیمانی (سردار سرلشکر، مدفون در کرمان) باعث تحولات سیاسی و اجتماعی در شهر شد.
جغرافیا
شهر کرمان در مرکز استان کرمان، در حاشیه شمال شرقی کویر لوت و دامنه کوههای پلوار و جوپار واقع شده است:
- فاصله تا تهران: ۹۷۰ کیلومتر (۱۰-۱۱ ساعت)
- فاصله تا بندرعباس (خلیج فارس): ۴۸۰ کیلومتر
- فاصله تا یزد: ۳۵۰ کیلومتر
- فاصله تا زاهدان: ۶۵۰ کیلومتر
- ارتفاع از سطح دریا: ۱,۷۵۵ متر (یکی از مرتفعترین شهرهای ایران)
- موقعیت جغرافیایی: جلگه کرمان (بین کوههای پلوار در جنوب و دشت کویری در شمال)
مساحت شهر کرمان حدود ۱۲۰ کیلومتر مربع است.
آب و هوا
کرمان دارای اقلیم سرد و نیمه خشک (بیابانی کوهستانی) است:
- بهار: کوتاه و معتدل، بادهای شدید (باد ۱۲۰ روزه سیستان تأثیر ضعیفی دارد)، باران کم.
- تابستان: گرم و خشک (بیشینه ۳۸-۴۰ درجه)، شبهای خنک (به دلیل ارتفاع بالا) – قابل تحملتر از جنوب.
- پاییز: طلایی و معتدل (بهترین فصل، مهر و آبان عالی است).
- زمستان: سرد و خشک (کمینه تا ۱۰- درجه)، گاهی برف و یخبندان.
بارندگی سالانه بسیار کم (حدود ۱۳۰-۱۵۰ میلیمتر) و عمدتاً در زمستان و اوایل بهار. رطوبت نسبی پایین است. وزش بادهای شدید (غالباً شمال غرب به جنوب شرق) در بهار و تابستان گرد و غبار ایجاد میکند.
خطرات طبیعی
- زلزله: کرمان در کمربند لرزهخیز ایران مرکزی قرار دارد و زلزلههای نسبتاً شدید (تا ۶ ریشتر) در تاریخ آن ثبت شده است (زلزله ۱۳۶۰ گلباف، زلزله ۱۳۸۲ بم).
- خشکسالی و کمبود آب: مهمترین چالش استان کرمان و شهر کرمان. افت شدید سفرههای زیرزمینی.
- طوفان شن و گرد و غبار: به دلیل نزدیکی به کویر لوت و دشتهای خشک.
- فرونشست زمین: در دشت کرمان و رفسنجان به دلیل برداشت بیرویه آب زیرزمینی (به ویژه برای کشاورزی پسته).
- سیل ناگهانی (مسیلها): بارانهای شدید زمستانی و بهاری، مسیلهای فصلی (از کوههای پلوار) را طغیانی میکند.
نمای شهر
کرمان شهری با بافت نسبتاً مدرن و در حال گسترش است. بافت تاریخی (محلههای بازار، مسجد جامع، گنجعلیخان، ارگ، ابراهیمآباد، ششصد دستگاه) با خانههای خشتی-آجری، کوچههای باریک و راستهبازارهای طاقدار، یکی از زیباترین بافتهای تاریخی ایران را دارد. بافت جدید (مناطق شهرک ولیعصر، مهرگان، امام رضا، زهرا، جوادیه، صادقیه، پاسداران، شفا) با خیابانهای عریض، بلوارهای درختکاری شده و آپارتمانهای ۳ تا ۶ طبقه.
خیابانها و میدانهای اصلی
- میدان شهدا (مرکزی) – قطب ترافیکی و تجاری
- میدان آزادی
- میدان امام حسین
- میدان توحید (شهدا سابق)
- بلوار جمهوری اسلامی (طولانیترین بلوار کرمان)
- خیابان شریعتی
- بلوار شهید بهشتی
- بلوار کرمان (جاده تهران)
- بلوار پاستور
- خیابان زریسف (بازار طلافروشان)
معماری
معماری سنتی کرمان تحت تأثیر اقلیم گرم و خشک کویری، فرهنگ ایرانی-اسلامی و تأثیرپذیری از معماری یزد و اصفهان شکل گرفته است:
ویژگیهای معماری سنتی
- خانههای حیاط مرکزی با حوض و باغچه (ایجاد خنکی و رطوبت)
- بادگیرهای بلند (به سبک یزد، اما کوتاهتر) برای هدایت باد به داخل ساختمان
- دیوارهای ضخیم از خشت و آجر (عایق گرما و سرما)
- سقف گنبدی و طاق ضربی آجری (در بازارها و آبانبارها)
- هشتی و دالانهای طویل (ایجاد جریان هوا)
- پنجرههای مشبک گچی و چوبی (ارسی)
- آبانبارهای سرپوشیده با بادگیر و پاشیر
- کاربندی و مقرنس کاری (در مساجد و خانههای اعیانی)
نمونههای شاخص معماری سنتی
- مجموعه گنجعلیخان (میدان، مسجد، مدرسه، حمام، بازار، ضرابخانه، آبانبار): شاهکار معماری صفوی، تزئینات کاشیکاری هفترنگ، گچبری، آجرکاری.
- بازار کرمان (بازار زرگری، بازار مسگری، بازار وکیل، بازار کفاشها): طاقهای گهوارهای و چهارطاقی، راستههای طولانی.
- مسجد جامع کرمان (مسجد جامع مظفری): دوره مظفری و تیموری، با ایوان بلند، گنبد فیروزهای، کاشیکاری و آجرکاری نفیس.
- گنبد جبلیه (گنبد جبلالملک؟ یا گنبد سنگی): بنای هشت ضلعی آجری از دوره سلجوقی، بدون گنبد (چهارطاق)، کاربری نامشخص (آتشکده، آرامگاه یا مدرسه).
- حمام گنجعلیخان (موزه مردمشناسی): با تزئینات گچبری، آینهکاری، نقاشی، مجسمههای مومی.
- خانه تاریخی خواجه (خانه حاج آقا علی)
- ارگ کرمان (ارگ قدیم، ارگ اردشیر): بقایای ارگ حکومتی از دوره ساسانی (بازسازی شده).
- مقبره خواجه اتابک (امیر سید غیاثالدین)
معماری معاصر
ساختمانهای جدید با اسکلت بتنی، نمای آجری یا سنگ (تراورتن)، پنجرههای دوجداره، عایق حرارتی و استفاده از انرژی خورشیدی (آبگرمکنهای خورشیدی) ساخته میشوند. برجهای بلند (۸-۱۵ طبقه) در مناطق جدید (شهرک مهرگان، ولیعصر، امام رضا) ساخته شدهاند.
بناهای شاخص معاصر
- آرامگاه سردار قاسم سلیمانی (حرم نور) – در جوار گلزار شهدا (مدفن حاج قاسم و همرزمانش)، معماری مدرن با الهام از المانهای اسلامی و انقلابی، میزبان میلیونها زائر.
- دانشگاه شهید باهنر (ساختمان مرکزی)
- برجهای تجاری اداری (برج صدف، برج مروارید)
- مصلی بزرگ کرمان (در حال احداث)
جمعیتشناسی
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر کرمان ۵۳۷,۷۱۸ نفر بوده است. برآورد سال ۱۴۰۳ جمعیت را حدود ۶۱۰,۰۰۰-۶۳۰,۰۰۰ نفر میداند (با حومه نزدیک به ۷۵۰,۰۰۰). کرمان دهمین شهر پرجمعیت ایران (پس از تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، تبریز، اهواز، قم، کرج، رشت) و بزرگترین شهر جنوب شرق ایران است. نرخ رشد جمعیت حدود ۱.۴ درصد در سال (متوسط).
گروههای قومی
کرمان شهری با اکثریت فارس (کرمانیهای اصیل) و اقلیتهای قابل توجه است:
- فارسها (کرمانیها): حدود ۷۰-۷۵ درصد، مسلمان شیعه، به فارسی با لهجه کرمانی (نزدیک به فارسی معیار با واژگان خاص) صحبت میکنند.
- سیستانیها (زابلیها): حدود ۱۲-۱۵ درصد، شیعه، به سیستانی (گویش فارسی شرقی) – مهاجران قدیم و جدید از منطقه سیستان و زابل.
- ترکهای خراسانی (افشار، قزلباش): حدود ۵-۷ درصد، شیعه، به ترکی خراسانی (نزدیک به ترکی آذربایجانی).
- لرها و کردها: حدود ۳-۵ درصد (مهاجران از غرب کشور).
- بلوچها، ترکمنها و اقلیتهای دیگر: کمتر از ۳ درصد.
- مهاجران افغانستانی: جمعیت قابل توجه (اغلب در مشاغل ساختمانی، خدماتی و کشاورزی).
گویش
زبان رسمی و رایج در ادارات فارسی است. اما در سطح شهر، لهجه کرمانی (یکی از نزدیکترین لهجهها به فارسی معیار) شنیده میشود. برخی ویژگیهای لهجه کرمانی:
- تبدیل «ان» به «ون» (میرَوَن به جای میروند، ببخشون به جای ببخشند)
- «چُو» به جای «چرا» (چُو نرفتی؟)
- «هِ» به جای «هست» یا «است» (اونه هِ به جای او هست)
- «گُز» به جای «بگیر»
- واژگان خاص: «خِنگ» (خوب، باشعور)، «تِلِه» (تنبل، بیحال)
دین
اکثریت قریب به اتفاق مردم کرمان مسلمان و شیعه دوازدهامامی (بیش از ۹۷ درصد) هستند. اقلیتهای مذهبی شامل:
- اهل سنت (حنفی و شافعی): حدود ۲-۳ درصد (سیستانیهای سنی، کردها، ترکمنها، بلوچها).
- مسیحیان (ارامنه): جمعیت بسیار کم (کلیسای کوچک در کرمان).
- زرتشتیان: تعداد بسیار اندک (آتشکده زرتشتیان در کرمان وجود دارد اما بیشتر در یزد و تهران ساکنند).
این تنوع مذهبی با همزیستی مسالمتآمیز همراه است.
اقتصاد
اقتصاد کرمان بر پایه کشاورزی (پسته، خرما، زیره)، صنایع معدنی (مس، زغال سنگ، سیمان، پتروشیمی)، صنایع تبدیلی، خدمات دولتی و گردشگری استوار است. کرمان یکی از قطبهای صنعتی و معدنی ایران است.
کشاورزی (قطب پسته ایران)
کرمان (استان کرمان) بزرگترین تولیدکننده پسته در جهان است (حدود ۵۰ درصد پسته ایران و ۳۰ درصد پسته جهان). شهرستانهای رفسنجان، زرند، سیرجان، شهربابک مراکز اصلی تولید پسته هستند.
- پسته: ارقام احمد آقایی، اکبری، فندقی، کله قوچی، ممتاز (اوحدی).
- خرما: در جیرفت، کهنوج، بم (خرماهای مضافتی، پیارم، زاهدی).
- زیره سبز و زیره سیاه (تولید قابل توجه، کرمان قطب زیره ایران).
- گندم، جو، ذرت، کلزا، آفتابگردان (دشت کرمان و سیرجان).
- مرکبات (پرتقال، نارنگی، لیمو) و انار (در مناطق کوهپایهای).
- گردو، بادام، پسته کوهی (بنه)، زعفران (ارتفاعات).
- دامداری و طیور (پرورش گوسفند (نژاد کرمانی، افشاری، بلوچی)، گاو، بز، شتر، مرغ گوشتی و تخمگذار).
صنایع معدنی (قطب بزرگ صنعتی)
- معدن مس سرچشمه (رفسنجان): دومین معدن بزرگ مس جهان (پس از چوکیکاماتای شیلی)، تولید کنسانتره مس، کاتد مس.
- معدن مس میدوک (شهربابک)
- معدن سنگ آهن (سیرجان، زرند)
- زغال سنگ (کرمان، زرند، هجدک)
- کارخانه ذوبآهن و فولاد سیرجان (فولاد سیرجان ایرانیان)
- کارخانه سیمان کرمان (سیمان ممتاز کرمان)
- پتروشیمی کرمان (محصولات پلیمری، اوره)
- صنایع فروآلیاژ و فروسیلیس (سیرجان)
- کارخانه کاشی و سرامیک
صنایع تبدیلی و تولیدی
- صنایع غذایی: کارخانههای فرآوری پسته (خام، بو داده، تازه، شور، مغز پسته، کرم پسته، روغن پسته)، کارخانه روغن کشی، رب گوجه فرنگی، آرد، قند و شکر، لبنیات.
- صنایع نساجی و قالیبافی: کرمان قطب قالیبافی ایران (طرحهای نفیس قالی کرمان (لچک و ترنج، تصویری، گل و بلبل، شاهعباسی) – صادرات به اروپا و آمریکا.
- صنایع دستی: قالی، گلیم، جاجیم، پته دوزی (سوزندوزی روی پشم و پارچه)، مسگری، سفالگری، منبت کاری.
خدمات و تجارت
- بازار تاریخی کرمان (مجموعه گنجعلیخان، بازار وکیل، بازار زرگری): قطب خرید سنتی.
- مراکز خرید مدرن: پاساژ پارسیان، مجتمع تجاری مهرگان، هایپراستار، هایپر کوروش، مجتمع ستاره کرمان، پاساژ مهتاب.
- بازار پسته (کرمان، رفسنجان): مرکز خرید و صادرات پسته.
گردشگری
کرمان به دلیل پیشینه تاریخی (بافت تاریخی، آثار صفوی و مظفری)، طبیعت کویری (باغ شاهزاده ماهان، کویر لوت، شهداد، کلوتها)، آرامگاه حاج قاسم سلیمانی (مقصد زیارتی جدید) و صنایع دستی، یکی از مهمترین مقاصد گردشگری ایران است.
جاذبههای تاریخی و فرهنگی
- مجموعه گنجعلیخان (میدان، مسجد، حمام، مدرسه، بازار، آبانبار، ضرابخانه): شاهکار معماری صفوی (دوره شاه عباس اول و حکومت گنجعلیخان (حاکم کرمان)). حمام گنجعلیخان (موزه مردمشناسی) با تزئینات گچبری و مجسمههای مومی بینظیر است.
- بازار بزرگ کرمان (مجموعه بازارهای سرپوشیده با ۲۰۰ راسته و ۴۰ کاروانسرا): شامل بازار زرگری، بازار مسگری، بازار کفاشها، بازار وکیل، بازار چهلسوتون.
- مسجد جامع کرمان (مسجد جامع مظفری، دوره آل مظفر قرن هشتم هجری): گنبد فیروزهای، کاشیکاری معرق، مناره بلند، محراب گچبری نفیس.
- گنبد جبلیه (گنبد سنگی، دوره سلجوقی قرن پنجم هجری): بنای هشت ضلعی آجری بدون گنبد با معماری اسرارآمیز (کاربری نامشخص: آتشکده، آرامگاه، مدرسه).
- ارگ کرمان (ارگ اردشیر، دوره ساسانی): بقایای دژ حکومتی بر تپهای در مرکز شهر (بازسازی شده).
- مقبره خواجه اتابک (امیر سید غیاثالدین، دوره سلجوقی)
- موزه صنعتی کرمان (کارخانه ریسندگی و بافندگی قدیم)
- موزه هرندی (باستانشناسی، سکه، اسلحه)
- موزه سازهای سنتی کرمان (خانه فاطمی)
- خانه تاریخی خواجه (خانه حاج آقا علی، قاجار)
- باغ مظفری (موزه گلستان کرمان)
- کلیساهای تاریخی کرمان (کلیسای گئورگ مقدس، کلیسای مریم مقدس)
جاذبههای مذهبی و زیارتی
- آرامگاه سردار سرلشکر قاسم سلیمانی (حرم نور، گلزار شهدای کرمان): مهمترین مقصد زیارتی جدید ایران (از سال ۱۳۹۸)، میزبان میلیونها زائر در ایام سالگرد شهادت (۱۳ دی) و سایر مناسبتها.
- امامزاده شاهزاده حسین (امامزاده حسین بن موسی الکاظم، برادر امام رضا (ع)): بقعه متبرک با گنبد فیروزهای، آیینهکاری و ضریح نفیس (در جوار حرم نور).
- بقعه شاه نعمتالله ولی (ماهان، ۳۵ کیلومتری کرمان): آرامگاه عارف بزرگ قرن هشتم و نهم، بنای آجری با گنبد بلند و تزئینات کاشیکاری، شاهکار معماری تیموری و صفوی.
- بقعه شیخ عبدالسلام (ماهان)
- مسجد صاحب الزمان (جامع صاحب الزمان)
جاذبههای طبیعی
- باغ شاهزاده ماهان (میراث جهانی یونسکو): باغ ایرانی الهام گرفته از بهشت، با عمارت سردر، حوضهای طولانی، فوارهها، درختان سرو و کاج، معماری صفوی-قاجاری.
- بیابان لوت و کلوتهای شهداد (میراث جهانی یونسکو): گرمترین نقطه جهان (دمای ثبت شده ۷۰.۷ درجه)، کلوتهای عظیم ماسهای (پدیده فرسایش بادی)، مناظر فرازمینی – یکی از شگفتیهای طبیعی جهان.
- تپه یحیی (شهر بابک، ۲۵۰ کیلومتری کرمان): تپه باستانی ۵۰۰۰ ساله با آثار تمدن پیشرفته.
- کوه هزار (ارتفاع ۴۵۰۱ متر، بلندترین قله استان کرمان): کوهستان و چشمههای آب گرم.
- آبشار بند بهرام و چشمه آب گرم
- دشت لوت (ریگهای روان و سیرکهای نمکی)
- رودخانه و باغات اختیارآباد (جنوب کرمان)
روستاهای هدف گردشگری
- روستای ماهان (باغ شاهزاده، آرامگاه شاه نعمتالله ولی)
- روستای شهداد (کلوتها، زیارتگاه)
- روستای گوغر (باغات، آبشار، هوای خنک)
- روستای قلعه عسکر (قلعه خشتی)
- روستای هنزا (ییلاقی)
زیرساخت
ترابری
- جاده: کرمان بر روی جاده ۹۵ (کرمان-بم-زاهدان) و جاده ۸۴ (کرمان-رفسنجان-یزد) و آزادراه کرمان-یزد (در حال احداث) قرار دارد. فاصله تا تهران ۹۷۰ کیلومتر (۱۰-۱۱ ساعت).
- راهآهن: ایستگاه راهآهن کرمان (در مسیر تهران-کرمان و کرمان-بندرعباس، کرمان-زاهدان) با قطارهای شبانهروز به تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، بندرعباس.
- اتوبوس: پایانه مسافربری کرمان (شمال شهر) با خطوط منظم به تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، یزد، بم، رفسنجان، سیرجان، زاهدان، بندرعباس.
- فرودگاه: فرودگاه بینالمللی کرمان (کد IATA: KER) با پروازهای داخلی به تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، کیش، بندرعباس، اهواز، تبریز، رشت و پروازهای خارجی به عراق (نجف، کربلا، بغداد)، سوریه (دمشق)، امارات (دبی) و عربستان (جده، مدینه – حج و عمره).
- مترو: متروی کرمان (خط یک به طول ۱۷ کیلومتر با ۱۵ ایستگاه) در حال ساخت است (پیشرفت فیزیکی حدود ۴۰ درصد).
- تاکسی و سرویسهای آنلاین: اسنپ و تپسی فعال هستند. تاکسی خطی درون شهری و بین شهری.
فضای سبز
سرانه فضای سبز کرمان حدود ۱۱ متر مربع است. پارکهای اصلی:
- پارک مادر (بزرگترین پارک کرمان، جنوب شهر)
- پارک قائم (آبیاری قطرهای، فضای سبز مدرن)
- پارک شورا (شمال شهر)
- پارک کوهستان (دامنه کوه صاحب الزمان)
- پارک بانوان
- پارک جنگلی نهضت (فضای سبز وسیع)
- باغ شاهزاده ماهان (میراث جهانی، خارج شهر)
بهداشت و سلامت
کرمان قطب پزشکی جنوب شرق ایران است (پس از شیراز):
- بیمارستان افضلی پور (بزرگترین و مجهزترین بیمارستان استان، فوق تخصصی، قلب و عروق)
- بیمارستان باهنر (آموزشی-درمانی، داخلی و جراحی)
- بیمارستان شفا (زنان و زایمان)
- بیمارستان ایران (عمومی)
- بیمارستان آریا (خصوصی)
- بیمارستان نور (چشم پزشکی)
- بیمارستان تأمین اجتماعی
- بیمارستان شهید بهشتی (روانپزشکی)
- درمانگاههای تخصصی متعدد
فرهنگ و هنر
تئاتر و سینما
- تالار وحدت کرمان (شهید باهنر – مجتمع فرهنگی هنری): بزرگترین سالن تئاتر و کنسرت کرمان.
- پردیس سینمایی شهرزاد (مهرگان): مجهز به چند سالن با سیستم دالبی دیجیتال.
- سینما استقلال (سالن قدیمی)
- سینما هلال
- تماشاخانه مهر (تئاتر)
- سالن آمفی تئاتر دانشگاه شهید باهنر و دانشگاه آزاد
موسیقی
کرمان مهد موسیقی سنتی ایران (مکتب کرمان) با سبک خاص در آواز و تصنیف است. مشاهیر موسیقی کرمان: استاد نایب اسدالله (نوازنده نی), استاد محمود کریمی (خواننده)، مرتضی شریف (نوازنده تار).
- موسیقی محلی (کرمانی، سیستانی، ترکی)
- جشنواره موسیقی نواحی و موسیقی فجر در کرمان برگزار میشود.
- سازهای محبوب: تار، سه تار، سنتور، کمانچه، دف، نی، تنبک.
موزهها
- موزه حمام گنجعلیخان (مردمشناسی): مجسمههای مومی، لباسهای محلی، مشاغل سنتی، آرایشگاه و قهوهخانه سنتی.
- موزه صنعتی کرمان (کارخانه ریسندگی قدیم)
- موزه هرندی (باستانشناسی، سکه، اسلحه، سفال)
- موزه سازهای سنتی کرمان (خانه فاطمی)
- موزه حیات وحش کرمان (محیط زیست)
- موزه دفاع مقدس کرمان
- موزه شاه نعمتالله ولی (ماهان)
صنایع دستی
- قالی کرمان (برند جهانی) – طرحهای نفیس لچک و ترنج، تصویری، شکارگاه، گل و بلبل.
- پته دوزی (سوزندوزی روی پشم و پارچه) – منحصربهفرد کرمان.
- گلیم و جاجیم
- مسگری (ظروف مسی، بشقاب، سینی)
- سفال و سرامیک
- منبت و خراطی
مشاهیر فرهنگ و هنر
- شاه نعمتالله ولی (عارف، شاعر، قطب سلسله نعمتاللهی)
- قائم مقام فراهانی (ادیب، شاعر، صدراعظم عباس میرزا)
- مشیرالملک (حسینقلی خان مشیرالملک، رجال قاجار)
- استاد نایب اسدالله (نوازنده نی، مکتب کرمان)
- استاد محمود کریمی (خواننده موسیقی سنتی)
- مرتضی شریف (نوازنده تار)
- سردار قاسم سلیمانی (فرمانده نظامی و نماد فرهنگی-مذهبی – گرچه نظامی است اما در فرهنگ و هنر تأثیرگذار)
ورزش
- فوتبال: پرطرفدارترین ورزش. تیم مس کرمان (نماینده کرمان در لیگ برتر و لیگ آزادگان سابق)، امروزه تیم مس کرمان در لیگ یک بازی میکند. ورزشگاه اصلی: ورزشگاه شهید باهنر کرمان (شهید باهنر، با گنجایش ۱۵,۰۰۰ نفر). ورزشگاه جدید (شهید سلیمانی) در حال احداث.
- کشتی (آزاد و فرنگی): کرمان چندین کشتیگیر ملی و المپیکی پرورش داده است.
- تکواندو، کاراته، جودو و ووشو (پرطرفدار).
- کوهنوردی و سنگنوردی: در کوه هزار، کوه صاحبالزمان و اطراف ماهان.
- دوچرخهسواری (جاده کرمان-ماهان، کرمان-رفسنجان).
- والیبال، هندبال، فوتسال (در سالنهای سرپوشیده).
- اسکی (ساختگی، در شهربازی بزرگ کرمان) – طبیعی وجود ندارد.
اماکن ورزشی
- استادیوم شهید باهنر (۱۵,۰۰۰ نفر)
- سالن ورزشی شهید سلیمانی (در حال احداث)
- سالن تختی (کشتی)
- مجموعه ورزشی شهید بهشتی
- باشگاههای بدنسازی، استخرها و سالنهای چندمنظوره متعدد
آموزش و پژوهش
کرمان قطب علمی جنوب شرق ایران است (پس از شیراز و اصفهان):
دانشگاههای دولتی
- دانشگاه شهید باهنر کرمان (تأسیس ۱۳۵۴، یکی از دانشگاههای برتر ایران، با دانشکدههای فنی و مهندسی، علوم پایه، علوم انسانی، کشاورزی، دامپزشکی، منابع طبیعی، هنر و معماری، حقوق و علوم سیاسی).
- دانشگاه علوم پزشکی کرمان (تأسیس ۱۳۵۴، مستقل از دانشگاه شهید باهنر، با دانشکدههای پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی، پرستاری و مامایی، بهداشت، پیراپزشکی، طب سنتی، پزشکی قانونی).
دانشگاههای غیردولتی و آزاد
- دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان (تأسیس ۱۳۶۵، با دانشکدههای مهندسی، علوم انسانی، کشاورزی، هنر، علوم پزشکی محدود).
- دانشگاه پیام نور مرکز کرمان.
- دانشگاه علمی کاربردی (چند مرکز در کرمان).
- آموزشکده فنی و حرفهای (پسران و دختران).
حوزههای علمیه
- حوزه علمیه حضرت ولیعصر (مرکز استان)
- حوزه علمیه امام صادق (ع)
- حوزه علمیه خواهران (مرکز تخصصی).
مراکز تحقیقاتی
- مرکز تحقیقات پسته ایران (رفسنجان، نزدیک کرمان)
- مرکز تحقیقات مس و صنایع معدنی (سرچشمه)
- پژوهشکده علوم محیطی
- پارک علم و فناوری کرمان.
مشکلات زیستمحیطی
- خشکسالی و کمبود شدید آب (مهمترین چالش استان کرمان و شهر کرمان). افت شدید سفرههای زیرزمینی، خشک شدن قناتها (قناتهای هزار ساله)، شور شدن آب.
- فرونشست زمین در دشت کرمان و رفسنجان (به دلیل برداشت بیرویه آب زیرزمینی برای کشاورزی پسته).
- طوفان شن و گرد و غبار (به دلیل نزدیکی به کویر لوت و دشتهای خشک).
- آلودگی هوا (در زمستان به دلیل وارونگی دما و استفاده از سوخت مایع و خودروهای فرسوده).
- فاضلاب: شبکه فاضلاب شهری در حال توسعه (بخشهای مرکزی تحت پوشش، حومه مشکل دارد).
- بافت فرسوده: محلههای تاریخی (اطراف بازار، مسجد جامع، گنجعلیخان) با تراکم بالا و خطر زلزله.
- **تخریب اراضی کشاورزی (باغات پسته و مرکبات) بر اثر گسترش بیرویه شهر و شهرکهای صنعتی.
سیاست
کرمان مرکز استان کرمان (بزرگترین استان ایران از نظر مساحت) و شهرستان کرمان است. استاندار کرمان (مستقر در کرمان) توسط وزیر کشور منصوب میشود. فرماندار کرمان نیز توسط استاندار انتخاب میگردد. شهرداری کرمان (با ۵ منطقه شهرداری) توسط شورای اسلامی شهر کرمان (با ۱۱ عضو) اداره میشود. امام جمعه کرمان (نماینده ولی فقیه در استان) از روحانیون برجسته ایران (پس از انقلاب، افرادی مانند آیت الله هاشمی رفسنجانی (سابق)، آیت الله سید یحیی مدرسی، حجتالاسلام علیدادی سلیمانی) بوده است.
نکته سیاسی-فرهنگی: کرمان زادگاه قاسم سلیمانی (سردار سپاه قدس) است که در سال ۱۳۹۸ در حمله هوایی آمریکا به بغداد به شهادت رسید و آرامگاه او در کرمان به یکی از مهمترین زیارتگاههای ایران تبدیل شده است. این مسئله جایگاه سیاسی و مذهبی کرمان را در سالهای اخیر به شدت افزایش داده است.