خمین؛ شهر روح‌الله، دیار عرفان، تاریخ و صنایع دستی

نام

درباره ریشه نام «خمین» روایت‌های مختلفی وجود دارد:

۱. خمین به معنای «جایگاه خُـم» (ظروف سفالی بزرگ): «خُم» در فارسی به ظرف بزرگ سفالی (برای نگهداری آب، شراب، ترشی) گفته می‌شود. «خمین» یعنی «جایی که خم‌ها را می‌سازند» (مرکز سفالگری). در گذشته، سفالگری در این منطقه رونق داشته است.

۲. برگرفته از «خومیان» یا «خومه‌ن» (خاک خُمَِـر، سرزمین مرغوب): در زبان محلی، «خُم» به معنی مرغوب و عالی (برای خاک) به کار می‌رود.

۳. منسوب به شخصیت تاریخی «خمین» (از امرای ایلخانی یا صفوی): احتمالاً نام بنیانگذار یا حاکم منطقه بوده است.

۴. تحریف شده «خموش‌آباد» یا «خمیرآباد» (نظریه‌های ضعیف‌تر).

در گویش محلی، آن را «خِمِین» (با کسره خ) تلفظ می‌کنند.

شیوه نگارش

در متون تاریخی دوره صفوی (مانند احسن التواریخ) و قاجار (مرآت البلدان، فارس‌نامه ناصری)، از این شهر با نام «خمین» یاد شده است. در دوره پهلوی، خمین به عنوان یکی از شهرستان‌های استان مرکزی (سابقاً استان یکم) شناخته می‌شد. پس از انقلاب اسلامی و به ویژه پس از رحلت امام خمینی (۱۳۶۸)، خمین به عنوان «زادگاه امام» شهرت جهانی یافت. امروزه در متون رسمی، املای «خمین» (Khomeyn) رایج است.

پیشینه

خمین کهن؛ از قلاع اسماعیلی تا کاروانسراهای صفوی

پیشینه سکونت در منطقه خمین به هزاره اول پیش از میلاد (دوره مادها) بازمی‌گردد. وجود تپه قلات (در نزدیکی خمین) با سفال‌های هزاره اول پ.م. گواه این قدمت است. در دوره سلجوقیان و پس از آن، منطقه خمین تحت تأثیر اسماعیلیان (باطنیه) قرار گرفت. قلعه تاریخی جمشیدی (جمشیدآباد) در ۳۰ کیلومتری خمین از قلاع اسماعیلیان بوده که هلاکوخان مغول آن را ویران کرد. در دوره صفوی، خمین به دلیل قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم (شاخه همدان-اراک-خوزستان) و داشتن چشمه‌های فراوان، محل توقف کاروان‌ها بود. کاروانسرای خمین (کاروانسرای شاه عباسی) در این دوره ساخته شد. در دوره قاجار، خمین به عنوان یکی از مناطق مهم تولید غلات، انگور، انار و قالی شناخته می‌شد.

خمین و امام خمینی

شهرت جهانی خمین مرهون تولد سید روح‌الله موسوی خمینی (امام خمینی) در سال ۱۲۸۱ خورشیدی (۱۹۰۲ میلادی) در این شهر است. پدر ایشان (سید مصطفی موسوی) و جدشان از عالمان و سادات بزرگ خمین بودند. امام خمینی دوران کودکی و نوجوانی را در خمین گذراند و پس از مهاجرت به قم و سپس نجف، رهبری انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ را بر عهده گرفت. پس از پیروزی انقلاب و به ویژه پس از رحلت امام در سال ۱۳۶۸، خمین به یک مقصد زیارتی-انقلابی تبدیل شد و بناهای یادبود (مدرسه علمیه امام خمینی، میدان امام، حسینیه) در آن ساخته شد.

دوران پهلوی و پس از انقلاب

در دوره پهلوی، خمین با احداث راه‌آهن سراسری ایران (ایستگاه راه‌آهن خمین) و جاده اراک-خمین-الیگودرز، رونق ترانزیتی یافت. کشاورزی و قالی‌بافی رونق داشت. پس از انقلاب ۱۳۵۷، خمین رشد جمعیتی قابل توجهی یافت. در سال ۱۳۶۸ (رحلت امام) و سال‌های پس از آن، اعتبارات ویژه به خمین تزریق شد و منزل پدری امام، مدرسه علمیه، میدان، هتل و سایر زیرساخت‌ها توسعه یافت. امروزه خمین با اقتصاد کشاورزی (انار، انگور، غلات، گندم، گردو)، صنایع دستی (قالی)، خدمات دولتی و گردشگری (زیارتگاه امام خمینی، آثار تاریخی) به یکی از شهرهای مهم استان مرکزی تبدیل شده است.

جغرافیا

شهر خمین در جنوب غربی استان مرکزی، در دامنه شمالی رشته کوه زاگرس مرکزی (ارتفاعات الیگودرز و ازنا) و در حاشیه دشت خمین (حاصلخیز) واقع شده است:

• فاصله تا اراک (مرکز استان): ۶۵ کیلومتر (۵۰ دقیقه)
• فاصله تا قم: ۱۲۰ کیلومتر (۱ ساعت و ۴۵ دقیقه)
• فاصله تا تهران: ۲۶۰ کیلومتر (۳ ساعت)
• فاصله تا الیگودرز (لرستان): ۸۰ کیلومتر (۱ ساعت و ۱۵ دقیقه)
• ارتفاع از سطح دریا: ۱,۸۰۰ متر (شهر نسبتاً مرتفع)
• موقعیت جغرافیایی: جلگه خمین (دشت آبرفتی بین کوه‌های زاگرس)، حاشیه رودخانه قره چای (از شاخه‌های دز)

مساحت شهر خمین حدود ۱۵ کیلومتر مربع است.

آب و هوا

خمین دارای اقلیم سرد و نیمه خشک کوهستانی (مدیترانه‌ای با تأثیرپذیری از زاگرس) است:

• بهار: کوتاه و معتدل، بارانی (اردیبهشت و خرداد عالی است)
• تابستان: گرم و خشک (بیشینه ۳۵-۳۸ درجه)، شب‌های خنک (به دلیل ارتفاع)
• پاییز: طلایی و معتدل (بهترین فصل، شهریور و مهر عالی است)
• زمستان: سرد و برفی (کمینه تا ۱۲- درجه)، یخبندان

بارندگی سالانه حدود ۳۰۰-۳۵۰ میلی‌متر و عمدتاً در زمستان (برف) و بهار (باران). رطوبت نسبی متوسط.

خطرات طبیعی

• زلزله: خمین در کمربند لرزه‌خیز زاگرس مرکزی قرار دارد (گسل‌های فعال در منطقه الیگودرز و ازنا).
• سیل: رودخانه قره چای و مسیل‌های فصلی در زمان بارش‌های سنگین و ذوب برف بهاری طغیانی می‌شوند (سیل ۱۳۹۸ خسارت زد).
• خشکسالی و کمبود آب (به ویژه در سال‌های کم باران – تنش آبی برای کشاورزی و شرب).
• فرونشست زمین (در دشت خمین – به دلیل برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی، محدود).
• گرد و غبار (به ندرت).

نمای شهر

خمین شهری با بافت نیمه مدرن و در حال گسترش است. بافت تاریخی (محله‌های «قلعه»، «سرچشمه»، «میدان کهنه»، «بازار»، «پامنار»، «سرآسیاب») با خانه‌های خشتی-آجری، کوچه‌های باریک و پلکانی، راسته بازارهای طاق‌دار، حمام‌ها و آب‌انبارهای قاجاری و صفوی. بافت جدید (مناطق «شهرک ولیعصر»، «مهرگان»، «شهید رجایی»، «بلوار جمهوری»، «میدان امام (میدان اصلی و میدان امام خمینی)»، «کوی امام (محله مدرسه علمیه و منزل پدری امام)») با خیابان‌های عریض، بلوارهای درختکاری شده و ساختمان‌های نوساز (اغلب ۲-۳ طبقه، بعضاً ۴ طبقه).

خیابان‌ها و میدان‌های اصلی

• میدان امام خمینی (مرکزی، قطب تجاری، بزرگترین میدان شهر)
• خیابان امام خمینی (راسته بازار جدید)
• بلوار جمهوری اسلامی (عریض‌ترین بلوار)
• خیابان شریعتی (بازار قدیم)
• خیابان طالقانی
• خیابان ولیعصر
• میدان آزادی (ورودی از سمت اراک)
• میدان شهدا
• بلوار شهید بهشتی

معماری

معماری سنتی خمین تحت تأثیر اقلیم سرد و نیمه خشک، فرهنگ ایرانی-اسلامی و معماری اصفهان و اراک شکل گرفته است:

ویژگی‌های معماری سنتی

• خانه‌های حیاط مرکزی با حوض و باغچه (ایجاد خنکی و رطوبت نسبی)
• دیوارهای ضخیم آجری یا خشتی (عایق سرما و گرما)
• سقف مسطح با تیر چوبی (تیرچه چوبی) و پوشش کاهگل (در خانه‌های قدیمی)
• بادگیرهای کوتاه (بادگیر قنواتی)
• پنجره‌های چوبی ارسی دار (در خانه‌های اعیانی)
• آب‌انبارهای سرپوشیده با گنبد آجری و بادگیر
• طاق‌های گهواره‌ای (آهنگ) و چهارطاقی (در بازارها و کاروانسراها)

نمونه‌های شاخص معماری سنتی

• کاروانسرای خمین (کاروانسرای شاه عباسی، دوره صفوی): بنای چهارایوانی آجری با حجره‌های متعدد، ایوان بلند و حوض سنگی مرکزی (مرمت شده، در حال حاضر دفتر میراث فرهنگی و هتل سنتی؟ قسمتی از آن هتل سنتی کاروانسرا شده است).
• بازار تاریخی خمین (راسته بازار سرپوشیده، دوره قاجار و صفوی): طاق‌های آجری، دکان‌های متعدد (فرش، پارچه، ادویه، مسگری، آهنگری).
• حمام تاریخی خمین (حمام چهارسوق یا حمام بزرگ، دوره قاجار): با گنبدها و طاق‌های آجری، تزئینات گچبری و کاشی‌کاری (در حال مرمت).
• مسجد جامع خمین (مسجد جامع قدیم، دوره قاجار و صفوی): شبستانی ستون‌دار، محراب گچبری، مناره آجری.
• خانه تاریخی امام خمینی (منزل پدری امام): خانه خشتی-آجری با حیاط مرکزی و حوض، دوره قاجار (تبدیل به موزه و زیارتگاه).
• مدرسه علمیه امام خمینی (مدرسه علمیه قدیم خمین، دوره قاجار): بنای آجری با حجره‌های طلاب، ایوان، گنبد و مناره (محل تحصیل امام خمینی در دوران نوجوانی – بازسازی و توسعه یافته).
• آب‌انبارهای تاریخی (چند آب‌انبار با گنبد آجری در محله‌های قلعه و بازار).

معماری معاصر

ساختمان‌های جدید با اسکلت بتنی، نمای آجری یا سنگ (تراورتن)، سقف تخت با عایق رطوبتی و حرارتی (و گاهی شیروانی)، پنجره‌های دوجداره آلومینیومی یا یو‌پی‌وی‌سی. برج‌های بلند (تا ۵-۶ طبقه) در مناطق جدید (مهرگان، ولیعصر) ساخته شده‌اند.

بناهای شاخص معاصر

• میدان امام خمینی (با میدان مرکزی بزرگ، حوض فواره، فضای سبز، ساختمان شهرداری)
• حسینیه امام خمینی (در مجاورت منزل پدری) – بنای آجری و کاشی‌کاری
• دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمین
• هتل سنتی کاروانسرا (مرمت شده)

جمعیت‌شناسی

بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر خمین ۷۲,۸۸۲ نفر بوده است. برآورد سال ۱۴۰۳ جمعیت را حدود ۷۶,۰۰۰-۷۸,۰۰۰ نفر می‌داند (با حومه نزدیک به ۹۰,۰۰۰). خمین پنجمین شهر پرجمعیت استان مرکزی (پس از اراک، ساوه، خمینی‌شهر، محلات) است. نرخ رشد جمعیت حدود ۰.۸ درصد در سال (پایین، به دلیل مهاجرت جوانان به اراک، قم و تهران).

گروه‌های قومی

خمین شهری با اکثریت فارس (اراکی، خمینی) و اقلیت‌های لر و ترک است:

• فارس‌ها (خمینی‌ها، اراکی‌ها): حدود ۷۰-۷۵ درصد، مسلمان شیعه، به فارسی با لهجه خمینی-اراکی (نزدیک به فارسی معیار، با برخی واژگان خاص) صحبت می‌کنند.
• لرها (از لرستان و مناطق اطراف): حدود ۱۵-۲۰ درصد (مهاجران از الیگودرز، بروجرد، خرم‌آباد)، مسلمان شیعه، به لری (گویش لری شمالی – بروجردی و خرم‌آبادی) سخن می‌گویند.
• ترک‌های قاجار و آذربایجانی (مهاجران قدیم): حدود ۵-۱۰ درصد، شیعه، به ترکی آذربایجانی (گویش قاجاری و همدانی).
• کردها و اقلیت‌های دیگر (بسیار کم).

گویش

زبان رسمی و رایج در ادارات فارسی است. در سطح شهر، فارسی با لهجه خمینی (که به لهجه اراکی شباهت دارد و از لری و ترکی تأثیر گرفته) زبان رایج است. برخی ویژگی‌های لهجه خمینی:

• «چِه» به جای «چه»
• «هِ» به جای «هست» یا «است» (اونه هِ)
• «بِکتون» به جای «بکنید»
• «بِشون» به جای «بروند»
• واژگان خاص: «خُش» (خوب)، «تَپّه» (پشت بام، تپه)، «گِل» (زمین زراعی).

دین

اکثریت قریب به اتفاق مردم خمین مسلمان و شیعه دوازده‌امامی (بیش از ۹۹ درصد) هستند. اقلیت بسیار ناچیزی از مسیحیان (ارامنه – در اراک) و اهل سنت وجود ندارد.

اقتصاد

اقتصاد خمین بر پایه کشاورزی (انار، انگور، غلات، گردو، بادام، پسته)، صنایع دستی (قالی، گلیم)، صنایع تبدیلی و خدمات دولتی استوار است.

کشاورزی (قطب انار و انگور استان مرکزی)

• انار: خمین قطب تولید انار در استان مرکزی و یکی از مناطق مهم تولید انار در ایران. باغات انار در دشت خمین (ارقام «شیرین»، «ملس»، «دانه‌سیاه»، «علی‌آبادی»، «رباب»). انار خمین (دانه‌درشت، آبدار، شیرین و با پوست نازک) معروف است. فرآورده‌ها: رب انار، آب انار، سس انار.
• انگور: تاکستان‌های دامنه کوه (ارقام «بیدانه سفید»، «بیدانه قرمز»، «عسگری»، «یاقوتی»، «فخری»، «شاهانی»).
• کشمش و شیره انگور: کشمش (سبز، زرد، سیاه) و شیره انگور (دوشاب) از فرآورده‌های مهم.
• گندم و جو (دیم و آبی – دشت خمین).
• گردو، بادام، پسته (در ارتفاعات و باغات دشت).
• سبزیجات و صیفی‌جات (گلخانه‌ها و کشت فضای باز).

دامداری و لبنیات

• پرورش گوسفند (نژاد افشاری و لری)، بز و گاو (شیری و گوشتی).
• تولید لبنیات سنتی (پنیر محلی (پنیر لیقوانی (نزدیک ملایر) در خمین نیز تولید می‌شود)، کره، ماست، دوغ).

صنایع (تبدیلی و تولیدی)

• صنایع تبدیلی کشاورزی: کارخانه رب انار و آب انار، کارگاه‌های بسته‌بندی کشمش، کارخانه آرد، کارگاه‌های لبنیات سنتی.
• قالی‌بافی (صنعت دستی مهم): خمین یکی از قطب‌های قالی‌بافی استان مرکزی است (طرح‌های «خمین»، «لچک ترنج»، «گل‌دار»، «هندی»). صادرات فرش خمین به اروپا و آمریکا (دوره قاجار و پهلوی رونق داشت، امروزه کمتر).
• گلیم، جاجیم، سفالگری (محدود).
• صنعت ساختمان (نسبتاً فعال).

خدمات و تجارت

• بازار تاریخی خمین (بازار سرپوشیده قاجاری – راسته فرش، پارچه، ادویه، طلا، مسگری، آهنگری)
• بازار هفتگی (روزهای جمعه یا پنجشنبه – در میدان‌آزادی و اطراف): عرضه انار، انگور، کشمش، شیره، گردو، سبزیجات، لبنیات محلی، دام زنده، صنایع دستی.
• مراکز خرید مدرن: چند پاساژ کوچک و فروشگاه زنجیره‌ای.
• هتل سنتی کاروانسرا (اقامتی) و چند مهمانپذیر.

گردشگری

خمین به دلیل زیارتگاه معنوی-انقلابی (زادگاه و منزل پدری امام خمینی)، پیشینه تاریخی (کاروانسرای صفوی، بازار قاجاری، حمام، مسجد جامع) و طبیعت بکر (باغات انار و انگور، چشمه‌ها، کوهستان) مقصدی مهم برای گردشگری زیارتی-تاریخی-طبیعی است (عمدتاً گردشگران داخلی از سراسر ایران).

جاذبه‌های زیارتی و انقلابی

• منزل پدری امام خمینی (خانه تاریخی امام خمینی – موزه): ساختمان خشتی-آجری با حیاط مرکزی، حوض، اتاق‌ها و اشیاء شخصی امام و خانواده ایشان. محل تولد و کودکی امام. مهم‌ترین جاذبه خمین. موزه شامل اسناد، عکس‌ها، لباس، کتابخانه شخصی امام و وسایل زندگی ساده.
• مدرسه علمیه امام خمینی (مدرسه علمیه قدیم خمین): محل تحصیل امام در دوران نوجوانی (دروس مقدماتی). بنای تاریخی قاجاری (مرمت و توسعه یافته). امروزه حوزه علمیه فعال است.
• حسینیه امام خمینی (جنب منزل پدری): محل برگزاری مراسم مذهبی و انقلابی.
• میدان امام خمینی (با تصاویر و تابلوی امام و شهدا).

جاذبه‌های تاریخی

• کاروانسرای خمین (کاروانسرای شاه عباسی، دوره صفوی): شاهکار معماری صفوی، چهارایوانی، آجری، با حجره‌ها و حوض سنگی. بخشی از آن به هتل سنتی کاروانسرا تبدیل شده است (امکان اقامت در اتاق‌های سنتی). بازدید گردشگران آزاد است.
• بازار تاریخی خمین (دوره قاجار و صفوی): راسته بازار سرپوشیده با طاق‌های آجری، دکان‌های قدیمی (فرش، مسگری، آهنگری، عطاری، پارچه‌فروشی). پیاده‌روی در بازار لذت‌بخش است.
• حمام تاریخی خمین (حمام چهارسوق، دوره قاجار): با گنبدها و طاق‌های آجری، تزئینات گچبری (در حال مرمت – به زودی موزه مردم‌شناسی).
• مسجد جامع خمین (مسجد جامع قدیم، دوره قاجار و صفوی).
• قلعه تاریخی جمشیدی (جمشیدآباد) (در ۳۰ کیلومتری خمین، بقایای قلعه اسماعیلیان – نیاز به راهنما و خودروی مناسب).

جاذبه‌های طبیعی

• باغات انار و انگور (اطراف شهر، روستاهای محمدآباد، قلعه، شهابیه، و…): تماشای باغات، چیدن انار و انگور در فصل برداشت (شهریور و مهر). مناظر زیبا.
• چشمه آب معدنی خمین (چشمه آب گرم؟ خنک؟) – در مناطق شرقی و شمالی (چشمه پنبه‌رود، چشمه قره‌بلاغ) – آب سرد و زلال.
• کوه قلعه (ارتفاعات جنوبی) – کوهپیمایی و طبیعت‌گردی.
• سد خمین (سد خاکی بر روی رودخانه قره چای، در ۱۰ کیلومتری شرق – دریاچه پشت سد، فضای سبز، قایق‌رانی (محدود)، ماهیگیری، پیک نیک).

روستاهای هدف گردشگری

• روستای محمدآباد (باغات انار، خانه‌های خشتی)
• روستای قلعه (بافت قدیم، چشمه)
• روستای شهابیه (منطقه ییلاقی)
• روستای جمشیدآباد (نزدیک قلعه جمشیدی)

فعالیت‌های تفریحی

• زیارت و بازدید از منزل پدری امام خمینی (موزه)
• خرید مستقیم انار، انگور، کشمش، شیره، گردو از باغداران و بازار هفتگی
• پیاده‌روی در بازار تاریخی و کاروانسرا
• اقامت در هتل سنتی کاروانسرا (تجربه بی‌نظیر)
• کوهپیمایی و طبیعت‌گردی در اطراف
• پیک نیک در سد خمین

زیرساخت

ترابری

• جاده: خمین بر روی جاده ۴۷ (اراک-خمین-الیگودرز-خرم‌آباد) و جاده ۴۵ (خمین-دلیجان-قم) قرار دارد. فاصله تا اراک ۶۵ کیلومتر (جاده دوطرفه خوب)، تا قم ۱۲۰ کیلومتر، تا تهران ۲۶۰ کیلومتر.
• راه‌آهن: ایستگاه راه‌آهن خمین (در مسیر تهران-اراک-خرم‌آباد-اهواز) با قطارهای شبانه‌روز به تهران، قم، اراک، اهواز، خرم‌آباد، اندیمشک.
• اتوبوس: پایانه مسافربری خمین (جنوب شهر) با خطوط منظم به تهران، قم، اراک، همدان، اصفهان، خرم‌آباد، الیگودرز، اهواز.
• تاکسی و سرویس‌های آنلاین: تاکسی خطی درون شهری و بین شهری (به اراک، قم، الیگودرز). اسنپ و تپسی (در خمین محدود – بهتر است از تاکسی خطی استفاده کنید).
• فرودگاه: نزدیک‌ترین فرودگاه، فرودگاه بین‌المللی اراک (۸۰ کیلومتری) و فرودگاه قم (فرودگاه بین‌المللی قم در حال احداث) است.

فضای سبز

سرانه فضای سبز خمین متوسط (حدود ۱۲ متر مربع). پارک‌های اصلی:

• پارک ملت (مرکز شهر)
• پارک ساحلی (کنار رودخانه قره چای – در حال احداث)
• پارک بانوان
• پارک کوهستان (دامنه کوه جنوبی)
• پارک جنگلی (محدود)

بهداشت و سلامت

• بیمارستان حضرت ولیعصر (خمین): تنها بیمارستان شهرستان، با ۱۶۴ تخت مصوب، بخش‌های داخلی، جراحی عمومی، زنان و زایمان، اطفال، آی‌سی‌یو، سی‌سی‌یو، اورژانس، بخش دیالیز، بخش قلب.
• بیمارستان تأمین اجتماعی (ندارد)
• درمانگاه تخصصی شهید رجایی (متخصصان داخلی، اطفال، زنان، ارتوپد – محدود)
• کمبود پزشک فوق تخصص (جراحی قلب، مغز و اعصاب، آنکولوژی): بیماران با شرایط حاد به اراک (۶۵ کیلومتر) یا قم (۱۲۰ کیلومتر) منتقل می‌شوند.

فرهنگ و هنر

تئاتر و سینما

• سینما هلال خمین (سالن قدیمی با ۲۵۰ صندلی – فعال در ایام خاص)
• تالار فرهنگ و ارشاد اسلامی خمین (میزبان تئاترهای محلی و جشنواره‌ها)
• سالن آمفی تئاتر دانشگاه آزاد خمین

موسیقی

موسیقی محلی (اراکی، خمینی – تلفیقی از موسیقی نواحی مرکزی، لری و ترکی) در مراسم عروسی و جشن‌های محلی شنیده می‌شود. سازهای محبوب: کمانچه، تار، سه‌تار، سنتور، دف، دهل، سورنا.

آیین‌ها و سنت‌ها

• آیین‌های عاشورا و محرم (سینه‌زنی، زنجیرزنی، نخل‌گردانی، تعزیه (شبیه‌خوانی)) – بسیار پرشور در خمین.
• جشن‌های نوروزی (سه شنبه‌بازی، چهارشنبه‌سوری، سیزده‌به‌در در سد خمین و پارک‌ها)
• مراسم گرامیداشت امام خمینی (رحلت – ۱۴ خرداد) در خمین – میزبان مقامات کشوری و لشکری، زائران فراوان.
• جشنواره انار (مهر ماه) – نمایشگاه و جشن برداشت انار

صنایع دستی

• قالی و قالیچه خمین (طرح‌های لچک ترنج، گل‌دار، هندی، شکارگاه) – مهم‌ترین صنعت دستی شهر
• گلیم و جاجیم
• سفالگری (تک‌و تاک)
• مسگری و آهنگری سنتی (در بازار تاریخی)

موزه‌ها

• موزه منزل پدری امام خمینی (خانه تاریخی امام): اشیاء شخصی، اسناد، عکس‌ها، کتابخانه.
• موزه مردم‌شناسی خمین (در حال تأسیس در حمام تاریخی).

ورزش

• کشتی (آزاد و فرنگی): خمین چندین کشتی‌گیر استانی و ملی (در رده‌های پایه) پرورش داده است. کشتی محلی (کشتی با چوخه) در میان اقوام لر و ترک نیز محبوب است.
• فوتبال: تیم شهرداری خمین (لیگ استان مرکزی). ورزشگاه اصلی: ورزشگاه تختی خمین (گنجایش ۵,۰۰۰ نفر).
• کوهنوردی و پیاده‌روی کوهستانی (کوه قلعه، ارتفاعات جنوبی).
• دوچرخه‌سواری (جاده خمین-سد خمین).
• والیبال، فوتسال، بسکتبال (در سالن‌های سرپوشیده).

اماکن ورزشی

• ورزشگاه تختی (چمن طبیعی)
• سالن ورزشی شهید رجایی (چندمنظوره – والیبال، فوتسال، بسکتبال)
• باشگاه بدنسازی (چندین باشگاه خصوصی)
• استخر سرپوشیده (شهرداری – در حال احداث)

آموزش و پژوهش

• دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمین (تأسیس ۱۳۶۵، با دانشکده‌های فنی و مهندسی، علوم انسانی، کشاورزی، علوم پایه، هنر و معماری).
• دانشگاه پیام نور مرکز خمین.
• دانشگاه علمی کاربردی (مرکز خمین) (رشته‌های کشاورزی، صنایع دستی، گردشگری، کامپیوتر).
• آموزشکده فنی و حرفه‌ای (برادران و خواهران).
• حوزه علمیه امام خمینی (حوزه علمیه قدیم و جدید – سطح عالی، برای طلاب برادر).
• حوزه علمیه خواهران (زینبیه).
• مرکز تحقیقات انار و انگور خمین (وابسته به جهاد کشاورزی).

مشکلات زیست‌محیطی

• بحران کمبود آب (تنش آبی در تابستان) – مهم‌ترین چالش شهرستان.
• فرونشست زمین (در دشت خمین – محدود اما در حال افزایش).
• آلودگی هوا (در زمستان به دلیل وارونگی دما و استفاده از سوخت مایع – متوسط).
• فاضلاب: شبکه فاضلاب شهری در حال احداث (بخش‌های مرکزی تحت پوشش، حومه از چاه جذبی استفاده می‌کند).
• بافت فرسوده (محله‌های قدیمی اطراف بازار، حمام، قلعه) با تراکم بالا و خطر زلزله.
• مدیریت پسماند (سایت دفن زباله استاندارد ندارد).
• مهاجرت جوانان به شهرهای بزرگ (اراک، قم، تهران) – کاهش جمعیت جوان و تحصیل‌کرده.

سیاست

خمین مرکز شهرستان خمین در استان مرکزی است. شهرستان خمین از دیرباز به عنوان یکی از شهرستان‌های استان مرکزی (سابقاً استان یکم) شناخته می‌شد. فرماندار خمین توسط استاندار مرکزی منصوب می‌شود. شهرداری خمین (یک منطقه شهرداری) توسط شورای اسلامی شهر خمین (با ۷ عضو) اداره می‌شود. امام جمعه خمین (نماینده ولی فقیه) از روحانیون شیعه و از جایگاه ویژه‌ای (به دلیل زادگاه امام خمینی) برخوردار است.

نکته سیاسی-فرهنگی: خمین به عنوان زادگاه امام خمینی بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، در سطح ملی و بین‌المللی شناخته شده است. هر ساله در سالگرد رحلت امام (۱۴ خرداد)، مقامات عالیه کشور و میلیون‌ها زائر به خمین (منزل پدری، مرقد امام در تهران (بهشت زهرا) – اما مرقد اصلی امام در تهران است) سفر می‌کنند (منزل پدری در خمین یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری مذهبی-انقلابی ایران است).