نامشناسی
ریشه نام «خوی» همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد و نظریههای گوناگونی درباره آن مطرح است. برخی آن را برگرفته از نام شهر باستانی «اولخو» میدانند که حدود ۲۷۰۰ سال پیش در همین مکان قرار داشته است. گروهی دیگر معتقدند این واژه به معنای «جلگه و زمین پست» است که با موقعیت جغرافیایی شهر همخوانی بیشتری دارد. آنچه مسلم است، این نام از ۱۴ قرن پیش تا امروز بر این شهر اطلاق میشود.
پیشینهٔ تاریخی
تاریخ خوی به هفت هزار سال پیش بازمیگردد. در دوران باستان، این شهر جزئی از سرزمین اورارتو و سپس بخشی از آتورپاتکان (آذربایجان امروزی) بود. از دوره مادها تا پایان ساسانیان، خوی تحت حکومت پادشاهان ایرانی قرار داشت. اما آنچه به این شهر اهمیت ویژهای بخشید، قرارگیری آن در مسیر جاده ابریشم بود؛ جادهای که در فاصله ۲۵ کیلومتری شمال غربی خوی میگذشت و در زبان محلی به «دوه اوچان» (محل پرواز شتر) معروف بود.
خوی در دوران صفوی
در دوره صفویه، خوی به دلیل مجاورت با مرز امپراتوری عثمانی، اهمیتی استراتژیک یافت. در سال ۱۵۱۴ میلادی، شاه اسماعیل صفوی در دشت چالدران، در نزدیکی همین شهر، از سلطان سلیم یکم شکست خورد. پس از آن، خوی و منطقه آذربایجان بارها هدف حملات عثمانی قرار گرفت. یکی از تلخترین این حملات، محاصره ۵۷ روزه شهر بود که به کشتار قزلباشان و تصرف شهر انجامید.
خوی در جنگ جهانی اول
در اواخر دوره قاجار، خوی به دلیل نزدیکی به مرزهای روسیه، اهمیت استراتژیک خود را حفظ کرد. بقایای دیوارهای دفاعی که به دستور فتحعلیشاه و توسط ژنرال گاردن ساخته شده بود، هنوز در اطراف شهر دیده میشود. در جریان جنگ جهانی اول، خوی شاهد درگیریهای شدید میان ملیگرایان و سلطنتطلبان بود. در تابستان ۱۲۹۷ خورشیدی، نیروهای ارمنی به رهبری آندرانیک اوزانیان، خوی را محاصره کردند، اما مقاومت جانانه مردم شهر و کمک نیروهای عثمانی، آنان را مجبور به عقبنشینی کرد.
آداب و رسوم
مردم خوی همچون دیگر نقاط ایران، آیینها و سنتهای خاص خود را دارند. یکی از شاخصترین این آیینها، شب یلدا (چیلله گئجهسی) است. در این شب، خانوادهها گرد هم میآیند و با هندوانه، انار و آجیل از مهمانان پذیرایی میکنند. رسم جالبی که در این شب اجرا میشود، فرستادن «خونچا» (سینی مسی حاوی هدایا) از سوی داماد برای نوعروس است. در گذشته، مردم دور کرسی مینشستند و به «شهریارخوانی» و «کوراوغلوخوانی» میپرداختند.
آثار تاریخی و مذهبی
خوی گنجینهای از آثار تاریخی و مذهبی است که هرکدام داستانی برای گفتن دارند:
- مزار شمس تبریزی و برج شمس تبریز: نماد عرفانی شهر
- دروازه سنگی: یادگاری از دوران صفوی
- مسجد مطلبخان: بزرگترین مسجد روباز ایران
- بازار قدیمی خوی: سومین بازار سرپوشیده ایران
- باغ تاریخی دلگشا: شاهکاری از معماری دوره زندیه
- پل قطور: بزرگترین پل راهآهن خاورمیانه
- کلیسای سورپ سرکیس: یادگار ارامنه خوی
کنگره بینالمللی شمس در خوی
خوی، شهر عشق و ارادت به شمس تبریزی، هر ساله در هفتم مهرماه میزبان کنگره بینالمللی شمس است. این رویداد فرهنگی که از سال ۱۳۸۹ آغاز شده، با حضور هنرمندان و پژوهشگرانی از کشورهای آلمان، ترکیه، جمهوری آذربایجان و پاکستان برگزار میشود. برنامههای متنوعی از جمله کنسرتها، نمایشگاهها و آیینهای فرهنگی در این هفته اجرا میشود.
طبیعت بکر و مناطق حفاظتشده
شکارگاههای تاریخی
خوی به دلیل شکارگاههای فراوان، مورد توجه شاه اسماعیل صفوی بود. نقل است که شاخ قوچهای نصبشده در برج شمس تبریزی، توسط خود شاه اسماعیل شکار شدهاند.
منطقه شکار ممنوع زرآباد
این منطقه کوهستانی و سرسبز در مرتفعترین نقطه کوه سولوز و پیرعنبر قرار دارد. رودخانه زیبای آقچای از آن میگذرد و سواحل بکر آن، چشماندازی فوقالعاده خلق کرده است.
منطقه حفاظتشده مراکان
یکی از مناطق چهارگانه حفاظتشده حیات وحش ایران که میزبان گونههای ارزشمندی چون قوچ و میش ارمنی، کل و بز است.
دره جهنمدره (قریس)
درهای بکر و صعبالعبور با صخرههایی تا شیب ۷۰ درجه که طول آن به ۱۳ کیلومتر میرسد. خرس قهوهای، آهو، گراز و عقاب از ساکنان این دره هستند.
محصولات و سوغات
خوی به پایتخت عسل و تخمه آفتابگردان ایران شهرت دارد. تخمه آفتابگردان گونه «باخان» که جایگزین پنبه در مزارع شده، محصول اصلی این شهرستان است. عسل مرغوب خوی نیز از دیگر محصولات غذایی معروف است. اما شاید مهمترین سوغات هنری خوی، فرش دستباف با نقش ماندگار «ماهی» باشد که در سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO) به ثبت جهانی رسیده است.
حمل و نقل و دسترسی
فرودگاه خوی
دومین فرودگاه استان آذربایجان غربی که از سال ۱۳۸۳ به بهرهبرداری رسیده و پروازهای منظمی به تهران دارد.
پایانه مرزی رازی
نزدیکترین راه زمینی ایران به شهر وان ترکیه که در سال ۱۳۹۰ به طور رسمی افتتاح شد.
ایستگاه راهآهن رازی
قطار تهران-آنکارا از این ایستگاه عبور میکند و پس از تشریفات گمرکی، مسافران سفر خود را به سوی ترکیه ادامه میدهند.
غذاهای محلی
کباب خوی اصلیترین و معروفترین غذای این شهر است که قدمتی ۲۵۰ ساله دارد. برای چشیدن طعم اصیل این کباب، باید سری به چلوکبابیهای حاج حسین (با قدمت ۱۲۷۵) و حاج علی (با قدمت ۱۲۹۲) در بازار قدیمی بزنید.
