خور و بیابانک: نگین کویر، روایت‌گر تاریخ و زندگی

تقسیمات کشوری

شهرستان خور و بیابانک از یک بخش، سه دهستان و سه شهر تشکیل شده است:

• شهرها: خور (مرکز)، جندق و فرخی
• دهستان‌ها: شامل روستاهای متعدد و دیدنی

تاریخچه

نام خور و بیابانک در نوشته‌های جغرافیدانان بزرگ جهان اسلام مانند ابن خردادبه، اسطخری و مقدسی و همچنین سفرنامه ناصرخسرو با عناوینی چون «بیاذق» (بیاضه)، «جرمق» (گرمه) و «ارابه» (ایراج) ثبت شده است. در دوره قاجاریه، این منطقه را «قرای سبعه» (هفت روستا) می‌نامیدند که شامل خور، جندق، فرخی، مهرجان، بیاضه، اردیب و گرمه بود.

گذر تاریخ نشان می‌دهد که این سرزمین به تناوب جزئی از استان‌های یزد، خراسان و قومس (سمنان) بوده است. در قرن چهارم و پنجم هجری، از توابع خراسان و یزد به شمار می�رفت و در دوران صفویه و قاجاریه، زیر سایه یزد و سمنان قرار داشت.

روستای اردیب، زمانی مقر فرمانروایی منطقه بوده و هنوز هم خانه‌های قدیمی باشکوهی مانند دیوانخانه اسماعیل خان عرب عامری، خانه خلوت سهام السلطنه و خانه‌های زفرقندی را در خود جای داده است. در تپه‌های باستانی روستای ایراج، اشیایی با قدمت ۴۵۰۰ تا ۵۰۰۰ سال کشف شده که نشان از تمدنی کهن دارد. قبرستان گبرها، دخمه‌ها و قلعه‌های بیاضه، گرمه و ایراج نیز هر کدام برگ دیگری از تاریخ پرفراز و نشیب این دیار را ورق می‌زنند. مردم خونگرم خور به گویش شیرین خوری سخن می‌گویند.

شهرها و روستاها

این شهرستان با روستاهای دیدنی و بکر خود مانند خرمدشت، ابراهیم‌آباد، جعفرآباد، اردیب، ایراج، گرمه، بازیاب، بیاضه، مصر، عروسان، هفتومان، مهرجان و چاهملک، مقصدی ایده‌آل برای گردشگران و طبیعت‌دوستان است.

محصولات و تولیدات

با توجه به آب و هوای گرم و خشک کویری، خرما محصول غالب و طلای سرخ این منطقه است. خرمای قَصب از روستای مهرجان و خرمای کرمانه از روستای گرمه، از مرغوب‌ترین انواع خرما در ایران به شمار می‌روند. همچنین، کاشت پسته برای اولین بار در خرمدشت (۱۳ کیلومتری شهر خور) توسط برادران توکل پایه‌گذاری شد و سپس به دیگر نقاط گسترش یافت.

شترداری نیز در این منطقه رواج گسترده‌ای دارد و یکی از نمادهای زندگی کویری است. از سوی دیگر، کارخانه پتاس خور به عنوان بزرگ‌ترین کارخانه تولید پتاس در ایران، با ظرفیت ۵۰ هزار تن در سال، نقشی کلیدی در صنعت کشور ایفا می‌کند. از خوراکی‌های محلی و مقوی می‌توان به چنگمال (ترکیبی از خرما، سمنو، زردچوبه، دارچین، سیاه دانه، کنجد و روغن حیوانی) اشاره کرد. همچنین، ۱۸۰ هکتار باغ انار با محصولی بومی و خوشمزه، از دیگر داشته‌های این شهرستان است که از نیمه دوم شهریور تا پایان مهر، زمان برداشت آن است.

گردشگری

خور و بیابانک، بهشتی برای دوستداران اکوتوریسم و کویرگردی است. روستاهای مصر (معروف به ماسوله کویر)، گرمه، آبگرم، جندق، مهرجان، اردیب، ایراج و بیاضه، هر کدام جاذبه‌ای منحصربه‌فرد دارند. دریاچه نمک خور با چشم‌انداز خیره‌کننده و آرامش وصف‌ناپذیرش، یکی از شگفتی‌های طبیعی این منطقه است. همچنین، بنای متبرکه امامزاده سید داوود در شهر خور، از اماکن مذهبی و تاریخی ارزشمند به شمار می‌رود.

مشاهیر

این خطه، مهد پرورش چهره‌های ماندگار فرهنگی و ادبی ایران است. استاد حبیب یغمایی، شاعر، نویسنده و صاحب امتیاز مجله مشهور یغما، زاده شهر خور است و مقبره او در مجاورت قبرستان این شهر قرار دارد. یغمای جندقی نیز از شاعران بنام و مشهورترین مرثیه‌سرایان و هجو سرایان ایرانی، از اهالی جندق است و آرامگاهش در جوار امامزاده سید داوود شهر خور واقع شده است. شهر خور با شاعران محلی فراوان خود، ادبیات را در اوج ارج می‌نهد و این سنت همچنان پابرجاست.

بانک‌ها و شعب بانکی خور و بیابانک

بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۲ شعبه از ۲ بانک در شهرستان خور و بیابانک فعال است که ۱ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز است.

فهرست شعب بانک‌ها در خور و بیابانک

• شعب بانک ملی ایران در خور و بیابانک — ۱ شعبه، ۱ شعبه دارای خودپرداز
• شعب بانک ملت در خور و بیابانک — ۱ شعبه

بیمارستان‌های خور و بیابانک

در ایران‌گاه یک بیمارستان از شهرستان خور و بیابانک ثبت شده است که ۲۴ تخت فعال دارد.

• بیمارستان آفتاب هشتم خورو بیابانک — عمومی، ۲۴ تخت فعال