ریشهشناسی نام
نام لاهیجان ریشه در تاریخ دارد. جالب است بدانید که این نام پیشتر برای شهر پیرانشهر در آذربایجان نیز استفاده میشد و امروزه نیز شهر، بخش، دهستان و روستاهای متعددی به نام لاهیجان در آن منطقه وجود دارد.
تاریخ
لاهیجان یکی از قدیمیترین شهرهای گیلان است. در زمان اشکانیان، دژی به نام کهندژ در ۶ کیلومتری شهر وجود داشت که تا حمله مغولان در قرن هفتم پابرجا بود. پیش از اسلام، شهر از سه بخش کهندژ، شهرستان و بازار تشکیل میشد اما در سال ۷۰۹ هجری قمری با حمله اولجایتو ویران شد و ۲۰ سال بعد از نو بنا گردید.
تا قرن چهارم، بیهپیش (سرزمین شرق گیلان) تابع سلسلههای دیلم بود. از اوایل قرن چهارم هجری، مرکزیت منطقه از کوه به جلگه منتقل شد و لاهیجان به قلمرو خاندان کوتم پیوست. ناصرالدین حسن بن علی اطروش، شیعه زیدی را به بیهپیش آورد. پس از آن، خاندان ناصروند بر شهر حکومت کردند و علیه قوای الجایتوی ایلخانی مقاومتی بیثمر ترتیب دادند.
لاهیجان اولین عصر طلایی خود را در قرن نهم تجربه کرد. خاندان کیا جانشین ناصروندان شد و از ۱۳۶۷ تا ۱۵۹۲ بر منطقه حکومت کرد. در قرن پانزدهم، کیا نه تنها بر بیهپیش، بلکه بر قزوین، طارم، سلطانیه، ساوه، زنجان، فیروزکوه، تهران، ری و ورامین نیز حکومت میکرد. با ظهور سلسله صفوی و انتخاب رشت به عنوان مرکز فرمانداری ایالت، افول لاهیجان آغاز شد.
دودمان بوییان که نواحی مرکزی و غربی ایران را از تصرف خلفا آزاد کردند، در سده چهارم از لاهیجان برخاستند. این سلسله دیلمی به بغداد لشکر کشید و خلیفه عباسی را شکست داد.
شاه عباس صفوی پس از آواره کردن خان احمدخان، دستور داد باغ مقابل قصر او را خراب کنند و به زمین بازی چوگان تبدیل کنند. او همچنین باغ بیشهدژ را ویران کرد تا اثری از دودمان کیائیان باقی نماند.
دومین دوره طلایی لاهیجان در نیمه دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم آغاز شد. توسعه نوغانداری، تجارت ابریشم و کشت چای منجر به تجدید حیات شهر شد. در سال ۱۹۰۲، کاشف السلطنه اولین کشت چای را در لاهیجان آغاز کرد و ۳۰۰۰ دانه چای آسامی را به ایران قاچاق آورد. از آن پس، تپههای لاهیجان تدریجاً از باغات چای پوشیده شد.
در جریان جنگ جهانی دوم، هواپیماهای شوروی در ۷ شهریور ۱۳۲۰ این شهر را بمباران کردند که منجر به کشته شدن عدهای در چهارراه اصلی شهر شد.
جغرافیا
لاهیجان منطقهای است که از شمال به دریای مازندران، از شرق به لنگرود، از جنوب به دیلمان، از جنوب غربی به سیاهکل و از غرب به آستانه اشرفیه محدود میشود. این شهر بر سرزمینی هموار و جلگهای ساخته شده که حاصل رسوبات به جای مانده از رودهای گیلان است.
شهرستان لاهیجان دارای دو بخش رودبنه و مرکزی و ۸ دهستان است. این شهرستان بر پایه آخرین سرشماری، دارای جمعیتی بیش از ۱۶۲ هزار نفر بوده که حدود نیمی از آن را جمعیت روستایی و نیم دیگر را شهری تشکیل میدهد.
لاهیجان هموار و جلگهای است و جلگه آن از رسوبات سفیدرود تشکیل شده. بخش غربی کوههای البرز، شرق و جنوب لاهیجان را دربر گرفته که از آن جمله میتوان به شیطان کوه، گمل و آهتا کوه اشاره کرد.
آب و هوا
در تابستان، اقلیم لاهیجان گرم و مرطوب است. در زمستان ابتدا بادهای گرم شدید میوزد و سپس برف میبارد. رطوبت نسبی ۷۶ تا ۷۹ درصد بوده و گاهی به صد درصد میرسد.
جانداران
چهارپایان وحشی منطقه شامل روباه، شغال و خرگوش است. پرندگانی مانند مرغ، اردک، غاز، بوقلمون، قرقاول، غاز وحشی، خوتکا، چنگر، قوش، بلدرچین، باز، بلبل، سینهسرخ، لکلک، مرغ ماهیخوار، حواصیل، کبوتر، تیهو، جغد، گنجشک، دارکوب، درنا، دمجنبانک، سبزقبا، هدهد، شاهین، عقاب، کبک، کرکس، فلامینگو، پلیکان، چکاوک و مرغ سقّا در این منطقه دیده میشوند.
ماهیان منطقه نیز شامل ماهی سفید، ماهی آزاد، قزلآلا، کفال، سوف، اردک ماهی، کپور، اسپلی، سیم، کیلکا، اوزون برون، فیل ماهی، گاو ماهی، مارماهی و کولی ماهی هستند.
محلهها
لاهیجان ۷ محله اصلی دارد. برخی از محلات بر پایه حرفه افراد نامگذاری شدهاند مانند میدان و شعربافان، خمیرکلایه و گابنه؛ برخی بر پایه نزدیکی به عوارض جغرافیایی مانند پردهسر؛ و برخی بر پایه نزدیکی به زیارتگاهها مانند امیرشهید.
محلههای فرعی شامل لاشیدان، جیرسر، یحیی آباد، خیابان فیاض، حسن بیگدشت، نخجیرکلایه، حاجیآباد، کاروانسرابر، جواهر پشته، بازکیاگوراب، کرد محله، کوبیجار، محله نمک آبی، بوجایه، کوی زمانی، شهرک جانبازان و محله استخر هستند.
جمعیتشناسی
اکثریت مردم لاهیجان گیلک هستند. گالش به ساکنان ارتفاعات این منطقه گفته میشود که آنها هم تیرهای از گیلکان بوده و زبانشان گیلکی با گویش گالشی است.
زبان
زبان گفتاری مردم لاهیجان، گیلکی (گویش بیهپیش) است که با گیلکی رشت (گویش بیهپس) تفاوتهایی دارد. لاهیجان، پایتخت تاریخی بیهپیش، نام خود را به گونهای از زبان گیلکی که در شرق لاهیجان صحبت میشود داده است: گیلکی لاهیجانی.
اقتصاد
لاهیجان که از قدیم برای تولید شیرینی گلاب و بهارنارنج معروف بود، امروزه بهطور خاص برای کلوچهاش شهرت دارد. این شهر از دیرباز کانون بازرگانی ابریشم بوده و بیشترین سهم را در تولید و صادرات آن داشته است. بیشترین تمرکز تولید چای در ایران در ناحیه بین لاهیجان و لنگرود است. دلتای سفیدرود در لاهیجان و رشت بیش از ۶۰ درصد برنج گیلان را تولید میکند.
گردشگری
لاهیجان به دلیل برخورداری از جاذبههای طبیعی، یکی از توریستیترین مناطق شمالی ایران است. از ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، مسئولین تلاش کردهاند ظاهر شهر را بهبود دهند. استخر شرق شهر برای فعالیتهای تفریحی و پیادهروی بهبود یافته و یک تلهکابین به قله کوه مشرف بر شهر وصل شده که پانورامایی بر فراز جلگه و دریای خزر را فراهم میکند.
جاذبههای طبیعی و تفریحی
- استخر (سل) شرق شهر
- تلهکابین لاهیجان
- تپههای چایکاری
- کوههای شیطان کوه، گمل و آهتا کوه
جاذبههای تاریخی
در لاهیجان ۲۶ اثر تاریخی ثبت شده وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از:
- پل روگذر میدان گیل (بجا مانده از دوران قاجار)
- چهارپادشاهان: مقبره چهارپادشاه با درهای چوبی کندهکاری شده و نقاشیهای دیواری که به پایان قرن چهاردهم بازمیگردد
- بقعه شیخ زاهد گیلانی: مربوط به قرن هشتم هجری در جاده لاهیجان-لنگرود
- مسجد اکبریه
- بقعه آقا سید علی کیا در روستای لیالمان
- بقعه میر شمس الدین
- بقعه امیر شهید
- خانه صادقی
- آرامگاه کاشفالسلطنه که موزه چای نام گرفته است
- پل خشتی
آموزش
لاهیجان دارای شش مرکز دانشگاهی است که حدوداً ۲۰ هزار نفر در این مراکز مشغول به تحصیلند. دانشگاه آزاد اسلامی، دانشکده فنی و مهندسی رجایی، مؤسسه آموزش عالی دیلمان و اندیشمند از جمله این مراکز هستند.
حمل و نقل
جاده ۲۲ یا جاده کناره از لاهیجان میگذرد. این شهر دارای یک پایانه مسافربری بین شهری است. سازمان حمل و نقل همگانی در این شهر از سال ۱۳۸۸ ایجاد شده و هماکنون ۶۳۸ دستگاه خودرو و ۱۰ ون تحت پوشش این سازمان مشغول به کارند.
فرهنگ
در دوره پس از سال ۱۳۳۲ که ۶۱ روزنامه استانی تعطیل شدند، روزنامه پیام ملی لاهیجان از معدود جرایدی بود که در استانها ظهور کرد. لاهیجان در سالهای ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷ دارای چهار سینما بود اما امروزه تنها یک سینمای فعال به نام سینما شهرسبز دارد.