وجه تسمیه
نام ملکشاهی از امیر کرد ملکشاه چمشگزک یا سلطان ملکشاه گرفته شده است. این امیر بزرگ با گردآوری سپاهی قدرتمند، سی و دو قلعه و شانزده ناحیه را تسخیر کرد و عشیرهاش به افتخار او «ایل ملکشاهی» نامیده شد.
زبان و گویش
زبان مردم ملکشاهی، کردی ایلامی با لهجه ملکشاهی است. علیرضا اسدی در کتاب خود مینویسد: «با مقایسه واژگان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و ساسانی) با کردی ایلامی لهجه ملکشاهی، به همریشگی بسیاری از واژگان در افعال، مفاهیم سیاسی، دینی، اجتماعی و حتی اصطلاحات عامیانه پی میبریم.»
تقسیمات کشوری
شهرستان ملکشاهی به دلیل جمعیت و اهمیت ایل ملکشاهی در سال ۱۳۱۰ خورشیدی به بخشی از استان کرمانشاهان تبدیل شد. این منطقه در سال ۱۳۸۵ به شهرستانی در استان ایلام ارتقا یافت و پیش از آن بخشی از شهرستان مهران بود. شهرهای این شهرستان عبارتند از: ارکواز (مرکز)، دلگشا و مهر.
مردم
مردمان ملکشاهی کرد و عمدتاً از ایل ملکشاهی هستند که در سی و نه روستا و سه شهر این شهرستان سکونت دارند. این ایل به دو شاخه اصلی تقسیم میشود:
ملکشاهی چمزی با طوایفی چون خمیس، خرزینوند، کلگه، جمعه، خداداد، ملگه، شکربگ، حسین بگ، رستم بگ، نقی، شیه وردی، گلان، کله وند، کینیانه، خلیل وند، کناری وند، حمانه و کول، سرایلوند، شهره میر، کل کل، گراوندی، کوگر، سیه گه، کاظم بگ، قیطولی و باباهای پیر محمد.
ملکشاهی گچی با طوایفی چون رسولوند، باولگ، کوکی، خیرشه، دوقرصه، قیطول و حلاج، خلف، قطره سیه و سیرانه.
ملکشاهی چمزی
اراضی این بخش از ایل، دارای چشمههای آب فراوان و جنگلهای انبوه است. متراکمترین جنگل استان ایلام در منطقه بیوره با حیات وحش چشمگیر، از جمله پلنگ ایرانی، واقع شده است. بخش مرکزی شامل چمزی و شوهان است. در سال ۱۳۲۰ خورشیدی و پس از جنگ جهانی دوم، حاج فرامرز اسدی به عنوان رئیسالعشایر کل پشتکوه استان ایلام منصوب شد و این منطقه به یکی از امنترین نقاط کشور تبدیل گشت.
ملکشاهی گچی
این بخش، محدوده وسیعی از اراضی ایل را در بر میگیرد که از رود گل گل تا چشمه پهن امتداد دارد. کبیرکوه زیبا با ذخایر نفت و گاز، معادن قیر، گچ، آهک و بهترین شن و ماسه استان در این منطقه قرار گرفته است. آبهای معدنی گل گل و باولگ و سرچشمههای آب شرب مرکز استان نیز در کبیرکوه گچی واقع شدهاند. بخش گچی دارای ۷۱ اثر ثبتشده ملی از دوران پارینه سنگی (۱۰ تا ۱۳ هزار سال پیش) تا دورههای پس از اسلام است. طایفه رسولوند از ساکنان اولیه این منطقه بودهاند و به دلیل هممرزی با بینالنهرین، در منطقه خوشآبوهوای نخجیر و نشاط میزبان بزرگان شرق عراق بودهاند.
مقاومت در برابر تغییر نام ملکشاهی
پس از انقلاب اسلامی، طرحی برای تغییر نام شهرهایی با یادگارهای نظام شاهنشاهی در دستور کار قرار گرفت. شهرهایی چون کرمانشاه به باختران، شاهپور به سلماس و رضائیه به ارومیه تغییر نام یافتند. شهرستان ملکشاهی نیز در این طرح قرار گرفت، اما با مقاومت صددرصدی مردم ایل ملکشاهی روبرو شد. نمایندگان مردم، موسی اسدی و حسن ملکشاهی، به تهران رفتند و با آیتالله العظمی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی دیدار کردند. آنها تأکید کردند که نام ملکشاهی ریشه در خاک و خون مردم دارد و ربطی به تغییر نامهای دوران رضا شاه ندارد. این مخالفت گسترده سرانجام منجر به خودداری حکومت از تغییر نام شد و ملکشاهی یکی از معدود شهرستانهایی است که پس از انقلاب نام خود را حفظ کرد.
فتح نامه
زمینهایی به مساحت ۳۶۰۰۰ هکتار، ملک آبا و اجدادی حاج فرامرز اسدی بوده است که طی فرمانی از فتحعلی شاه قاجار به تاریخ ذوالحجه ۱۲۳۶ هجری قمری (۱۱۹۹ خورشیدی) به پاس رشادت ایل ملکشاهی در نبرد با متجاوزان عثمانی به پهلوان موسی خمیس اعطا شد. در این نبرد، چهار هزار سپاهی از ایل ملکشاهی به سرداری پهلوان موسی خمیس، سلیمانیه، زور، موصل، کرکوک و سامرا را تسخیر و بغداد را محاصره کردند. نقش برجستههایی از این دلاوران در باغ نظر شیراز و موزه پارس موجود است. پس از انقلاب، این زمینها توسط اداره منابع طبیعی مصادره شد.
آثار تاریخی
قلعه باستانی قله جوق
این قلعه در چهار کیلومتری غرب شهر ارکواز بر فراز تپهای بلند بنا شده و مربوط به دوره سلجوقیان است. در قسمت جنوبی سه اتاقک با سنگ و گچ ساخته شده و در قسمت فوقانی آثار دو اتاق دیگر دیده میشود.
تپه پنجه علی
بر روی تپهای مشرف بر شهر ارکواز، بقایای ساختمانهایی از سنگ و گچ پخته دیده میشود. مردم محلی معتقدند که علی (ع) در این مکان با کافران جنگیده و اثر پنجه مبارکش بر سنگها نقش بسته است. سکههای هخامنشی یافتشده در این تپه، قدمت آن را به دوره هخامنشیان میرساند.
کوشک قینفر (آتشکده ساسانی)
در سینه کوه پشمین، یک چهار اتاقی با طاقچههای مشخص وجود دارد که آتشکدهای از دوره ساسانیان است. موقعیت استراتژیک، وجود درختان و چشمه آب گوارا نشان میدهد که این مکان جایگاه افراد طبقه بالای جامعه ساسانی بوده است.
آرامگاه پیر کُتَک
در سی کیلومتری شهر ارکواز، در دره حاصلخیز و پرآب گز، آرامگاه سید محمد ابو چماقین ملقب به پیر کُتَک قرار دارد. این مکان زیارتگاه مردم ایل ملکشاهی است و وجود چشمه آب شیرین و رودخانهای زیبا در شمال آن، بر جذابیتش افزوده است.
کتیبه گل گل ملکشاهی
این کتیبه بر روی صخرهای در دره گل گل قرار دارد و یادگار فتوحات آشوریان در این منطقه است. این اثر به شماره ۱۴۱۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و قدمت آن به تمدن آشور بازمیگردد.