نام
واژه «مراغه» از حدود قرن دوم هجری رایج شده است. این شهر در طول تاریخ با نامهایی همچون افراهرود، افرازهروح، ماراوا و ماراغا نیز شناخته میشده است.
وجه تسمیه
درباره ریشه نام مراغه نظریههای گوناگونی وجود دارد که هر یک به بخشی از هویت پرفرازونشیب این شهر اشاره دارد.
تاریخ
پیش از اسلام
قدمت سکونت در مراغه به حدود ۵ هزار سال پیش بازمیگردد. گورستان «تپه سی» در روستای یای شهری، گواهی بر این تاریخ کهن است. برخی مورخان معتقدند که شهر «فراعته» یا «فراسپا»، پایتخت آتروپاتکان که در سال ۳۶ پیش از میلاد توسط مارک آنتونی، سردار رومی، محاصره شد، همان مراغه امروزی بوده است. مقاومت جانانه آتروپاتها و پارتیان، رومیان را مجبور به عقبنشینی کرد.
پس از اسلام
در سال ۲۲ هجری، مراغه به تصرف اعراب درآمد. در قرنهای بعد، این شهر شاهد فرازونشیبهای بسیاری بود. در سال ۱۰۳۷ میلادی، ترکان غز به مراغه هجوم آوردند و مسجد جامع شهر را به آتش کشیدند. با این حال، اتحاد کردهای هذبانیه و فرمانروایان محلی، شهر را از این بحران نجات داد.
عهد مغول
مغولان در سال ۶۱۸ هجری پس از یک هفته مقاومت، مراغه را تصرف کردند و دست به کشتار و غارت زدند. اما چند سال بعد، این شهر به پایتخت ایلخانان تبدیل شد و دوران طلایی خود را آغاز کرد. هلاکوخان با انتخاب مراغه به عنوان پایتخت، زمینه را برای شکوفایی علمی و فرهنگی این شهر فراهم آورد.
دوره قاجار
در اوایل دوره قاجار، مراغه یکی از ده شهر بزرگ و پرجمعیت ایران بود. شهرهای بناب، عجبشیر، ملکان، هشترود و میاندوآب از توابع آن محسوب میشدند. اولین کارخانه اسلحهسازی ایران نیز در این دوره در مراغه تأسیس شد.
دوره پهلوی
مراغه اولین شهری در ایران بود که اصلاحات ارضی در آن اجرا شد.
مردم
زبان
مردم مراغه به زبان ترکی آذربایجانی سخن میگویند. حمدالله مستوفی در قرن هشتم هجری، زبان مردم این شهر را «پهلوی مغیر» نامیده است. جالب است که اولیاء چلبی، جهانگرد معروف، در قرن یازدهم هجری اشاره میکند که زنان مراغه هنوز به زبان پهلوی گفتگو میکنند.
دین
اکثریت قریب به اتفاق مردم مراغه مسلمان و شیعهمذهب هستند. در دوره ایلخانی، به دلیل مسیحی بودن مادر هلاکو، مسیحیان از امتیازات ویژهای برخوردار بودند و کلیساهای متعددی در شهر ساخته شد. اما با روی کار آمدن غازان خان و پذیرش اسلام، از جمعیت ارامنه کاسته شد. امروزه نیز اقلیتی از ارامنه در این شهر زندگی میکنند.
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر مراغه بیش از ۱۷۵ هزار نفر بوده است.
جغرافیا
موقعیت
مراغه در جنوب غربی استان آذربایجان شرقی، در دامنه جنوبی کوه سهند و در شرق دریاچه ارومیه واقع شده است. این شهر از شمال به تبریز، از شرق به هشترود، از جنوب به باروق و از غرب به بناب و دریاچه ارومیه محدود میشود.
آب و هوا
آب و هوای مراغه معتدل متمایل به سرد و نسبتاً مرطوب است. بیشینه دما در تابستان به ۳۵ درجه سانتیگراد و کمینه آن در زمستان به ۲۰- درجه سانتیگراد میرسد. بارش سالانه حدود ۳۳۰ میلیمتر است و ایام یخبندان حدود ۱۱۴ روز در سال به طول میانجامد. رودخانههای صوفیچای و مردقچای که از کوه سهند سرچشمه میگیرند، از داخل شهر عبور کرده و به رونق و آبادانی آن کمک شایانی کردهاند.
بارندگی
بارش برف در مراغه معمولاً از دی ماه آغاز و تا اواسط اسفند ادامه دارد. بارانهای بهاری که در اصطلاح محلی «نیسان» نامیده میشوند، از اوایل فروردین تا اواسط اردیبهشت میبارند و طراوت خاصی به باغهای شهر میبخشند.
ناهمواریها
شهرستان مراغه از دو ناحیه کوهستانی و جلگهای تشکیل شده است. ارتفاعات سهند در شمال، مندیلبسر و سرگونی در جنوب شرقی، قوزلجه در شمال غربی و قرهقشون در جنوب غربی از مهمترین ارتفاعات اطراف شهر هستند.
منطقه فسیلی
یکی از شگفتیهای مراغه، منطقه فسیلی آن است. در میانه قرن ۱۹ میلادی، لایههایی فسیلی در خاک این منطقه کشف شد. قدمت این فسیلها به ۱۱ تا ۵ میلیون سال پیش (اواخر میوسن تا اوایل پلیوسن) میرسد. این منطقه با فسیلهایی به قدمت هفت میلیون سال، به عنوان نخستین اثر ملی، طبیعی و فسیلی ایران ثبت شده است.
ساختار شهری
مراغه شهری است که در امتداد یک دره سرسبز کشیده شده و کوهها و تپهماهورهای متعددی آن را احاطه کردهاند. باغهای سرسبز و رودخانه صوفیچای که از مرکز شهر میگذرد، چهرهای دلنشین به این شهر بخشیده است.
مکانهای دیدنی
آثار تاریخی
مراغه با بیش از ۳۰۰ اثر ثبتشده ملی، یکی از غنیترین بافتهای تاریخی ایران را دارد.
مزارهای پنجگانه
این پنج بنای تاریخی متعلق به قرنهای ۶ تا ۸ هجری، برجستهترین بقاع شهر هستند:
- گنبد سرخ
- برج مدور
- گنبد کبود
- گنبد غفاریه
- گوی برج
رصدخانه مراغه
پس از انتخاب مراغه به عنوان پایتخت، هلاکوخان به درخواست خواجه نصیرالدین طوسی، رصدخانهای عظیم بر تپهای در شمال غرب شهر بنا کرد. این رصدخانه که بیش از ۴۰۰ هزار جلد کتاب در خود جای داده بود، بزرگترین دانشمندان جهان اسلام را گرد هم آورد و زیج ایلخانی در آن تدوین شد.
آرامگاه اوحدی
مقبره رکنالدین ابوالحسن مراغی در باغی متعلق به فرقهای از اهل حق قرار دارد. این مقبره در سال ۱۳۵۲ بازسازی شد و شامل گنبدی بتنی، محوطهسازی و کتابخانه است. در جوار آن، مقبره پیر دیگری به نام سرخوش بیگ قرار دارد که زیارتگاه گروهی از مریدان علی بن ابیطالب (ع) به نام گورانها است.
معبد مهر مراغه
مراغه روزگاری مرکز تمدنهای بزرگ انسانی بوده است. معبد مهر، یکی از کهنترین نیایشگاههای مهرپرستان در دنیای باستان، در زیر یک گورستان تاریخی در این شهر قرار دارد. مهرپرستی دینی ایرانی بود که پرستش خورشید جزء اصلی آن به شمار میرفت و از ایران به اروپای غربی نیز راه یافت. امروزه از این معبد تنها نام و نشانی باقی مانده، اما یادآور تاریخ غنی این سرزمین است.
قیزلار قلعهسی
این قلعه مربوط به هزاره اول و دورانهای تاریخی پس از اسلام است و در روستای قره ناز واقع شده است.
دیگر آثار تاریخی
از دیگر آثار دیدنی مراغه میتوان به تپه قلعه جمالآباد، محوطه سئودلیقلعه و موزه سنگنگارهها اشاره کرد.
جاذبههای طبیعی
کوه سهند
قلههای جام و سهند، دومین و سومین قلههای بلند سهند، در ۴۰ کیلومتری شمال مراغه قرار دارند و هر ساله کوهنوردان بسیاری را به خود جذب میکنند.
آبهای معدنی
در اطراف مراغه چشمههای آب معدنی گرم و سرد متعددی وجود دارند که هر یک خواص درمانی منحصر به فردی دارند:
-
شور سو (آب شور): این چشمه در ۷٫۵ کیلومتری جنوب مراغه و در نزدیکی روستای چایباغی واقع شده است. آب آن بیکربناته، کلسیک، منیزین، گازدار و آهندار است و به طور معجزهآسایی در درمان بیماریهای پوستی، رماتیسم و زانو درد مؤثر است.
-
چشمه گشایش: این چشمه در درهای به طول شش کیلومتر در حد فاصل روستاهای گشایش و امیر قرار دارد. آب آن از لابلای صخرههای سنگی خارج میشود و به رودخانه مردقچای میریزد. این منطقه با باغات سرسبز و مناظر بکر، بهشتی برای طبیعتدوستان است.
-
چشمه سنگ صفرا: این چشمه در محدوده شهری مراغه واقع شده و دمای آب آن ۷ درجه سانتیگراد است. جالب است که درون آب آن هیچ موجود زندهای یافت نمیشود و برای از بین بردن سنگ کیسه صفرا مفید است.
پتانسیلهای ورزشی
مراغه با آب و هوای عالی و امکانات ورزشی فراوان، یکی از بهترین شهرهای ایران برای برگزاری اردوهای تیمهای ملی و باشگاهی است. پیست قایقرانی آبهای خروشان، پیست کانوپولو، باشگاه اسبسواری ایلخی و ورزشگاه پنج هزار نفری (در حال ساخت) از جمله این امکانات هستند.
آموزش
پیشینه
مراغه مدتها مرکز تجمع علما و دانشمندان بزرگ بوده است. خواجه نصیرالدین طوسی، شیخ شهابالدین سهروردی، امام فخر رازی و ابن عبری از جمله شخصیتهای نامداری هستند که در این شهر اقامت داشتهاند.
مدارس امروزی
نخستین مدرسه به سبک نوین در مراغه در سال ۱۳۲۴ هجری قمری با نام «مدرسه سعدیه» تأسیس شد.
دانشگاهها
مراغه امروزه میزبان دانشگاههای متعددی است که در زمینههای مختلف علمی فعالیت میکنند.
اقتصاد
کشاورزی
مراغه یک قطب مهم کشاورزی در ایران است. سالانه ۲۳۷ هزار تن انواع میوه از جمله سیب، انگور، گردو، بادام و گوجه سبز در این شهر تولید میشود که حدود ۷۰ درصد آن به صورت مستقیم یا فرآوریشده به کشورهای دیگر صادر میشود. باغات انگور مراغه از منظمترین تاکستانهای کشور محسوب میشوند.
صنعت
صنایع دستی، مواد غذایی، خشکبار، بستهبندی عسل، دمنوشهای گیاهی، شیرینی، صابونسازی و شیشهسازی از جمله فعالیتهای صنعتی این شهر هستند.
حمل و نقل
جادهای
جاده ۲۴، مراغه را به هشترود و سپس به شاهراه تهران-تبریز متصل میکند. آزادراه مراغه به هشترود نیز در حال ساخت است.
راهآهن
ایستگاه راهآهن مراغه در سال ۱۳۳۵ افتتاح شد و یکی از تشکیلاتیترین ایستگاههای کشور است. این ایستگاه به خطوط راهآهن تهران-تبریز و مراغه-ارومیه متصل است.
هوایی
فرودگاه سهند در نزدیکی مراغه و در جاده بناب-مراغه واقع شده است و تنها فرودگاه جنوب استان آذربایجان شرقی است. هماکنون پروازهایی به مقصد تهران و بالعکس در این فرودگاه انجام میشود.
