نام
نام این شهرستان که پیشتر «مَرغدشت» (به معنای دشت خرم) بوده، از دشتها و مرغزارهای سرسبز آن گرفته شده است. ابن بلخی در فارسنامه، «مرو» را یکی از محلات شهر باستانی استخر معرفی کرده که امروزه جای آن را بوستان تخت جمشید گرفته است. «مرو» در لغت به معنای چمن است و در اصل به صورت «مرغ» و «مرگ» به کار رفته و «مرغزار» صورت رایج آن است. این دشت، روزگاری پوشیده از مرتع و چمن بوده و کاوشهای علمی در تپههای جلگه مرودشت نشان میدهد که هزاران سال پیش از آنکه داریوش بزرگ، تپه سنگی را بر دامان کوه مهر (رحمت) برای ساخت کاخهایش برگزیند، اقوام متمدنی در این دشت وسیع میزیستهاند. ظروف سفالی منقوش و ساده و وسایل زندگی آن دوره، گویای این نکتهاند. ویرانههای استخر و کاخهای تخت جمشید، بخشی از تاریخ پرفراز و نشیب این شهر را به نمایش میگذارند.
پیشینه تاریخی
پیشینه تاریخی این دیار به هزاره پنجم پیش از میلاد میرسد. پژوهشها نشان میدهد که این منطقه از ماقبل تاریخ تاکنون مسکونی بوده و دشت وسیع مرودشت، عمری به طول تاریخ شناخته شده ایران دارد. با تأسیس کارخانه قند مرودشت در سال ۱۳۱۴ هجری خورشیدی، اندکاندک بر جمعیت و آبادانی آن افزوده شد. وجود بناهای تاریخی ارزشمند، این شهر را به مهد فرهنگ و تمدن ایران زمین، گنجینه اسرار تاریخی و نگهبان عظیم میراث گذشتگان تبدیل کرده است.
مرودشت یکی از باستانیترین مناطق ایران است که با پیشینه کهن خود، توجه بسیاری از باستانشناسان و دوستداران فرهنگ و تمدن ایرانی را به خود جلب کرده است. مجموعه کاخهای تخت جمشید، شاهکار مدیریت باستانی و دستاورد معماران چیرهدست دورههای باستانی ایران، با شهرتی همسان با دیوار بزرگ چین و اهرام ثلاثه مصر، مهمترین مکان دیدنی این شهرستان است. عظمت این بنا به تنهایی گویای تاریخ شکوهمند تمدن ایران است. وجود ۱۵۰ اثر گرانبهای باستانی و تاریخی در این شهر، از جمله تخت جمشید، نقش رستم، نقش رجب و پاسارگاد که همگی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند، مرودشت را به مقصدی ویژه برای گردشگران از سراسر جهان تبدیل کرده است.
تاریخچه شکلگیری شهر مرودشت
شهر نوین مرودشت همزمان با آغاز به کار ساخت کارخانه قند در سال ۱۳۱۲ شکل گرفت و صدای سوت بازگشایی کارخانه در سال ۱۳۱۴، تولد این شهر را نوید داد. تا سال ۱۳۲۹، تنها کارکنان کارخانه قند و تعدادی فروشندگان تجهیزات کشاورزی در این منطقه سکونت داشتند. شهرداری خودگردان در سال ۱۳۳۲ تأسیس شد و با رشد سریع، شهرداری رسمی در سال ۱۳۵۲ برای برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی شکل گرفت. هجوم کشاورزان مهاجر و سکونت عشایر، رشد مرودشت را سرعتی صدچندان بخشید. ساخت سد درودزن و کارخانه پتروشیمی و همچنین وجود آثار میراث جهانی تخت جمشید، باعث شد تا بسیاری از مردم در این شهر نوپا ساکن شوند و در سال ۱۳۵۷، مرودشت به عنوان شهرستان مستقل جای خود را در تقسیمات کشوری تثبیت کند.
وضعیت طبیعی و جغرافیایی
موقعیت
شهرستان مرودشت به مرکزیت شهر مرودشت با وسعت ۴۶۴۹ کیلومترمربع، حدود ۸/۳ درصد از مساحت استان فارس را در بر گرفته است. این شهرستان از شمال به خرمبید و اقلید، از غرب به سپیدان، از جنوب به شیراز و از شرق به ارسنجان و بوانات محدود میشود.
مشخصات جغرافیایی
مرکز شهرستان مرودشت در ۵۲ درجه و ۴۸ دقیقه طول جغرافیایی و ۲۹ درجه و ۵۲ دقیقه عرض جغرافیایی و ارتفاع ۱۵۹۵ متری از سطح دریا واقع شده است. خاکهای این منطقه کاملاً رسوبی و برای کشاورزی بسیار مناسب هستند. ناحیه شمالی از سرچشمه رود کر تا سد درودزن کوهستانی و قسمت جنوبی و جنوب شرقی دارای دشتهای مسطح است. کوههای مهم این منطقه عبارتند از: کوه حسین، کوه بید سندل، کوه قلعه و کوه قلعه شکسته. کوه قلعه با ساختاری زیبا و ویژه، تنها یک راه ورودی دارد و در طول آن، آثار ارزشمندی مانند برجهای دیدهبانی باستانی و استخری سنگی از دوره ساسانی دیده میشود. در مجاورت این کوه، سروی کهنسال با عمر بیش از ۱۰۰۰ سال وجود دارد. کوه سیاه با ارتفاع ۳۴۰۰ متر، کوه سید محمد با ارتفاع ۲۶۷۰ متر، کوه سارون با ارتفاع ۳۷۵۰ متر و کوه پالنگری با ارتفاع ۴۱۴۵ متر از دیگر کوههای این منطقه هستند. مهمترین رودخانههای این شهرستان، رودخانه سیوند و رودخانه کر هستند.
پوشش گیاهی
پوشش گیاهی متنوع این منطقه شامل جنگلهای بلوط، بنه، بادام کوهی، ارژن، زالزالک، انجیر کوهی، آلوچه وحشی و گیاهان دارویی مانند آویشن، جاشیر، ریواس، کما، گون، موسیر، بلهر، لبو، لاله واژگون، بومادران و گونههای دیگر مانند کنگر، خارشتر، خار زرد و اسپند است.
آب و هوا
شهرستان مرودشت چهارفصل است. آب و هوای آن در نواحی کوهستانی سردسیر و در سایر نواحی معتدل است. متوسط بارندگی سالانه ۳۶۵ میلیمتر و دمای آن بین ۴۱ درجه حداکثر و ۹ درجه حداقل متغیر است.
جاذبههای تاریخی، فرهنگی و طبیعی
جاذبههای تاریخی و فرهنگی
تخت جمشید (پارسه، پرسپولیس): در شمال شهرستان مرودشت و در فاصله ۵ کیلومتری از مرکز استان، تخت جمشید، پایتخت باشکوه و تشریفاتی هخامنشیان قرار دارد. این مجموعه در دوران داریوش بزرگ، خشایارشا و اردشیر یکم ساخته شد و مرکز برگزاری مراسم آیینی و جشنها، به ویژه نوروز بود. در نخستین روز سال نو، نمایندگانی از کشورهای گوناگون با پیشکشهایی متنوع در این مکان جمع میشدند. سنگنبشتههای موجود در این کاخها، اطلاعات ارزشمندی درباره فرهنگ هخامنشیان ارائه میدهند. تخت جمشید در سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
نقش رستم: در فاصله ۶ کیلومتری از تخت جمشید، مجموعهای باستانی با یادمانهایی از عیلامیان و ساسانیان قرار دارد. این محوطه از حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد تا ۶۲۵ میلادی همواره مورد توجه بوده است. آرامگاه چهار تن از پادشاهان هخامنشی، نقش برجستههای متعدد از وقایع مهم دوران ساسانیان، بنای کعبه زرتشت و نقش برجستهای از دوران عیلامیان در این مکان قرار دارند. قدیمیترین نقش موجود، مربوط به دوره عیلام است و کعبه زرتشت، بنایی سنگی و برجمانند با کتیبههایی از شاپور اول و کرتیر است.
نقش رجب: در ۳ کیلومتری شمال تخت جمشید، محل دیگری با نقش برجستههایی از زمان ساسانیان قرار دارد. مشهورترین این کندهکاریها، کتیبه شاپور یکم و کتیبه کرتیر هستند.
استخر: در هفت کیلومتری تخت جمشید، ویرانههای شهر باستانی استخر قرار دارد. این شهر تا پایان پادشاهی ساسانیان از آبادترین شهرهای ایران باستان بود. آثار بهجامانده شامل دروازه سنگی، ستونها و دیوارههای سنگی از روزگار هخامنشی است. این شهر توسط اسکندر ویران شد و بعدها توسط اعراب تسخیر گردید.
پل خان: مربوط به دوره صفوی است و توسط امام قلی خان بر روی رود کر بنا شده است. این پل در تاریخ ۲ آبان ۱۳۵۱ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سه گنبدان: نام سه کوه راستقامت در جلگه مرودشت است که از شمال به جنوب «اشکنون»، «استخر» و «شکسته» نام دارند. کوه استخر از مهمترین این کوههاست و قدمت دقیق آن هنوز مشخص نیست.
پل بند امیر: پلی تاریخی در جنوب شرقی مرودشت که بر روی رود کر ساخته شده و قدمت آن به دوره آل بویه (قرن چهارم هجری) بازمیگردد.
کوه مهر (رحمت یا چمگان): در بخش شمال شرقی شهرستان مرودشت واقع شده و نام باستانی آن «مهر» یا «میترا» بوده است. نقش رجب، شهر استخر و آثار مختلف باستانی در دل این کوه به یادگار مانده است.
جاذبههای طبیعی
طبیعت جذاب و غنی مرودشت، در کنار آثار تاریخی منحصربهفرد، جلوههای اعجابانگیزی از زیباییهای طبیعی را به نمایش گذاشته است.
بهشت گمشده (تنگ بستانک): منطقهای خوش آب و هوا و سرسبز در شهرستان مرودشت و کامفیروز. این منطقه حفاظت شده با مساحت ۱۵۳۲۴ هکتار، در فاصله ۱۲۰ کیلومتری شیراز واقع شده است. بهشت گمشده با چشمانداز طبیعی منحصربهفرد خود، توسط گردشگران به این نام خوانده شده است.
آبشار دشتک ابرج: در ناحیه دشتک ابرج واقع شده و دارای دو آبشار زیبا است.
سد درودزن (سد داریوش): بر روی رود کر ساخته شده و آب آشامیدنی شیراز و مرودشت را تأمین میکند. این سد که در سال ۱۳۵۱ به پایان رسید، قدیمیترین سد خاکی خاورمیانه است.
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت مرودشت در نقاط شهری ۲۲۱٬۱۶۳ نفر (شامل ۱۱۳٬۳۹۴ مرد و ۱۰۷٬۷۶۹ زن) و جمعیت کل شهرستان ۳۲۳٬۴۳۴ نفر (شامل ۱۶۶٬۰۵۵ مرد و ۱۵۵٬۳۷۹ زن) بوده است.
مردم و زبان
زبان مردم مرودشت فارسی با لهجه مرودشتی است که شباهت زیادی به لهجه شیرازی دارد. بیشتر ایل باصری در مرودشت ساکن شدهاند و این منطقه به دلیل موقعیت جغرافیایی، یکی از ییلاقهای اصلی آنها بوده است. شهرستان مرودشت همچنین سکونتگاه لرهای کامفیروز، عربهای خمسه و طوایف ترک ایلات خمسه و قشقایی است.
فرهنگ
سینما
سینما ابوذر تنها سالن سینمای شهر مرودشت است که از سال ۱۳۹۵ تعطیل میباشد.
صنایع دستی
صنایع دستی این شهرستان شامل انواع محصولات محلی است که توسط اداره میراث فرهنگی معرفی میشود.
مراکز فرهنگی
خانه فرهنگ مرودشت در میدان امام حسین قرار دارد و سالانه میزبان رویدادهای فرهنگی متعددی است.
اقتصاد
کشاورزی
شهرستان مرودشت یکی از قطبهای کشاورزی ایران است. این منطقه در تولید گندم، ذرت، برنج، گوجهفرنگی و سایر محصولات جایگاه ویژهای دارد. مرودشت بیش از یک دهه مقام اول تولید گندم ایران را به خود اختصاص داده است. برنج مرغوب کامفیروز، انار سیدان، گردوی دشتک و چغندر از دیگر تولیدات مهم این شهرستان هستند. وجود سد درودزن با گنجایش یک میلیارد متر مکعب، بستر مناسبی برای توسعه کشاورزی فراهم کرده است.
دامداری
مراتع و چراگاههای غنی، زمینه مناسبی برای پرورش دام و طیور در این شهرستان فراهم کرده است.
کارخانههای مهم
از جمله کارخانههای مهم مرودشت میتوان به مجتمع پتروشیمی شهدای مرودشت، کارخانه صنعتی آزمایش، مجتمع آرد شیراز، کارخانه دادلی (تینا)، کارخانه قند، شرکت پارس سرنگ و حدود ۳۰ شرکت تولید صنایع غذایی و تبدیلی اشاره کرد.
بهداشت و درمان
شهرستان مرودشت از امکانات بهداشتی و درمانی مناسبی برخوردار است.
