جغرافیا
موقعیت جغرافیایی
مسجدسلیمان در درازای جغرافیایی ۴۸ درجه و ۲۴ دقیقه خاوری و پهنای جغرافیایی ۳۱٫۹۳ درجه و ۴۹٫۳۰ دقیقه شمالی جای گرفته و بلندای آن از سطح دریا ۳۷۲ متر است.
اقلیم
مانند بیشتر شهرهای خوزستان، مسجدسلیمان تابستانهایی گرم و زمستانهایی مدیترانهای دارد. میانگین بارش سالانه بیش از ۴۰۰ میلیمتر است و دما از ۴- درجه در زمستان تا بیش از ۵۰ درجه در تابستان نوسان دارد. پس اگر به این شهر سفر میکنید، فصل بهار و پاییز بهترین زمان برای لذت بردن از آب و هوای دلپذیر آن است.
رودخانهها
رود کارون، شاهرگ حیاتی این منطقه، از کوههای زاگرس سرچشمه میگیرد و پس از عبور از سد شهید عباسپور و سد مسجدسلیمان (گدار لندر)، از نزدیکی شهر میگذرد. رودخانۀ تمبی در جنوب شهر نیز با پارکها و تفریحگاههای کنار خود، یکی از محبوبترین جاذبههای گردشگری مسجدسلیمان است.
کوهها
بلندترین ارتفاعات استان خوزستان در شهرستان مسجدسلیمان قرار دارد. منطقه توریستی اندیکا در شمال و شمال شرقی، میزبان قلههای سر به فلک کشیدهای است که بلندترین آنها، کوه کینو با ارتفاع ۳۷۱۰ متر است. دیگر کوههای نامآشنا عبارتند از لیله، تاراز، منار، دلا، آلا، ادیو، شوه، لندر، دلی و آسماری.
اقلیم گیاهی
مسجدسلیمان در منطقهای گذرگاهی از نظر پوشش گیاهی قرار دارد؛ جایی که گونههای کردستان-زاگرسی و صحرا-سندی در کنار هم دیده میشوند. از جمله این گیاهان میتوان به کلخنگ (خنجک)، بنه، بادام کوهی و نخل اشاره کرد.
پیشینه
پیشینه تاریخی
مسجدسلیمان ریشه در اعماق تاریخ دارد. در دورۀ ایلامیها، این منطقه «سیماش» نام داشت و یکی از پایتختهای تمدن ایلام باستان بود. بعدها هخامنشیان نام آن را به «پارسوماش» تغییر دادند. رومن گیرشمن، باستانشناس نامآور فرانسوی، در سال ۱۳۳۴ خورشیدی در غاری نزدیک شهر لالی امروزی، آثاری یافت که قدمت سکونت در این منطقه را به ده هزار سال پیش میرساند.
علاوه بر تختگاه بردنشانده و سرمسجد، در محله کلگه و در مقابل بیمارستان شرکت نفت، بقایای کاخی از دوران ایلامی و هخامنشی با مجسمهها و سکههای ارزشمند کشف شده است.
از اسلام تا ابتدای صفویه
پس از اسلام، این منطقه زیر نظر والیانی که از سوی حاکم اموی کوفه تعیین میشدند، اداره میگردید. در پایان دورۀ سلجوقی، اتابکان لرستان با استقلال از فارس، حکومتی نیمهمستقل تشکیل دادند که تا حملۀ تیمور ادامه یافت.
از دوران صفوی تا زند
در زمان شاه تهماسب اول صفوی، بقعه هفت شهیدان (از فرزندان امام موسی کاظم) ساخته شد. تولیت این بقعه و مالکیت زمینهای مسجدسلیمان (که آن زمان «قیلارستان» یا «قیرلارستان» نام داشت) به خاندان سادات قیری از مبلغان مذهبی شوشتر سپرده شد. در نزدیکی این بقعه، «پَرنوشتهای» با خط کوفی وجود دارد که متأسفانه بر اثر بیتوجهی، خطوط آن از بین رفته است. روستای قدیمی «ده گه» نیز در این منطقه با بقایای ساختمانهای استوار خود، یادگاری از گذشته است.
در دورۀ افشاریه، نادرشاه دوازده هزار خانوار از ترکان افشاریه را به خوزستان کوچ داد. عدهای از آنان در منطقۀ راهدار و شوشتر ماندند و به «قُندلزوها» یا «گندوزلو» معروف شدند. قلعۀ حسینخان افشار در روستای درخزینه شوشتر هنوز پابرجاست.
دوره قاجار تا پیش از اکتشاف نفت
سادات قیری در مسیر تجارت بین شوشتر و اصفهان، به چشمههایی از مایع سیاهرنگ برخوردند که همان قیر بود. آنها با ساختن دیگهایی به ارتفاع ۴ متر، نفت را گرم و غلیظ میکردند تا قیر مذاب به دست آید. این قیر به شوشتر حمل و به شهرهای دیگر صادر میشد.
در اواخر دورۀ قاجار، ایران به دایرۀ سیاست بینالمللی کشیده شد و انگلستان برای تسلط بر خلیج فارس، جاسوسانی را به عنوان جهانگرد به ایران فرستاد. انگلیسیها با تحریک خوانین بختیاری، زمینه را برای نفوذ خود فراهم کردند. سرانجام با قرارداد نفت میان مظفرالدین شاه و ویلیام ناکس دارسی، سرنوشت مسجدسلیمان برای همیشه تغییر کرد.
تأسیس شهر مسجدسلیمان
نفت و قیر طبیعی منطقه، پای اروپاییان را به این سرزمین باز کرد. در سالهای ۱۲۸۵ تا ۱۲۸۶ خورشیدی، ژاک دو مورگان (باستانشناس فرانسوی) از وجود قیر در درۀ خرسان مطلع شد. سپس کمپانی دارسی با حمایت دولت وقت ایران، با سادات قیری، خوانین بختیاری و شیوخ عرب قرارداد بست و عملیات اکتشاف نفت را آغاز کرد.
پس از اکتشاف صنعتی نفت و حفر چاه شماره یک، محوطهای اداری در اطراف آن شکل گرفت که به «اداره» معروف شد. این هسته اولیه، مبنای تأسیس شهر مسجدسلیمان بود. سید محمدعلی امام شوشتری مینویسد: «بنای شهر مسجدسلیمان در سال ۱۲۸۵ شمسی اتفاق افتاد. متصدیان شرکت نفت عمارتی ساخته و شروع به حفر چاه شماره یک کردند. پس از رسیدن به نفت، راهها و ساختمانهای بسیاری برای کارکنان اروپایی، هندی و ایرانی برپا شد و مردم از اطراف گرد آمدند.»
اهالی اولیه عمدتاً از عشایر اسکانیافتۀ بختیاری و مردم شوشتر بودند. نام «اداره» بعدها به «میدان نفتون» تغییر کرد. در سال ۱۳۰۳، رضاخان هنگام بازدید از سرمسجد، دستور تغییر نام آن به مسجدسلیمان را داد و در سال ۱۳۰۵، این نام به تصویب مجلس شورای ملی رسید. این شهر تا سال ۱۳۳۶ بخشی از شهرستان شوشتر بود و سپس به شهرستانی مستقل تبدیل شد.
اقتصاد
مسجدسلیمان نخستین شهر صنعتی ایران است. وجود اولین چاه نفت خاورمیانه، اولین پالایشگاه نفت، اولین کارخانه گوگردسازی و اولین کارخانه تولید برق، گواه این مدعاست. امروزه این شهر یکی از قطبهای صنعتی ایران به شمار میرود و کارخانجات مهمی از جمله کارخانه سیمان کارون، سد و نیروگاه مسجدسلیمان (که در سال ۱۳۹۲ برای سومین سال پیاپی رتبه اول تولید برق را کسب کرد)، شرکت بهرهبرداری نفت و گاز مسجدسلیمان، کارخانجات تانکسازی شهید فرخنیا، پالایشگاه گاز، پتروشیمی و کارخانجات آلومینیومسازی را در خود جای داده است. همچنین یک شهرک صنعتی با کارخانجات تولید آرد، سوسیس، ماکارونی و صنایع پلاستیک در این شهر فعال است.
صنعت نفت
داستان نفت در مسجدسلیمان، حماسهای است که از چشمههای قیر طبیعی آغاز شد. در سوم اسفند ۱۲۸۶ خورشیدی، متۀ حفاری از ضخامت ۳۶۰ متری زمین گذر کرد و در سپیدۀ دم پنجم خرداد ۱۲۸۷، نفت با فشاری عظیم از چاه شماره یک فوران کرد. این رویداد، سرآغاز صنعت عظیم نفت در ایران و خاورمیانه بود.
جورج رینولدز، مهندس انگلیسی، در توصیف آن روز مینویسد: «در یک طبقه سنگی سخت، نفت فوران زد. بوی بد گاز و فوران نفت منظرهای دیدنی بود. هوا هنوز تاریک بود و ستارگان در آسمان میدرخشیدند.»
پس از کشف، روند استخراج نفت شتاب گرفت و تا سال ۱۹۲۸، مسجدسلیمان تنها منبع نفت ایران بود. تولید نفت از ۴۳ هزار تن در سال ۱۹۱۲ به بیش از ۴ میلیون تن در سال ۱۹۲۵ رسید. اما پس از ۷۰ سال بهرهبرداری مداوم، ۹۸٪ نفت قابل استحصال از منطقه خارج شد و تولید کاهش یافت. با این حال، میراث این صنعت همچنان در شهر زنده است.
گردشگری
آثار باستانی
- اولین چاه نفت خاورمیانه: دکلی با عظمت و ماشین بخاری که یادآور روزهای نخستین استخراج نفت است.
- آتشکده سرمسجد: بنایی باستانی از دوران ساسانی.
- پرستشگاه برد نشانده: بزرگترین معبد روباز هخامنشی در ایران و جهان.
جاذبههای مذهبی
- بقعه هفت شهیدان: آرامگاه فرزندان امام موسی کاظم که در دورۀ صفوی ساخته شده است.
موزهها
- موزههای محلی که تاریخ نفت و فرهنگ بختیاری را به نمایش میگذارند.
مناطق نمونه گردشگری و طبیعی
- تفریحگاه تمبی: پارکها و فضاهای سبز کنار رودخانۀ تمبی.
- دامنۀ کوه آسماری: چشماندازهای بکر و مسیرهای کوهنوردی.
سایر اماکن تفریحی و گردشگری
- مهمانسراهای شرکت نفت با معماری خاص.
سینما
اولین نمایش فیلم برای عموم در ایران در مسجدسلیمان برگزار شد. این شهر امروزه ۴ سینمای قدیمی دارد که یکی کاملاً فعال، دو تای آن نیمهفعال و یکی تعطیل است.
هتلها و مراکز اقامتی
مسجدسلیمان دو هتل ۳ ستاره دارد. همچنین شرکت نفت مهمانسراهای ویژهای برای مهمانان خود دارد. یک هتل ۴ ستاره نیز در مقابل ترمینال مسافربری ولیعصر در حال ساخت است.
ساختار شهری
معماری
برخی ساختمانهای قدیمی مسجدسلیمان که در دورۀ فعالیت شرکت نفت ایران و انگلیس ساخته شدهاند، سبک معماری انگلیسی دارند. متأسفانه بسیاری از این بناها در اثر گسترش شهر تخریب شدهاند، اما بخشهایی از آنها هنوز با نامهای انگلیسی مانند «کمپ کرسنت» و «اسکاچ کرسنت» شناخته میشوند.
محلههای مسجدسلیمان
پهنه شهر ناهموار و دارای پستی و بلندیهای زیادی است. محلهها اغلب به نام چاههای نفت (مانند نمره یک، نمره چهل) یا طوایف ساکن (مانند مالجونکی) نامگذاری شدهاند. برخی محلهها نیز محل سکونت کارگران مهاجر از شهرهای دیگر بودهاند، مانند لین اصفهانیها و لین هندیها.
ورزش
مسجدسلیمان شهری پیشرو در ورزش است. اولین استخر شنا، اولین زمین تنیس، اولین میز پینگپنگ و بیلیارد و اولین زمین گلف ایران در این شهر پایهریزی شد.
باشگاه فوتبال نفت مسجدسلیمان با هواداران پرشور خود، در لیگ دسته اول فوتبال ایران حضور دارد و ورزشگاه شهید بهنام محمدی خانگی این تیم است. در وزنهبرداری، این شهر یکی از قطبهای ایران است و قهرمانانی چون نواب نصیرشلال (قهرمان جهان و المپیک ۲۰۱۲ لندن) را به جهان معرفی کرده است.
ترابری
مسجدسلیمان در فاصلۀ ۱۲۵ کیلومتری از اهواز قرار دارد. جاده مواصلاتی این شهر با مرکز استان فرسوده است، اما راههای آسفالت آن را به شهرهای لالی، شوشتر، اندیکا، هفتکل، ایذه، باغملک و استان چهارمحال و بختیاری متصل میکند.
- پایانه مسافربری ولیعصر: در شمال شهر و منطقۀ نفتک واقع شده است.
- فرودگاه: فرودگاه شهید آسیایی در شمال شرقی شهر، اولین فرودگاه ایران بود که اکنون نظامی است و در دست بازسازی قرار دارد.
- راهآهن: اولین راهآهن بینشهری ایران بین مسجدسلیمان و درخزینه شوشتر قرار داشت که در جنگ هشت ساله از بین رفت.
شعر و ادبیات
مسجدسلیمان با ورود مدرنیته از طریق صنعت، پایههای ادبیات داستانی سوسیالیست کارگری را بنا نهاد. نویسندگانی چون منوچهر شفیانی و شاعرانی مانند هوشنگ چالنگی و هرمز علیپور، تأثیر عمیقی بر فرهنگ و هنر معاصر ایران گذاشتند.
