موقعیت جغرافیایی
مهریز در موقعیتی استراتژیک و در مسیر بزرگراه ترانزیتی بندرعباس - تهران قرار دارد. این شهر از شمال با شهرستان یزد، از جنوب شرقی با شهرستان انار، از جنوب با شهرستان شهربابک (استان کرمان)، از جنوب غربی با شهرستان مروست، از غرب با شهرستان تفت و از شرق با شهرستان بافق همسایه است. همچنین در ابتدای مسیر بزرگراه در حال احداث مهریز به نیریز واقع شده است.
وجه تسمیه
داستان نام مهریز به دوران ساسانی و شاهنشاهی انوشیروان بازمیگردد. بر اساس متون تاریخی و نسخ خطی، این شهر نام خود را از «مهرنگار»، دختر انوشیروان ساسانی، گرفته است. نامی که ریشه در مهربانی و نگارگری دارد و گویای قدمت و اصالت این دیار است.
جمعیت
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت این شهر ۳۴,۲۳۷ نفر (۱۰,۳۴۴ خانوار) بوده است.
آثار تاریخی
مهریز گنجینهای از تاریخ و معماری است که هر گوشه آن داستانی برای گفتن دارد.
مسجد جامع مهرپادین یکی از مشهورترین مساجد دیدنی مهریز است. این مسجد که به سده هشت هجری قمری تعلق دارد، با گنبدی باشکوه، ایوانی رفیع و مناری که بر سردر مسجد ساخته شده، چشم هر بینندهای را خیره میکند. کتیبه کاشی معرق روی منار، روایتگر ساخت این بنا توسط «محفوظ بن محمد» در اوایل سده هشت هجری است. با بیش از ۹۰۰ سال قدمت، این مسجد یکی از باارزشترین آثار تاریخی شهرستان است و فضاهای تابستانه و زمستانه آن با مساحتی بالغ بر ۱۸۰۰ متر مربع، نشاندهنده معماری هوشمندانه در هماهنگی با اقلیم کویر است.
قلعه سریزد یکی دیگر از شگفتیهای مهریز است. این قلعه که به عنوان کهنترین و بزرگترین صندوق امانات بانکی ایران و جهان در دوره ساسانی شناخته میشود، محلی امن برای ذخیرهسازی مواد غذایی، پول، طلا و زیورآلات بوده است.
اماکن دیدنی
فراتر از مسجد و قلعه، مهریز پر از بناهای تاریخی است که هر کدام روایتی از گذشته را زنده نگه داشتهاند.
رباط زینالدین در ۶۰ کیلومتری جاده یزد-کرمان و ۳۰ کیلومتری شهر مهریز قرار دارد. این کاروانسرای صفوی با معماری منحصربهفرد خود، یادگاری از دوران شکوفایی تجارت در جاده ابریشم است.
رباط کرمانشاه یا کرمانشاهان، آبادی کوچکی در مسیر یزد به کرمان است که از دیرباز مرز میان این دو شهر بوده است.
رباط نو سر یزد در انتهای آبادی سریزد و در مجاورت آب انبار و مسجد جامع این روستا قرار دارد. این رباط آجری با نقشه مربع شکل و پنج برج دیدهبانی، از آثار دوره صفویه است.
کاروانسرای علیآباد در ۳۵ کیلومتری جاده یزد-کرمان و در حاشیه شهر مهریز، نمونهای از پلان چهار ایوانی است که توسط «شاهزاده معارف دوست محمد ولی میرزا» پسر فتحعلی شاه ساخته شده است.
قلعهها
قلعههای جلگهای مهریز، نماد هوشمندی انسان در برابر طبیعت و تهدیدات پیرامون هستند. این بناهای محصور که هسته اصلی شهرهای امروزی را شکل دادهاند، گونهای از معماری سنتی این سرزمین به شمار میروند.
قلعه مهرپادین در مسیر جاده یزد-کرمان و ورودی زمینهای کشاورزی منطقه قرار دارد.
قلعه خورمیز با ابعاد ۳۲ در ۶۳ متر و ۶ برج، نمایی از استحکامات دفاعی گذشته را به نمایش میگذارد.
قلعه سریزد یکی از زیباترین و سالمترین قلعههای جلگهای ایران است. این قلعه با دیواری به ارتفاع ۲ متر، خندقی به عمق ۲ متر و عرض ۵ تا ۶ متر و ۹ برج دیدهبانی مدور، نمونهای بینظیر از معماری دفاعی است.
قلعه هرفته در خارج از روستای هرفته و در کنار قبرستان کنونی قرار دارد. متأسفانه با گذشت زمان و مهاجرت سکنه، بخش زیادی از این قلعه تخریب شده است.
قناتها
قنات حسنآباد مشیر یکی از قناتهای معروف مهریز است که نشاندهنده مهارت ایرانیان در استخراج آب از دل کویر است.
خانهها
معماری مسکونی مهریز، نمونهای شگفتانگیز از هماهنگی با اقلیم است. خانهها با دیوارهایی بلند در خلاف جهت تابش نور ساخته میشدند تا سایهای خنک برای ساکنان فراهم کنند. درهای چوبی با دو کوبه زنانه و مردانه، ایوانهای شکسته و حیاطهای چهارگوش با اتاقهای زمستانی در شمال و تالارهای مهماننشین در جنوب، همگی نشاندهنده تأثیر فرهنگ مذهبی و اقلیم کویری بر معماری بومی منطقه است. حیاط خانهها معمولاً چند پله پایینتر از سطح کوچه ساخته میشد تا سرمای زمستان در آن نشست کرده و تابستانها هوای خنکی را ایجاد کند.
ویژگیهای معماری سنتی در مهریز
بادگیرها، سردابهها، دیوارهای قطور و سقفهای گنبدی، مشخصههای بارز معماری سنتی مهریز هستند. سادگی در سبک و نوع معماری که متأثر از مصالح محلی (خشت و گل) و فرهنگ قناعت مردم منطقه است، از ویژگیهای قابل توجه این سبک به شمار میرود.
متأسفانه، جایگزینی وسایل مدرن و راحتیبخش زندگی، منجر به کمرنگ شدن این عناصر معماری شده است. از بین رفتن بادگیرها، افزایش ارتفاع ساختمانها و استفاده از آجر به جای خشت و گل، از جمله تغییراتی است که معماری منطقه را از قابلیتهای همسازی با محیط تهی کرده است. با این حال، هنوز هم در گوشه و کنار مهریز میتوان ردپای این معماری اصیل را یافت.
روستاهای شهرستان مهریز
بر اساس دادههای ایرانگاه، در شهرستان مهریز ۱۷۹ آبادی در ۵ دهستان و ۱ بخش ثبت شده است که ۴۲ آبادی از آنها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبتشدهی آنها ۱۳٬۲۹۵ نفر است. فهرست کامل را در صفحهی روستاهای شهرستان مهریز ببینید.
دهستانهای شهرستان مهریز
- دهستان خورمیز — بخش مرکزی، ۵۰ آبادی، ۷٬۷۳۱ نفر جمعیت
- دهستان بهادران — بخش مرکزی، ۴۲ آبادی، ۲٬۳۲۴ نفر جمعیت
- دهستان میانکوه — بخش مرکزی، ۱۷ آبادی، ۱٬۴۰۶ نفر جمعیت
- دهستان ارنان — بخش مرکزی، ۲۷ آبادی، ۱٬۲۹۵ نفر جمعیت
- دهستان تنگ چنار — بخش مرکزی، ۴۳ آبادی، ۵۳۹ نفر جمعیت
پرجمعیتترین روستاهای شهرستان مهریز
- روستای خورمیزسفلی — دهستان خورمیز، ۲٬۱۷۶ نفر
- روستای خورمیزعلیا — دهستان خورمیز، ۱٬۸۷۰ نفر
- روستای مراداباد — دهستان بهادران، ۱٬۱۰۷ نفر
- روستای بهادران — دهستان بهادران، ۱٬۱۰۵ نفر
- روستای مدوار — دهستان خورمیز، ۹۸۶ نفر
- روستای عصمتآباد — دهستان خورمیز، ۸۸۰ نفر
- روستای میرکآباد — دهستان خورمیز، ۶۸۸ نفر
- روستای سرو — دهستان ارنان، ۶۲۷ نفر
- روستای سریزد — دهستان خورمیز، ۵۳۱ نفر
- روستای منشاد — دهستان میانکوه، ۴۳۰ نفر
بانکها و شعب بانکی مهریز
بر اساس دادههای ایرانگاه، ۱۹ شعبه از ۱۱ بانک در شهرستان مهریز فعال است که ۳ شعبه از آنها دارای خودپرداز هستند. پرشعبهترین بانکهای مهریز بانک صادرات ایران با ۵ شعبه، بانک ملی ایران با ۳ شعبه و بانک کشاورزی با ۲ شعبه هستند.
فهرست شعب بانکها در مهریز
- شعب بانک صادرات ایران در مهریز — ۵ شعبه
- شعب بانک ملی ایران در مهریز — ۳ شعبه، ۳ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک کشاورزی در مهریز — ۲ شعبه
- شعب بانک سپه در مهریز — ۲ شعبه
- شعب بانک مسکن در مهریز — ۱ شعبه
- شعب بانک قرضالحسنه مهر ایران در مهریز — ۱ شعبه
- شعب بانک ملت در مهریز — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در مهریز — ۱ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در مهریز — ۱ شعبه
- شعب بانک تجارت در مهریز — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در مهریز — ۱ شعبه
بیمارستانهای مهریز
در ایرانگاه یک بیمارستان از شهرستان مهریز ثبت شده است که ۱۵۲ تخت فعال دارد.
- بیمارستان حضرت فاطمه الزهرا (س) — عمومی، ۱۵۲ تخت فعال