پیشینه؛ از نارینقلعه تا پایتخت مظفریان
میبد با قدمتی هفتهزار ساله، دومین مرکز شهری و تجاری استان یزد محسوب میشود. روزگاری در کنار دریای ساوه قرار داشت و ساکنانش از طریق این دریاچه رفتوآمد میکردند. نارینقلعه، کهنترین نقطه یکجانشینی در این ناحیه، داستانهای اسطورهای بسیاری را در خود جای داده است. برخی میگویند سلیمان نبی این قلعه را برای پنهانکردن گنج خود ساخت و نقشنگارهای که بر روی سفالی در این مکان یافت شده، شبیه نقوش تمدن عیلامی در هزاره سوم پیش از میلاد است. این قلعه در سدههای اولیه اسلامی نیز چنان مستحکم بود که هیچگاه توسط دشمنان فتح نشد.
در زمان خاندان مظفریان، میبد به عنوان پایتخت انتخاب شد و گستره حکومتشان تا کاشان، ری، فارس و کرمان کشیده شد. بعدها در دوره قاجار، میبد به عنوان یکی از صد و ده ولایت ایران شناخته میشد. امروزه بافت تاریخی شهر با برجوباروها و قناتهای قدیمی، روایتگر این شکوه دیرینه است.
جغرافیا و اقلیم؛ شهری در حاشیه کویر
میبد در دشت رسوبی و پرشیب یزد، میان رشتهکوههای فلات مرکزی و کویر سیاهکوه واقع شده است. این موقعیت جغرافیایی باعث شده تا تابستانهای گرم و خشک و زمستانهای سردی داشته باشد. ارتفاع متوسط شهر از سطح دریا ۱٬۰۳۴ متر است و در مسیر جاده تهران-بندرعباس و راهآهن تهران به کرمان قرار دارد.
از ویژگیهای جالب میبد، شیب طبیعی آن از جنوب به شمال است؛ بهگونهای که روستای رکنآباد در جنوب حدود ۲۰ متر از روستای عشرتآباد در شمال بلندتر است. این توپوگرافی، همراه با قناتهای قدیمی، نقش مهمی در شکلگیری و توسعه شهر داشته است.
مشاهیر میبد
میبد زادگاه و پرورشدهنده دانشمندان و عالمان بسیاری بوده است. از جمله میتوان به ابوالفضل رشیدالدین میبدی، مفسر و مترجم بزرگ قرآن در سده ششم هجری اشاره کرد که آرامگاهش در نزدیکی نارینقلعه قرار دارد. همچنین علیرضا اعرافی، رئیس جامعة المصطفی العالمیه، از مفاخر معاصر این شهرستان است.
صنعت؛ قطب کاشی و سرامیک ایران
شهرستان میبد با بیش از صدها واحد صنعتی، نقش مهمی در اقتصاد استان و کشور دارد. بیش از ۲۵ درصد از کاشی و سرامیک کشور در این شهرستان تولید میشود. علاوه بر این، کارخانههای لعاب، فولاد و سایر صنایع نیز در میبد فعال هستند و این شهر را به یکی از قطبهای صنعتی منطقه تبدیل کردهاند.
آموزش عالی؛ شهری با دانشجویان بسیار
میبد از سال ۱۳۷۴ دارای دانشگاه دولتی دانشگاه میبد است که در سه دانشکده الهیات، علوم انسانی و فنی مهندسی فعالیت میکند. میبدیان تقریباً هر ساله رتبه اول کشور را در ضریب پذیرش کنکور سراسری کسب میکنند. این شهرستان دارای چندین واحد آموزش عالی دیگر از جمله دانشگاه آزاد، پیام نور، دانشکده علوم قرآنی و دانشکدههای فنی خواهران و برادران است که نزدیک به ۹٬۰۰۰ دانشجو در آنها مشغول تحصیل هستند.
حوزه علمیه میبد
نخستین مدرسه علمیه شناختهشده در میبد، بقایایی با قدمت ۷۰۰ ساله در نزدیکی مسجد جامع دارد که طلابی از کرمان، پاکستان، افغانستان و هند در آن تحصیل میکردند. امروزه حوزه علمیه میبد با مدیریت علیرضا اعرافی، یکی از مراکز مهم علوم دینی در کشور است و با راهاندازی پایگاههای تخصصی مانند پایگاه قرآنشناسی، در عرصه اطلاعرسانی دیجیتال نیز فعال است.
نارینقلعه؛ دژ تسخیرناپذیر میبد
نارینقلعه یا قلعه دالان، مهمترین جاذبه تاریخی میبد است. این قلعه بر روی تپهای در چهار طبقه ساخته شده و هر طبقه بر طبقه دیگر اشراف دارد. در مرتفعترین نقطه، ارگ قلعه قرار گرفته و در زیر آن اتاقکهایی در دل خاک کنده شده است. خندق عظیمی دور تا دور قلعه را احاطه کرده که برخی قسمتهای آن به باغ تبدیل شده است. قدمت قلعه به دوران آلمظفر بازمیگردد و پناهگاه محلی آنان بوده است. متأسفانه در سالهای اخیر بخشی از آن به دلیل ایجاد خیابان تخریب شده، اما بقایای آن همچنان دیدنی و باشکوه است.
سرچشمه و بخشگاه آب قنات
آب در کویر، ارزشمندترین عنصر است. سرچشمه کاریز خوشآب «کثنوا» عامل اصلی شکلگیری سامانه کاروانی در میبد بوده است. این قناتها که با هوشمندی نیاکان ما حفر شدهاند، هنوز هم پس از قرنها، آب زلال را به شهر میرسانند.
برج و بارو و دروازه شارستان
بخشی از برج و بارو و خندقهای قدیمی میبد، در ضلع شرقی ایستگاه کاروانی (رباط شاه عباسی) دیده میشود. این همسایگی نزدیک با شهر، موقعیتی امن برای کاروانیان فراهم میکرده و باعث پایداری و توسعه این سامانه در طول سدهها شده است.
سلطان رشید (سلطون رشید)
در مقابل نارینقلعه، بنایی قدیمی به نام سلطان رشید قرار دارد که آرامگاه ابوالفضل رشیدالدین میبدی، مفسر قرآن در سده ششم هجری است. سنگ قبری منسوب به دختر وی، فاطمه، نیز در این محل یافت شده است. ارتفاع بدنه باقیمانده این بنا هشت متر است و تزیینات و رنگآمیزی قدیم آن هنوز هم دیده میشود.
هنرهای سنتی در میبد
سفالگری
سفالگری در میبد قدمتی هزاران ساله دارد. امروزه کارگاههای سفال و سرامیک در مجموعه صنایع دستی میبد گرد آمدهاند. نقاشی با رنگهای آبی و سبز بر زمینه سفید، نشانه خاص سفال میبد است. از طرحهای معروف میتوان به خورشید خانم، ماهی، مرغی و شطرنجی اشاره کرد. در گذشته، سفال در زندگی روزمره کاربرد گستردهای داشت؛ از کوزه و دیگ گرفته تا پوشش بامها و تزیین سردرها.
زیلوبافی
زیلوبافی هنری خاص میبد است که با توجه به اقلیم گرم و پرگردوغبار منطقه، تدبیری هوشمندانه برای فرشکردن کف خانهها و مساجد بوده است. رنگهای آبی و سفید و نقشهای سجادهای، چلیپایی و سرو، از ویژگیهای زیلوی میبد است. در موزه رباط شاه عباسی، نمونههایی از زیلوهای قدیمی با تاریخ ۸۰۸ هجری قمری به نمایش گذاشته شده است. در سال ۱۳۹۷، زیلوی میبد در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و میبد به شهر جهانی زیلو تبدیل گشت.
اماکن دیدنی
- نارینقلعه (قلعه دالان)
- رباط شاه عباسی (کاروانسرای تاریخی)
- مسجد جامع میبد
- برج و باروی شارستان
- آرامگاه سلطان رشید
- موزه زیلو (در رباط شاه عباسی)
- کارگاههای سفالگری
- بافت تاریخی شهر
- دانشگاه میبد
