نام
درباره ریشه نام «نیریز» روایت‌های شنیدنی‌ای وجود دارد. برخی معتقدند این نام از ترکیب «نی» (به معنای نیزه) و «ریز» (به معنای ریزنده) گرفته شده و به کارگاه‌های اسلحه‌سازی باستانی در این منطقه اشاره دارد. روایت دیگر، آن را به نیزارهای اطراف دریاچه بختگان نسبت می‌دهد. اما جذاب‌ترین تفسیر، ریشه‌شناسی دیگری است: «نی» به معنای شهر (مثل نیشابور و نهاوند) و «ریز» به معنای رود یا آب (مثل تبریز و مهریز). پس نیریز یعنی «شهر رود» یا «شهر دریاچه»؛ نامی که با توجه به نزدیکی این شهر به دریاچه نیریز (بختگان)، بسیار بامعناست.
تاریخچه
تاریخ نیریز به اعماق دوران اساطیری و دوره هخامنشیان بازمی‌گردد. کاوش‌های باستان‌شناسی در تخت جمشید، الواحی گلی را آشکار کرده که به نام‌هایی چون «نَرِزُّش» اشاره دارند و قدمت این منطقه را به دوران داریوش بزرگ می‌رسانند. در آن زمان، نیریز به عنوان «کارگاه اسلحه‌سازی» داریوش شهرت داشت و بیش از ۷۰۰ کارگاه نیزه، شمشیر و زره‌سازی در آن فعال بود. برخی نام «نیزه‌ریز» را نیز از همین صنعت کهن می‌دانند. این شهر سه بار بر اثر سیل و بلایای طبیعی ویران شد و برای چهارمین بار در مکان کنونی بنا شده است.
دوره پیش از اسلام
بر اساس شواهد باستان‌شناسی، پیشینه نیریز به دوره هخامنشیان می‌رسد. الواح گلی کشف‌شده در تخت جمشید (بین سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۴ میلادی) به خط میخی عیلامی، حاوی اطلاعاتی درباره امور اداری، جیره غذایی و حقوق زره‌سازان هستند. این اسناد به سال‌های ۱۳ تا ۲۸ پادشاهی داریوش اول تعلق دارند و نشان می‌دهند نیریز در آن زمان شهری آباد و صنعتی بوده است.
دوره اسلامی تا سده چهارم هجری
در منابع اسلامی، جغرافی‌نویسانی چون ابن خردادبه، اصطخری و مقدسی از نیریز یاد کرده‌اند. در تقسیمات قدیمی، فارس به پنج ولایت تقسیم می‌شد و نیریز جزو ولایت دارابگرد بود. مقدسی در سده چهارم هجری، نیریز را به عنوان یکی از سه ناحیه مهم فارس (به همراه رودان و خسو) برشمرده است.
نیریز از سده پنجم تا زمان صفویه
در این دوره، منابعی مانند «فارسنامه ابن بلخی» و «نزهه القلوب» به نیریز اشاره دارند. کتاب «مجمع الانساب شبانکاره‌ای» نیز بخش مهمی از تاریخ نیریز را در دوره شبانکاره (سده‌های ۵ تا ۸ هجری) روشن می‌سازد.
دوره صفویه
در دوره صفوی، نیریز رونق علمی و پزشکی داشت. توماس هربرت، جهانگرد انگلیسی، در سال ۱۰۳۸ هجری (آخرین سال حکومت شاه عباس) از وجود یک بیمارستان و مدرسه طبی در نیریز خبر داده است. همچنین مدرسه علوم دینی «غیاثیه» در همین دوره بنا شد. یکی از وقایع تلخ این دوره، غارت نیریز به دست سپاهیان اشرف افغان بود.
دوره زندیه
در اواخر حکومت کریم خان زند، میر حسام‌الدین عرب از طایفه شیبانی بر نیریز حکومت می‌کرد. پس از سقوط شیراز به دست آقا محمد خان قاجار، لطفعلی خان زند به جنگ و گریز پرداخت و بسیاری از شهرهای فارس از جمله نیریز را فتح کرد، اما سرانجام در بم گرفتار و به قتل رسید.
دوره قاجاریه
در این دوره، محمدحسین خان نیریزی، فرزند میرحسام‌الدین، به حکومت رسید و به حسن سلوک شهرت داشت. او با هنرمندان و دانشمندان هم‌نشین بود و خوشنویس بزرگ، ملا عبدالجواد نیریزی، قرآنی نفیس برای او کتابت کرد. یکی از وقایع مهم این دوره، ورود سید یحیی دارابی (از رهبران بابی‌گری) به نیریز بود که به درگیری با نیروهای دولتی و کشته شدن او انجامید.
جمعیت
بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر نیریز ۴۹,۸۵۰ نفر بوده است.
آب و هوا
نیریز در میانه جنوب و مشرق شیراز، هوایی معتدل دارد، اما نسبت به استهبان کمی گرم‌تر است. این منطقه از شمال و شرق به سیرجان و شهربابک، از غرب به استهبان و آباده طشک، و از جنوب به داراب محدود می‌شود. در دشت‌های نیریز، انواع شکار از جمله گورخر و آهو یافت می‌شود.
صنایع و معادن
نیریز اولین و بزرگ‌ترین شهرستان معدنی استان فارس است. این شهرستان صنعتی با سه شهرک صنعتی سنگ (شهید سلیمانی)، غدیرگه و ده فاضل، نقش مهمی در اقتصاد استان دارد. مجتمع فولاد غدیر نیریز (شامل کارخانه‌های آهن اسفنجی، کنسانتره و فولادسازی)، کارخانه‌های سیمان خاکستری و سفید، و کارخانه تولید رینگ خودرو نور نیریز (که بیش از ۸۰٪ رینگ‌های ایران خودرو را تأمین می‌کند) از جمله صنایع شاخص این شهرستان هستند.
آثار تاریخی
مسجد جامع کبیر
این مسجد از قدیمی‌ترین مساجد ایران است که در سده‌های نخستین اسلامی بنا شده. برخی آن را آتشکده‌ای می‌دانند که در دوره ساسانیان، آتش مقدس از آتشکده کاریان به آن منتقل می‌شد. ایوان اصلی مسجد به سبک بناهای ایوان‌دار ساخته شده و محراب آن قدیمی‌ترین تاریخ موجود در مسجد (سال ۳۶۳ هجری) را دارد. این بنا توسط «آندره گدار» باستان‌شناس فرانسوی بررسی شده است.
مسجد جامع صغیر (مسجد امام خمینی)
این مسجد که به مسجد بازار نیز معروف است، بنای قدیمی خود را از دست داده است. کتیبه‌ای سنگی با تاریخ ۸۴۰ هجری بر سردر آن وجود داشت و دو کتیبه تاریخی دیگر شامل فرمان شاه طهماسب صفوی و شرح وقایع سید یحیی دارابی در آن نگهداری می‌شد.
مسجد جامع سید علی (مسجد الزهرا)
این مسجد با معماری اصیل خود، قدمتی پیش از سال ۱۰۸۷ هجری دارد. دو کتیبه در آن موجود است که یکی مربوط به تاریخ بنا (غیرقابل خواندن) و دیگری مربوط به تعمیر در دوره شاه سلیمان دوم صفوی است.
مسجد ابوالفضل
این مکان ابتدا به نام قلعه خواجه شناخته می‌شد و محل زندگی مؤسس بابیت در نیریز بود. پس از درگیری با قوای دولتی و کشته شدن او، این مکان به بهائیت تبدیل شد. با تلاش روحانیون و جوانان مذهبی، در سال ۱۳۵۰ این مکان به مسجد تبدیل و پس از انقلاب توسعه یافت.
مراکز درمانی و آموزشی
نیریز دارای مراکز درمانی و آموزشی متعددی است. دانشگاه‌های آزاد اسلامی، پیام نور، علمی کاربردی و ملی مهارت در این شهر فعال هستند.
کشاورزی
نیریز در تولید انار، پس از ساوه، مقام دوم کشور و رتبه اول استان فارس را دارد. همچنین دومین تولیدکننده بزرگ انجیر ایران (پس از استهبان) و رتبه اول تولید پسته در استان فارس (با تولید ۱۲,۳۰۰ تن) است.
نگارخانه
(در این بخش می‌توانید تصاویری از جاذبه‌های نیریز قرار دهید)
روستاهای شهرستان نیریز
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان نیریز ۲۰۷ آبادی در ۷ دهستان و ۴ بخش ثبت شده است که ۹۰ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۲۳٬۹۹۲ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان نیریز ببینید.
دهستان‌های شهرستان نیریز
- دهستان حناڈ — بخش آباده طشک، ۳۶ آبادی، ۶٬۵۷۴ نفر جمعیت
- دهستان ریزآب — بخش قطرویه، ۳۸ آبادی، ۵٬۹۰۸ نفر جمعیت
- دهستان قطرویه — بخش قطرویه، ۳۰ آبادی، ۳٬۷۱۷ نفر جمعیت
- دهستان ده چاه — بخش پشتکوه، ۲۸ آبادی، ۳٬۶۹۳ نفر جمعیت
- دهستان رستاق — بخش مرکزی، ۲۷ آبادی، ۳٬۳۷۰ نفر جمعیت
- دهستان هرگان — بخش مرکزی، ۲۵ آبادی، ۶۸۵ نفر جمعیت
- دهستان مشکان — بخش پشتکوه، ۲۳ آبادی، ۴۵ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان نیریز
- روستای قطرویه — دهستان قطرویه، ۲٬۷۴۷ نفر
- روستای شهرک امام — دهستان ریزآب، ۲٬۷۴۶ نفر
- روستای ده چاه — دهستان ده چاه، ۲٬۱۲۳ نفر
- روستای تم شولی — دهستان حناڈ، ۱٬۲۸۹ نفر
- روستای چاه سواراغا — دهستان حناڈ، ۱٬۱۵۸ نفر
- روستای غوری — دهستان ده چاه، ۱٬۰۹۵ نفر
- روستای تل مهتابی — دهستان رستاق، ۱٬۰۳۹ نفر
- روستای چاه سرخ — دهستان حناڈ، ۶۵۰ نفر
- روستای قاسم‌آباد — دهستان حناڈ، ۶۴۳ نفر
- روستای تلمبه های کت‌آباد — دهستان ریزآب، ۵۷۵ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی نیریز
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۲۴ شعبه از ۱۱ بانک در شهرستان نیریز فعال است که ۴ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های نیریز بانک ملی ایران با ۶ شعبه، بانک کشاورزی با ۵ شعبه و بانک سپه با ۵ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در نیریز
- شعب بانک ملی ایران در نیریز — ۶ شعبه، ۴ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک کشاورزی در نیریز — ۵ شعبه
- شعب بانک سپه در نیریز — ۵ شعبه
- شعب بانک مسکن در نیریز — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در نیریز — ۱ شعبه
- شعب بانک ملت در نیریز — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در نیریز — ۱ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در نیریز — ۱ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در نیریز — ۱ شعبه
- شعب بانک تجارت در نیریز — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در نیریز — ۱ شعبه
بیمارستان‌های نیریز
در ایران‌گاه ۲ بیمارستان از شهرستان نیریز ثبت شده است که مجموعاً ۱۲۲ تخت فعال دارند.
- بیمارستان شهدای سلامت نیریز — عمومی، ۱۱۷ تخت فعال
- بیمارستان امام هادی(ع) آباده طشک — عمومی، ۵ تخت فعال
جاذبه‌های طبیعی نیریز
یکی از جاذبه‌های طبیعی شناخته‌شده‌ی ایران در این شهرستان یا نزدیکی آن قرار دارد:
راهنمای کامل جاذبه‌های طبیعی ایران را در صفحه‌ی جغرافیای ایران ببینید.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ نیریز
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر