نیشابور: شهر فیروزه، شعر و تاریخ کهن

نام‌شناخت

ریشه‌شناسی

نام «نیشابور» که در متون کهن به صورت‌های «نیشاپور»، «نشابور» و «نیسابور» هم آمده، ریشه در زبان پهلوی ساسانی دارد. این واژه از سه بخش «نی» + «شا» + «پور» ساخته شده است. بخش دوم و سوم یعنی «شاپور» به معنای شاهزاده و پسر شاه است و به شاپور یکم ساسانی اشاره دارد که این شهر را بنا نهاد. روایت است که او پس از شکست دادن پهلیزک تورانی، فرمان داد تا در آن نبردگاه، نیشابور را بسازند. بنابراین، نیشابور یعنی «شهر زیبای شاپور» یا «شهر شاپور دلیر».

شیوه نگارش

امروزه نام رسمی این شهر «نیشابور» است و در منابع انگلیسی به صورت‌های Neyshabur و Nishāpur نوشته می‌شود. مردم محلی در گفتگوهای روزمره، آن را «نشابور» تلفظ می‌کنند، تلفظی که ریشه در شعر و ادب کهن فارسی دارد.

نام‌های دیگر

نیشابور در طول تاریخ، نام‌های پرشکوهی به خود دیده است: رئونت (در اوستا)، ابرشهر (در دوره اسلامی)، شادیاخ، دارالعلم، چشم خراسان، ام‌البلاد و معدن فضلا. هر یک از این نام‌ها، گوشه‌ای از عظمت و جایگاه این شهر را روایت می‌کند.

تاریخ و پیشینه

دوران اساطیری

پیدایش نیشابور در هاله‌ای از اسطوره و افسانه پیچیده شده است. در کتاب مقدس اوستا، از ناحیه «رئونت» (ریوند) یاد شده که در نزدیکی نیشابور امروزی قرار دارد. بر پایه روایات کهن، آذربرزین‌مهر، یکی از سه آتشکده بزرگ و مقدس زرتشتیان، بر فراز کوه ریوند در این منطقه می‌سوخت و زائران بسیاری را به خود جذب می‌کرد. در شاهنامه فردوسی نیز بارها از نیشابور و پهلوانانش سخن به میان آمده است. داستان‌ها از این حکایت دارند که تهمورث دیوبند، جمشید و کیخسرو هر یک به نوعی در آبادانی این دیار نقش داشته‌اند.

دوران تاریخی پیش از اسلام

نیشابور در دوران هخامنشی و اشکانی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. نام «ابرشهر» که برگرفته از قبیله «اپارنی» (از بنیان‌گذاران دولت اشکانی) است، نشان از قدمت این شهر دارد. در دوره ساسانیان، این شهر به یکی از پایگاه‌های مهم نظامی، اقتصادی و مذهبی تبدیل شد. شاپور یکم، شهر را بازسازی کرد و آن را به یکی از مراکز اصلی جاده ابریشم تبدیل نمود. وجود آتشکده بزرگ آذربرزین‌مهر، نیشابور را به یکی از قطب‌های فرهنگی و زیارتی ایران باستان بدل کرده بود.

دوران اسلامی

با ورود اسلام به ایران در سال ۶۴۳ میلادی، نیشابور به صورت صلح‌آمیز فتح شد و به سرعت به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل گشت. در دوره طاهریان، این شهر به عنوان پایتخت برگزیده شد و رونق فراوانی یافت. دانشمندان، ادیبان و عارفان بزرگی از این شهر برخاستند که از آن جمله می‌توان به عمر خیام، عطار نیشابوری، امام محمد غزالی و حاکم نیشابوری اشاره کرد. نیشابور در این دوران به «دارالعلم» (خانه دانش) شهرت داشت و کتابخانه‌ها و مدارس بزرگ آن، زبانزد خاص و عام بود.

متأسفانه، این شهر پرآوازه در طول تاریخ بارها دچار مصیبت‌های بزرگ شد. حمله مغول در سال ۱۲۲۱ میلادی، نیشابور را به کلی ویران کرد و جمعیت آن را به خاک و خون کشید. زمین‌لرزه‌های مهیب نیز بارها این شهر را با خاک یکسان کردند. با این حال، نیشابور همچون ققنوس از خاکستر خود برخاست و هر بار دوباره آباد شد. در دوره‌های بعد، این شهر تحت حکومت تیموریان، صفویان و قاجار، فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشت.

جغرافیا

موقعیت

نیشابور در ارتفاع ۱۲۵۰ متری از سطح دریا و در دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه بینالود قرار دارد. این شهر در ۷۷۳ کیلومتری شرق تهران و ۱۱۵ کیلومتری غرب مشهد واقع شده و از طریق جاده ۴۴ (بخشی از بزرگراه ۱ آسیا) و راه‌آهن تهران-مشهد به سایر نقاط کشور متصل است.

آب و هوا و اقلیم

نیشابور هوایی معتدل و کوهستانی دارد. تابستان‌های آن خشک و گرم و زمستان‌هایش سرد و نسبتاً کوتاه است. وجود رشته کوه بینالود در شمال و دشت نیشابور در جنوب، تنوع آب و هوایی جالبی را در این منطقه ایجاد کرده است. به همین دلیل است که در متون تاریخی، نیشابور را به «دمشق کوچک» تشبیه کرده‌اند.

اقتصاد و صنعت

اقتصاد نیشابور بر پایه کشاورزی، دامداری، صنعت و گردشگری استوار است. این شهر به عنوان دومین قطب صنعتی استان خراسان رضوی شناخته می‌شود و دارای سه شهرک صنعتی بزرگ (خیام، عطار و کمال‌الملک) است. مجتمع فولاد خراسان و نیروگاه سیکل ترکیبی خیام از مهم‌ترین واحدهای صنعتی آن هستند. همچنین، معادن غنی فیروزه، نمک و فلزات در این منطقه وجود دارد.

فرهنگ و هنر

سفالگری

نیشابور در دوران طلایی اسلام، یکی از بزرگ‌ترین مراکز سفالگری جهان بود. سفالینه‌های نفیس نیشابور با نقوش زیبا و خط کوفی، اکنون زینت‌بخش موزه‌های بزرگ جهان مانند موزه متروپولیتن نیویورک و موزه بریتانیا هستند.

فیروزه تراشی

نیشابور به «شهر فیروزه» شهرت دارد و معدن فیروزه آن، با کیفیت‌ترین و دلپسندترین فیروزه جهان را از دیرباز تاکنون صادر کرده است. هنر تراش و صیقل این سنگ قیمتی، یکی از مهم‌ترین صنایع دستی و سوغات این شهر است.

فرش‌بافی

قالی‌های نیشابور با طرح‌های اصیل خراسانی، برگ بیدی و شاه عباسی، در ایران و جهان شهرت دارند. روستاهای اطراف نیشابور، مراکز اصلی این هنر هستند.

مردم و زبان

مردم نیشابور به زبان فارسی با گویش شیرین نیشابوری سخن می‌گویند. اقلیت‌هایی از کردها، ترک‌ها و بلوچ‌ها نیز در این شهرستان زندگی می‌کنند. دین اکثر مردم اسلام و پیرو مذهب شیعه دوازده امامی است.

برجستگان

نیشابور زادگاه و جایگاه بزرگان بی‌شماری در تاریخ علم، ادب و عرفان ایران بوده است:

• عمر خیام: شاعر، ریاضی‌دان و ستاره‌شناس نامدار جهان
• فریدالدین عطار نیشابوری: عارف و شاعر بزرگ
• امام محمد غزالی: فیلسوف و متکلم برجسته
• حاکم نیشابوری: محدث و مورخ بزرگ
• کمال‌الملک: نقاش شهیر ایرانی (در نیشابور درگذشت)

جاذبه‌های گردشگری

• آرامگاه خیام: بنایی مدرن و زیبا که یادآور اندیشه‌های عمیق این شاعر و ریاضی‌دان است.
• آرامگاه عطار نیشابوری: محل دفن عارف بزرگ، با معماری سنتی و فضایی معنوی.
• آرامگاه کمال‌الملک: در جوار آرامگاه عطار، یادآور هنر نقاشی ایران.
• باغ ملی و عمارت امین اسلامی: نمونه‌ای از معماری دوره قاجار.
• قدمگاه: زیارتگاه و بنایی تاریخی در مسیر ورود امام رضا (ع) به نیشابور.
• مسجد جامع نیشابور: کهن‌ترین بنای تاریخی شهر.
• کهندژ نیشابور: محوطه باستانی شهر کهن که هنوز در انتظار کاوش‌های بیشتر است.

روستاهای شهرستان نیشابور

بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان نیشابور ۳۸۳ آبادی در ۱۷ دهستان و ۶ بخش ثبت شده است که ۲۹۲ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۱۳۱٬۷۹۰ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان نیشابور ببینید.

دهستان‌های شهرستان نیشابور

• دهستان مازول — بخش مرکزی، ۳۶ آبادی، ۱۵٬۵۶۵ نفر جمعیت
• دهستان فضل — بخش مرکزی، ۲۶ آبادی، ۱۱٬۰۴۸ نفر جمعیت
• دهستان تخت جلگه — بخش تخت جلگه، ۲۶ آبادی، ۹٬۳۱۷ نفر جمعیت
• دهستان بلهرات — بخش میان جلگه، ۱۴ آبادی، ۸٬۹۳۴ نفر جمعیت
• دهستان سرولایت — بخش سرولایت، ۲۷ آبادی، ۸٬۹۰۷ نفر جمعیت
• دهستان طاغنکوه شمالی — بخش طاغنکوه، ۱۹ آبادی، ۸٬۵۹۷ نفر جمعیت
• دهستان عشق آباد — بخش میان جلگه، ۲۵ آبادی، ۸٬۴۸۱ نفر جمعیت
• دهستان دربقاضی — بخش مرکزی، ۴۸ آبادی، ۷٬۷۹۳ نفر جمعیت
• دهستان فیروزه — بخش تخت جلگه، ۲۰ آبادی، ۷٬۶۹۴ نفر جمعیت
• دهستان اسحق آباد — بخش زبرخان، ۱۷ آبادی، ۷٬۶۹۲ نفر جمعیت
• دهستان ریوند — بخش مرکزی، ۳۶ آبادی، ۷٬۳۱۵ نفر جمعیت
• دهستان زبرخان — بخش زبرخان، ۲۰ آبادی، ۶٬۹۶۸ نفر جمعیت
• دهستان برزنون — بخش سرولایت، ۹ آبادی، ۵٬۷۷۸ نفر جمعیت
• دهستان بینالود — بخش تخت جلگه، ۲۶ آبادی، ۵٬۷۶۴ نفر جمعیت
• دهستان غزالی — بخش میان جلگه، ۱۹ آبادی، ۵٬۴۸۶ نفر جمعیت
• دهستان اردوغش — بخش زبرخان، ۸ آبادی، ۳٬۷۹۵ نفر جمعیت
• دهستان طاغنکوه جنوبی — بخش طاغنکوه، ۷ آبادی، ۲٬۶۵۶ نفر جمعیت

پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان نیشابور

1. روستای بار — دهستان فیروزه، ۴٬۱۰۶ نفر
2. روستای اسحق‌آباد — دهستان اسحق آباد، ۳٬۸۱۰ نفر
3. روستای باغشن گچ — دهستان مازول، ۳٬۷۱۲ نفر
4. روستای برزنون — دهستان برزنون، ۳٬۵۷۱ نفر
5. روستای باغشن — دهستان زبرخان، ۲٬۷۶۹ نفر
6. روستای ده نوخالصه — دهستان مازول، ۲٬۵۱۹ نفر
7. روستای اردمه — دهستان عشق آباد، ۱٬۹۳۹ نفر
8. روستای بوژمهران — دهستان اردوغش، ۱٬۷۴۴ نفر
9. روستای سرچاه — دهستان بینالود، ۱٬۶۷۴ نفر
10. روستای همت‌آبادشهرکهنه — دهستان طاغنکوه شمالی، ۱٬۵۶۶ نفر

بانک‌ها و شعب بانکی نیشابور

بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۶۷ شعبه از ۱۹ بانک در شهرستان نیشابور فعال است که ۱۲ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های نیشابور بانک ملی ایران با ۱۳ شعبه، بانک سپه با ۱۳ شعبه و بانک کشاورزی با ۸ شعبه هستند.

فهرست شعب بانک‌ها در نیشابور

• شعب بانک ملی ایران در نیشابور — ۱۳ شعبه، ۱۲ شعبه دارای خودپرداز
• شعب بانک سپه در نیشابور — ۱۳ شعبه
• شعب بانک کشاورزی در نیشابور — ۸ شعبه
• شعب بانک تجارت در نیشابور — ۸ شعبه
• شعب بانک صادرات ایران در نیشابور — ۶ شعبه
• شعب بانک رفاه کارگران در نیشابور — ۴ شعبه
• شعب بانک مسکن در نیشابور — ۳ شعبه
• شعب بانک اقتصاد نوین در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب بانک ایران زمین در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب بانک پارسیان در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب بانک پاسارگاد در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب پست بانک ایران در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب بانک سامان در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب بانک سرمایه در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب بانک شهر در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب بانک سینا در نیشابور — ۱ شعبه
• شعب بانک توسعه تعاون در نیشابور — ۱ شعبه