تاریخچه
وجه تسمیه
نام نوشهر ریشه در واژگان کهن «منوش»، «نوش» و «نوشه ده» دارد. این شهر در طول تاریخ نامهای مختلفی به خود دیده است؛ از حبیبآباد گرفته تا دهنو، تا اینکه در دوران پهلوی اول با تأسیس بندر و رونق تجارت، سرانجام نوشهر نام گرفت.
پیشینه
نوشهر، در دل تاریخ پر فراز و نشیب ایران، روزگاری بخشی از سرزمین باستانی رویان بود. سرزمینی که پایتخت آن، کجور، محل حکمرانی سلسله پادوسبانیان بود. قدیمیترین نام ثبتشده از این منطقه، سنگ تجن است و در دوره قاجار به خاچک معروف شد. اما نقطه عطف تاریخ نوشهر، به زمانی بازمیگردد که شخصی به نام خاچیک، ساحل مناسب آن را برای پهلوگیری کشتیهای تجاری برگزید. این اتفاق، جرقهای بود برای تبدیل روستایی کوچک به شهری بندری و پررونق. از روستاهای دیدنی این شهرستان میتوان به لتینگان، کشکسرا، مزگاه، کجور، بندپی، چلک علیا، صلاحالدین کلا و روستای تاریخی حیرت اشاره کرد.
دوران باستان
پیش از اسلام، این سرزمین تپورستان نام داشت که برگرفته از قوم باستانی تپوری بود. مورخان، آماردها را نخستین ساکنان باستانی مازندران میدانند که از آمل تا تنکابن سکونت داشتند. در دوره هخامنشی، اقوام تپوری، آمارد و کادوسی در این ناحیه میزیستند. پس از لشکرکشی اسکندر، اشکانیان قوم آمارد را به نواحی ری کوچاندند و تپوریها بر تمام مازندران مسلط شدند.
رویان طبرستان
شهرستان نوشهر در گذشته بخشی از رویان بود؛ سرزمینی آباد در غرب مازندران که شامل کجور، کلارستاق، لنگا، تنکا و حتی الموت و طالقان میشد. رویان بزرگترین شهر کوهستانی طبرستان بود و شهر قدیمی کجور (در سه کیلومتری شهر جدید کجور) از شهرهای مهم آن محسوب میشد. این ناحیه در قرن هفتم هجری با عنوان رستمدار شناخته میشد.
موقعیت در طبرستان
در منابع تاریخی، طبرستان از شرق به گرگان، از غرب به دیلم، از شمال به دریا و از جنوب به ری محدود میشد. شهرهای مهم آن شامل آمل (مرکز)، ساری، چالوس، کلار و رویان بودند. ابن اسفندیار، مورخ مشهور، طبرستان را از دینارجاری (گرگان امروزی) تا ملاط (رودسر امروزی) توصیف کرده است.
جغرافیا
نوشهر در طول جغرافیایی ۵۱٫۳۰ درجه شمالی و ۳۶٫۳۹ درجه شرقی قرار دارد. این شهرستان از شمال به دریای مازندران، از جنوب به رشته کوههای البرز، از شرق به نور و از غرب به چالوس محدود میشود. ارتفاع آن از سطح دریا ۲٫۹- متر است. نوشهر دارای سه شهر (نوشهر، پول، کجور)، دو بخش (مرکزی و کجور) و شش دهستان است.
منطقه کجور
منطقه تاریخی کجور از شمال به دریا، از غرب به رود چالوس، از شرق به سولده (نور) و از جنوب به دره نور محدود میشود. این منطقه به همراه کلارستاق، لنگا و تنکابن بخشی از رویان کهن بود. جالب است بدانید که نیما یوشیج، پدر شعر نو فارسی، تلفظ کجوری این واژه را «کجو» به معنای عام «محل و ده» ذکر کرده است.
سدها
سد آویدر، یک سد خاکی در ۳۰ کیلومتری شرق نوشهر و نزدیک پارک جنگلی سیسنگان، با دریاچهای زیبا در دل کوهستان، از رطوبت هوا کاسته و منظرهای چشمنواز خلق کرده است. این دریاچه برای تأمین آب زمینهای کشاورزی منطقه ایجاد شده است.
مردمشناسی
قومیت و جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت نوشهر ۴۹٬۴۰۵ نفر است. مردم این شهر از قومیت طبری هستند و ریشه در قوم باستانی تپوری دارند. زبان مردم نوشهر، طبری با گویش کجوری است که به گویش مردم نور و چالوس شباهت دارد.
خطر انقراض قوم طبری
پژوهشگران نسبت به روند پیری جمعیت و کاهش نرخ باروری در میان قوم طبری هشدار میدهند. آمار بالای طلاق، ازدواج پایین و ناباروری از جمله چالشهای جدی این قوم است. بر اساس غربالگریهای انجامشده در سال ۱۴۰۱، حدود ۱۰ هزار زوج نابارور در مازندران شناسایی شدهاند.
شهرداری و فرمانداری
شهرداری نوشهر در سال ۱۳۱۴ به دستور پهلوی اول تأسیس شد و فرمانداری این شهر نیز از ۱۵ خرداد ۱۳۲۵ فعالیت خود را آغاز کرد.
جاذبههای طبیعی و گردشگری
سوغات و صنایع دستی
سوغات نوشهر فراتر از برنج، چای و ماهی تازه است. شیرینیهای محلی این شهر حسابی معروف هستند. از خوشمزهترین آنها میتوان به آغوز نان، پشت زیک، رشته برشته، قماق و برنجک اشاره کرد. صنایع دستی این منطقه نیز تنوع بالایی دارند.
آثار تاریخی و مناطق دیدنی
نوشهر مملو از جاذبههای طبیعی و تاریخی است. از جمله مهمترین آنها میتوان به پارک جنگلی سیسنگان، سد آویدر و روستاهای تاریخی و توریستی مانند لتینگان و کشکسرا اشاره کرد.
حمل و نقل
بندر نوشهر
بندر نوشهر یکی از مهمترین بنادر اقتصادی ایران و نزدیکترین بندر به تهران است. ساخت این بندر در سال ۱۳۰۹ توسط شرکتهای هلندی و بلژیکی آغاز و در سال ۱۳۱۸ راهاندازی شد. سالانه حداقل ۵۰۰ فروند کشتی در این بندر تردد میکنند و فاصله آن تا تهران ۲۰۰ کیلومتر است که با اتمام آزادراه تهران-شمال به ۱۲۰ کیلومتر کاهش مییابد.
فرودگاه نوشهر
فرودگاه نوشهر در سال ۱۳۳۲ با یک باند خاکی ساخته شد و امروز با باندی به طول ۲۱۵۰ متر، پذیرای هواپیماهای متوسط پیکر است. این فرودگاه پروازهای هفتگی به تهران، مشهد، شیراز و اهواز دارد و پتانسیل تبدیل شدن به یک فرودگاه بینالمللی را داراست.
طرح توسعه راهآهن شمال
طرح راهآهن شمال به طول بیش از ۲۰۰ کیلومتر، شهرهای بابل، آمل، چمستان، نور، رویان، نوشهر و چالوس را به یکدیگر متصل خواهد کرد. این طرح نه تنها گردشگری را رونق میبخشد، بلکه کریدور ترانزیتی مناسبی برای بندر نوشهر ایجاد میکند.
مراکز آموزشی
نوشهر میزبان مراکز آموزشی معتبری از جمله دانشگاه علوم و فنون دریایی امام خمینی (وابسته به نیروی دریایی ارتش)، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران (در روستای نجارده)، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و پردیس هنر و معماری کمال الملک است.
