تقسیمات کشوری
شهرستان قائنات از ۳ بخش، ۸ دهستان و ۵ شهر تشکیل شده است که هر کدام جلوای از زیباییهای این منطقه را به نمایش میگذارند:
- اسفدن: با جمعیتی بالغ بر ۳,۵۹۸ نفر
- نیمبلوک: با ۴,۷۶۲ نفر جمعیت
جغرافیا
قائنات در شمال شرق استان خراسان جنوبی واقع شده و از شمال به شهرستانهای خواف و گناباد (در استان خراسان رضوی)، از غرب به سرایان، از جنوب به بیرجند و از شرق به زیرکوه محدود میشود. مساحت این شهرستان ۷,۵۰۲ کیلومتر مربع است و بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، شامل ۳ بخش، ۸ دهستان، ۳۷۳ روستا و ۱۲۹۳ آبادی خالی از سکنه میباشد.
شهر قائن، مرکز این شهرستان، بر روی دشتی به همین نام قرار دارد و در مسیر کریدور شمال-جنوب شرق کشور (بزرگراه آسیایی مشهد به زاهدان و چابهار) واقع شده است. این شهر تا مرز افغانستان ۱۸۰ کیلومتر فاصله دارد و از سطح دریا ۱۴۴۰ متر ارتفاع گرفته است. قائن از دو شهر بیرجند و گناباد هر کدام ۱۰۰ کیلومتر فاصله دارد و در ۳۷۲ کیلومتری جنوب مشهد و ۱۳۰۰ کیلومتری تهران قرار گرفته است.
رشتهکوه قهستان در غرب و شاسکوه و آهنگران در شرق این شهرستان، مناظری چشمگیر را خلق کردهاند. بلندترین قله منطقه، کمر سرخ با ۲۸۴۲ متر ارتفاع در نیمبلوک و پستترین نقطه با ۶۱۰ متر در پترگان قرار دارد.
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهرستان قائنات ۱۱۶,۱۸۱ نفر (در ۳۷,۷۹۴ خانوار) بوده است که از این تعداد ۵۸,۴۲۰ نفر مرد و ۵۷,۷۶۱ نفر زن هستند. از این جمعیت، ۵۷,۴۹۵ نفر در مناطق شهری و ۵۳,۸۲۵ نفر در مناطق روستایی سکونت دارند.
گونههای گیاهی و جانوری
سوغات معروف این شهرستان، زعفران با کیفیت فوقالعاده است که شهرت جهانی دارد. مراتع قائنات از نوع متوسط بوده و میزبان گیاهان دارویی گوناگون، جنگلهای تنگ، پسته کوهی، بنه، قیچ و بادامشک است.
در منطقه شکار ممنوع شاسکوه، حدود ۵۹ گونه پرنده، ۲۵ نوع پستاندار و ۱۷ گونه خزنده و دوزیست منحصربهفرد زندگی میکنند. رودخانههای مهمی مانند رود شور، رود مرادنشاه، رود بیهود، افین و آهنگران در این خطه جریان دارند. محصولات کشاورزی اصلی منطقه شامل گندم، جو، چغندر، پسته و به ویژه زعفران، زرشک و آلو میشود.
پیشینه
منطقه قائنات با تاریخی سیهزار ساله، یکی از نخستین خاستگاههای تمدن خراسان به شمار میرود. اگرچه برخی روایات، پیدایش قائن را به عصر قابیل پسر آدم نسبت میدهند یا بنای اولیه آن را به سام بن نریمان و کی لهراسب منسوب میکنند، این سخنان از اعتبار علمی برخوردار نیستند، اما نشاندهنده قدمتی هستند که بر سنگسنگ این شهر نشسته است.
در سفرنامه سرپرسی سایکس آمده که در ۳۲۸ سال قبل از میلاد، ۱۳ هزار نفر از مدافعان شهر قائن به مقابله با لشکر اسکندر پرداختند. دکتر بلووگلدسمید نیز معتقد است که قلعه کوه قائن در عهد هخامنشیان همان کاخ سلاطین قهستان یا آرتاگوانا بوده است.
قائن در عصر ساسانیان از مراکز مهم قدرت و از معدود شهرهای استراتژیک ایران به شمار میآمد. اصطخری در سال ۳۴۰ خورشیدی از قائن به عنوان مرکز قهستان نام برده و مذهب آن را شیعه ذکر کرده است. ناصر خسرو قبادیانی در سال ۴۴۰ هجری وارد قائنات شد و آن را چنین توصیف کرد: «قائن شهری بزرگ و حصین و گرد آن خندقی و مسجد آدینه به شهر اند است و آنجا که مقصوره است تاقی عظیم و بزرگ است که در خراسان از آن بزرگتر ندیدم.»
مارکوپولو هوای قائن را در نهایت اعتدال دانسته و یاقوت حموی و مقدسی آن را بندر خراسان و خزانه کرمان معرفی کردهاند. قائن در جریان تندباد ایلغارهای تاریخی صدمه چندانی ندید؛ چنانکه در سال ۷۷۳ هجری، امیرتیمور در حوالی قائن اردو زد، اما به فضل و درایت حاکم شهر، بدون جنگ و خونریزی از کنار آن گذشت.
در عصر صفویه، شاه عباس صفوی در سال ۱۰۰۲ هجری از قائن دیدن کرد. سالها بعد، در زمان زندیه، لطفعلی خان زند از کرمان به قائن گریخت و در آنجا پذیرایی شد. مردم قائن در بازگشت، تعدادی سوار برای جنگ با آغا محمد خان قاجار در اختیار وی قرار دادند.
دکتر ژوزف انگلیسی، قائن را از مناطق آباد خراسان و قرارگاه مردان دلیری میدانست که از راه شمشیرزنی و کمانکشی روزگار میگذراندند.
جاذبههای گردشگری و تفریحی
قائنات با طبیعت بکر، آثار تاریخی و فرهنگ غنی، مقصدی ایدهآل برای گردشگران است. از قلعههای باستانی و مساجد تاریخی گرفته تا دشتهای زعفرانی و مناطق حفاظتشده، هر گوشه این شهرستان داستانی برای گفتن دارد.
مراکز آموزش عالی
- دانشگاه بزرگمهر قاینات
- حوزه علمیه جعفریه قاین (سطوح ۱، ۲ و ۳)
- دانشگاه آزاد اسلامی قاینات
- دانشکده فنی قاین
- دانشکده علوم پزشکی قاین
- دانشگاه پیام نور قاین
- دانشگاه فرهنگیان قاین
- دانشگاه پیام نور، واحد خضری دشت بیاض
- دانشکده کشاورزی نیمبلوک
فرمانداران شهرستان قاینات
شهرستان قاینات بر اساس مصوبه هیئت وزیران در ۲۷ بهمن ۱۳۵۸ از شهرستان بیرجند منتزع و به شهرستانی مستقل تبدیل شد. فرمانداران این شهرستان از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۹۷ به ترتیب عبارتند از: (اسامی در منابع موجود ذکر شده است)