نام
نوشتههای باستانی یونان، قزوین را با نام «راژیا» معرفی میکنند و پس از آن در نوشتههای اروپایی، این شهر با نام «آرساس» یا «آرساسیا» شناخته میشده است. اشکانیان قزوین را به نام مؤسس آن «اردپا» میخواندند و ساسانیان نام این شهر را «کشوین» (یعنی سرزمینی که نباید از آن غافل شد) نهاده بودند. در برخی متون، نام این شهر «قسوین» (یعنی شهری با مردمی پرصلابت و استوار) ذکر شده است. اما باور عمومی مورخان و باستانشناسان امروزی این است که «قزوین» عربی شده «کاسپین» است و قوم کاسپیها که در سواحل دریای خزر میزیستند، به مرور کوچ کردند و قزوین را بنا نهادند. به همین دلیل است که در متون کهن عثمانی و عربی، نام دریای خزر «بحر القزوین» ذکر شده است.
پیشینه نام
قزوین را در نوشتههای قدیمی، «شهر باستانی آرساس» یا «آرساسیا» و در تاریخ یونان «راژیا» نامیدهاند. قرار گرفتن آن بر سر راه جاده ابریشم، سرنوشت قزوین را با فراز و فرودهای تلخ و شیرین گره زده است. تاریخنگاران ایرانی و عرب عقیده دارند که واژه «قزوین» از عبارت «این کش وین» گرفته شده است؛ به این شرح که وقتی سرکرده سپاه کسرا به هنگام نبرد، در صف لشکریان خود خللی دید، با عبارت «این کش وین» (یعنی به آن کنج بنگر) زیردست خود را مأمور رفع خلل کرد و در نتیجه سپاهیان او پیروز شدند. آنگاه در آن محل شهری بنا کردند و آن را «کشوین» نامیدند و در دوره اسلامی، عربها این واژه را معرب کرده و «قزوین» نامیدند.
اطلاعات روشن و دقیقی درباره وضعیت شهر قزوین در دوره ساسانی در دسترس نیست، اما اشارات پراکندهای از نقش این شهر به عنوان یک پایگاه مرزی برای مقابله با دیلمیان حکایت دارد. بلاذری در کتاب «فتوح البلدان» آورده است که دژ قزوین در زبان فارسی «کشوین» نامیده میشود که به معنای «حد محافظت شده» است. ابن خردادبه نیز اشاره میکند که این نام به معنای «حد مورد توجه» یا «مرز برجسته» تفسیر شده است.
علامه علیاکبر دهخدا بر این باور بود که نام قزوین از ترکیب واژه «کزو» به معنای پسته کوهی و پسوند «ین» شکل گرفته است. به این ترتیب، «کزوین» به معنای شهری با پسته کوهی یا جایی پر از درختان پسته تفسیر میشود.
قزوین لقبهای بسیاری دارد: «مینودر» به معنای دروازه بهشت، «باغشهر» که ناصرالدین شاه به دلیل باغات فراوان اطراف شهر به آن داد، «شهر آبانبارهای ایران» به دلیل وجود دهها آبانبار، «دارالسلطنه» به دلیل پایتختی در دوره صفوی، و «مدینه مبارک» در سدههای اول اسلام.
تاریخ
این شهر باستانی در زمان شاه طهماسب صفوی پایتخت ایران بود. نخستین خیابان ایران (خیابان سپه) در قزوین ساخته شد و آب انبار سردار، بزرگترین آب انبار تکگنبدی جهان، در این شهر قرار دارد.
پیش از اسلام
آثار بهدستآمده در حفاریهای تپههای سگزآباد و محوطه قبرستان، بهویژه تپه زاغه، نشاندهنده دوره طولانی استقرار بشر در این منطقه است. بر اساس مطالعات باستانشناسی، قدمت سکونت در دشت قزوین به دوران نوسنگی، یعنی حدود هزاره ششم پیش از میلاد بازمیگردد. دشت قزوین از دیرباز نقش گذرگاهی برای ارتباط میان تمدنهای شرق و غرب ایران ایفا کرده است.
ناحیه کوهستانی جنوب و جنوبغربی قزوین بخشی از قلمرو مادها محسوب میشده است. در نیمه نخست سده نهم پیش از میلاد، دژ «ماگ بیتو» در قزوین مورد هجوم «آداد پنجم» فرمانروای آشور قرار گرفت و ویران شد.
بنای شهر قزوین بر اساس برخی اسناد به اردشیر بابکان (۲۲۶–۲۴۱ میلادی) نسبت داده شده است، اما آنچه از اعتبار بیشتری برخوردار است، بنیانگذاری این شهر توسط شاپور ذوالاکتاف ساسانی (۳۰۹–۳۷۹ میلادی) است. قزوین برای اولین بار در دوره ساسانیان به عنوان یک پادگان نظامی برای مقابله با یورشهای اقوام و جنگجویان شمالی بنیانگذاری شد.
پس از اسلام
پس از فتح قزوین توسط اعراب در سال ۲۴ هجری قمری، این منطقه به سنگری استراتژیک برای جلوگیری از حملات دیلمیان تبدیل شد. روند توسعه شهرسازی در قزوین پس از ورود اسلام سرعت گرفت و این شهر به سرعت به «بابالجنه» یا «دروازه بهشت» شهرت یافت.
در دوران سلجوقیان، قزوین به شکوفایی و پیشرفت قابل توجهی دست یافت. یکی از وقایع مهم این دوره، قدرتیافتن حسن صباح، رهبر اسماعیلیان نزاری در کوههای شمالی قزوین بود. امیر خمارتاش از جمله شخصیتهای تأثیرگذار این دوره بود که با ساخت مقصوره جامع کبیر در سالهای ۵۰۰ تا ۵۰۹ هجری قمری، نقش مهمی در پیشرفت قزوین داشت.
در دوره صفویه، شاه طهماسب اول در سال ۹۵۳ هجری قمری به دلیل نزدیکی تبریز به مرزهای عثمانی و آسیبپذیر بودن این شهر، پایتخت را به قزوین منتقل کرد. این پایتختی تا سال ۱۰۰۶ هجری قمری (به مدت نیم سده) ادامه داشت و عصر طلایی را برای این شهر رقم زد. با انتقال دربار صفویان، تنوع جمعیتی قابل ملاحظهای به قزوین وارد شد و مهاجرانی از آناتولی، لبنان و قفقاز جنوبی به این شهر آمدند.
در دوره قاجار، قزوین دوباره به یکی از مهمترین شهرهای کشور تبدیل شد. موقعیت قزوین در مسیر رشت به تهران و جاده ابریشم، دوره جدیدی از سازندگی را رقم زد. احداث جاده شوسه بین قزوین و تهران تأثیر چشمگیری بر اقتصاد منطقه گذاشت.
قزوین در بسیاری از رویدادهای مهم تاریخی معاصر نیز نقش کلیدی ایفا کرده است؛ از جنبش مشروطه و کودتای اسفند ۱۲۹۹ گرفته تا اشغال ایران در جنگهای جهانی اول و دوم و استعفای اجباری رضا شاه در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰.
وضعیت طبیعی
جغرافیا
شهر قزوین، مرکز استان و شهرستان قزوین، در دامنههای جنوبی رشتهکوههای البرز قرار گرفته است. اتوبان تهران-زنجان از شمال شهر و راهآهن تهران-زنجان از جنوب آن عبور میکند. قزوین در ۱۳۰ کیلومتری غرب تهران واقع شده و از طریق بزرگراهها و خطوط ریلی به پایتخت دسترسی دارد.
قزوین از سمت شمال به لاهیجان، از شمال شرق به رازمیان، از شرق به بیدستان و محمدیه، از جنوب شرق به الوند، از جنوب به شهر صنعتی لیا، از جنوب غرب به اقبالیه، از غرب به محمودآباد نمونه و از شمال غرب به منجیل راه پیدا میکند.
رودخانهها
خررود به عنوان یکی از بزرگترین و پراهمیتترین رودخانههای دشت قزوین شناخته میشود. این رودخانه با حوضه آبریزی به وسعت ۴۳۰۰ کیلومتر مربع، از کوههای گویقزای و ارتفاعات قیدار سرچشمه میگیرد. رودخانه ابهررود یکی دیگر از شاخههای اصلی است که پس از پیوستن به خررود، نام آن به «شور» تغییر کرده و سرانجام به دریاچه نمک میریزد.
اقلیم
آب و هوای قزوین در تابستان خنک و در زمستان سرد است. میزان بارش سالیانه حدود ۳۱۸ میلیمتر و دمای متوسط هوا ۱۴ درجه سانتیگراد است. میانگین سالانه رطوبت نسبی در قزوین ۵۱ درصد است. تیر و مرداد گرمترین و دی و بهمن سردترین ماههای سال هستند. کمترین دمای ثبت شده در قزوین ۲۴ درجه زیر صفر بوده که در ۲۰ دی ۱۳۵۵ رخ داده است.
گسلها
شهر قزوین در منطقهای با خطر زلزله بالا قرار دارد. گسل شمال قزوین یا راندگی باراجین با طولی حدود ۶۰ کیلومتر در فاصله ۱۰ کیلومتری شمال شهر، یکی از گسلهای اصلی و فعال البرز محسوب میشود.
ساختار شهری
شهرداری قزوین
نخستین بلدیه یا شهرداری قزوین در اسفند سال ۱۳۰۶ هجری شمسی تأسیس گردید. نخستین شهردار شهر قزوین، میرزا حسین شهیدی (صدرالعلما) بوده است.
زیرساختهای اولیه شهر
قزوین از جمله شهرهایی است که همواره با کمبود آب مواجه بوده است. به علت تعدد آبانبارها، قزوین به «شهر آب انبارها» شهرت یافته است. نیروگاه برق شهید رجایی در آزاد راه قزوین به تهران، با تولید ۲۰۴۰ مگاوات برق (۸ درصد برق مصرفی کشور)، سومین نیروگاه بزرگ ایران است.
گستره شهری
مجموعه شهری قزوین به عنوان ششمین مجموعه شهری بزرگ کشور پس از تهران، مشهد، تبریز، اصفهان و شیراز شناخته میشود. این مجموعه جمعیتی در حدود ۷۵۰ تا ۸۰۰ هزار نفر را در خود جای داده است.
مردمشناسی
زبان
زبان فارسی با لهجه خاص قزوینی، زبان رایج در میان بیشتر مردم قزوین است. علاوه بر فارسی، زبانهای ترکی آذربایجانی، تاتی و گیلکی نیز در این شهر سخنوران قابل توجهی دارند. ادوارد براون در سفرنامه خود مینویسد: «در حوالی قزوین، فارسی به طور مشخص بر ترکی غالب است.»
جمعیت
جمعیت شهر قزوین از ۶۶۴۲۰ نفر در سال ۱۳۳۵ به ۴۰۲۷۴۷ نفر در سال ۱۳۹۵ افزایش یافته است. نرخ باسوادی در این شهر ۹۳ درصد است که از میانگین نقاط شهری کشور بالاتر است.
غذاها و شیرینیهای سنتی
قزوین دارای انواع غذاهای سنتی است که از جمله آنها میتوان به قیمه نثار، شیرین پلو، هلیم سنتی، کوکوی شیرین، آش دوغ، آش دندان کشه، یتیمچه، ماش پیازو، اشکنه، دیماج، بستنی سنتی پرخامه و کالهجوش اشاره کرد.
متداولترین شیرینیها عبارتند از: باقلوای لوزی، نان برنجی، نان نخودی، نان قندی، باقلوای پیچ، نان بادامی، نان گردویی، پادرازی، نان نازک، نان چرخی، نان چای، اتابکی، ولی عهدی و حاج کریمی.
فرهنگ و هنر
قزوین، پایتخت خوشنویسی ایران
قزوین از دیرباز مهد پرورش بزرگان خوشنویسی کشور بوده است. استادانی همچون میرعماد حسنی (استاد بزرگ خط نستعلیق)، میرزا محمدحسین عماد الکتاب قزوینی و عبدالمجید طالقانی از این خطه برخاستهاند. به همین سبب، قزوین از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان «پایتخت خوشنویسی ایران» لقب گرفته است.
قزوین، پایتخت شعر طنز
قزوین زادگاه شاعران طنزپرداز بزرگی همچون عبید زاکانی، علامه دهخدا و سید اشرفالدین قزوینی بوده است.
روز قزوین
۹ شهریور ماه، سالروز انتخاب قزوین به عنوان پایتخت از سوی شاه تهماسب صفوی، با عنوان «روز قزوین» نامگذاری شده است. در این روز بازدید از موزهها و اماکن سیاحتی رایگان بوده و تورهای رایگان گردشگری برگزار میشود.
پنجاه بدر
پنجاه بدر، آیین سنتی و قدیمی مردم قزوین است که به پاس بارشهای بهاری، پنجاهمین روز سال را در طبیعت سپری میکنند.
صنایع دستی
از هنرهای سنتی و صنایع دستی قزوین میتوان به نقاشی و تذهیب، نقاشی پشت شیشه، نمنمدوزی، گلابتوندوزی، پنبافی، فرشبافی، گلیمبافی، جاجیمبافی، گیوهدوزی، آینهسازی، قفلسازی و منبتکاری اشاره کرد.
موسیقی
قزوین نوابغی همچون ابوالحسن اقبال آذر، عارف قزوینی و قمرالملوک وزیری را به ایران زمین هدیه کرده است. مکتب موسیقی قزوین که تا اواخر دوران قاجاریه رایج بود، امروزه متأسفانه فراموش شده است.
گردشگری
جاذبههای تاریخی
مجموعه دولتخانه صفوی در مرکز شهر قزوین با مساحتی بالغ بر ۶ هکتار واقع شده است. این مجموعه از ساختمان عالیقاپو در شمال خیابان سپه آغاز شده و به محوطه عمارت چهلستون متصل میشود.
کاخ چهلستون، تنها کاخ بر جای مانده از دوره صفوی، از معروفترین عمارتهای قزوین است. از دیگر عمارتهای دیدنی میتوان به عمارت شهرداری (اولین ساختمان شهرداری ایران)، عمارت باغ سپهدار، عمارت سردار مفخم و میمونقلعه اشاره کرد.
کاروانسرای سعدالسلطنه با مساحت ۲۶ هزار متر مربع، از کاملترین و وسیعترین سراهای سنتی ایران است. این بنای تاریخی در مجموعه بازار تاریخی قزوین قرار دارد و در دوره ناصرالدین شاه قاجار ساخته شده است.
جاذبههای مذهبی
قزوین محل دفن امامزادگان بسیاری است. امامزاده شاهزاده حسین، فرزند دو ساله امام رضا (ع)، از مهمترین زیارتگاههای این شهر است. بقعه پیغمبریه معروف به چهار انبیاء، محل دفن چهار تن از پیامبران به نامهای سلام، سلوم، سلوهی و القیا نیز از دیگر جاذبههای مذهبی قزوین است.
موزهها و نگارخانهها
قزوین دارای موزههای متعددی از جمله موزه دائمی خوشنویسی، موزه قزوین و موزه کشاورزی است.
