قم؛ شهر کریمه اهل بیت، نگین کویر و پایتخت معنوی ایران

نام

داستان نام قم، خود سفری به اعماق تاریخ است. در کتاب «تاریخ قم» نوشته حسن بن محمد بن حسن قمی، روایتی شنیدنی از ریشه این نام آمده است: قم در ابتدا جایی بود که آب‌ها در آن جمع می‌شدند و آب‌انبارهایی داشت که به آن «قم» می‌گفتند. اما روایت عامیانه‌تر و جذاب‌تر این است که نام این شهر از واژه «کومه» گرفته شده است. کومه‌ها همان کلبه‌های کوچکی بودند که چوپانان در میان علفزارها و سبزه‌زارهای این منطقه برای استراحت می‌ساختند. به مرور زمان، «کومه» به «کُم» تبدیل شد و اعراب بعدها آن را به صورت «قُم» تلفظ کردند. برخی پژوهشگران نیز بین واژه «کُم» در نام باستانی «کمیدان» (کمیران) با واژه‌هایی مانند «شمیران»، «تهران» و «ایران» ارتباط معنایی قائل شده و نام قدیم قم را «کمیران» به معنای «ایرانشهر» دانسته‌اند.

جغرافیا

موقعیت

قم در مرکز ایران و در همسایگی دریاچه نمک قم، در قلب دشتی وسیع و کویری قرار گرفته است. این موقعیت مرکزی، آن را به چهارراه ایران تبدیل کرده و نقشی کلیدی در ارتباط میان شمال، جنوب، شرق و غرب کشور ایفا می‌کند.

زمین‌شناسی و آب و هوا

خاک قم عمدتاً ماسه‌ای و حاصل رسوبات رودخانه قمرود است و به دلیل شوری بالا، بخش‌هایی از آن به شوره‌زار تبدیل شده است. اقلیم قم، معتدل و خشک با تابستان‌های بسیار گرم و زمستان‌های سرد است. میانگین دمای سالانه ۱۸٫۲ درجه سلسیوس، این شهر را در زمره مناطق معتدل قرار می‌دهد. بهترین زمان برای سفر به قم، ماه‌های فروردین، اردیبهشت، مهر و آبان است که هوایی مطبوع و دلپذیر دارد. میانگین بارش سالانه تنها حدود ۱۵۰ میلی‌متر است و خشکسالی‌های پیاپی، ویژگی اصلی آب و هوای این منطقه در سال‌های اخیر بوده است.

ییلاق‌های اطراف

برای فرار از گرمای تابستان، ییلاق‌های زیبایی در اطراف قم وجود دارد. روستاها و مناطق ییلاقی مانند کهندان، سنجگان، وشنوه، فردو، خاوه، کرمجگان، ناحیه کهک و کوهستان پلنگابی، مقاصدی عالی برای طبیعت‌گردی و تجربه هوایی خنک و دلپذیر هستند.

مخاطرات طبیعی و مسائل زیست‌محیطی

قم با مخاطراتی مانند سیل (به دلیل عبور قمرود از مرکز شهر)، زلزله (وجود گسل در جنوب)، خشکسالی و طوفان شن روبروست. آلودگی هوا، گسترش بیابان‌ها و ریزگردها در شرق شهر نیز از جمله چالش‌های زیست‌محیطی این کلانشهر محسوب می‌شوند.

پیشینه

پیش از اسلام

قدمت قم به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. باستان‌شناسانی مانند رومن گیرشمن، قم را یکی از نخستین مکان‌های سکونت انسان‌های نخستین می‌دانند. کاوش‌های تپه قلی درویش در نزدیکی مسجد جمکران، آثاری از کوره‌های عصر آهن با قدمتی حدود سه هزار سال را نمایان کرده است. هسته اولیه شهر، محله «لب چال» بوده که در روزگار باستان، دهکده‌ای زرتشتی به نام «مِمجان» بوده است. در دوره ساسانیان، قم شهری آباد بوده و زعفران قمی شهرت فراوانی داشته است. ویرانه‌های «خورهه» در ۷۰ کیلومتری جنوب‌غربی قم، یکی از مهم‌ترین آثار باستانی منطقه است که قدمت آن به دوره‌های سلوکی و اشکانی بازمی‌گردد.

پس از اسلام

پس از فتح قم به دست مسلمانان در سال ۶۲۴ میلادی، این شهر به مقصدی برای مهاجران عرب، به ویژه علویان و شیعیان تبدیل شد. از دوره اموی و عباسی، قم به تدریج به پایگاه مذهبی شیعیان تبدیل شد و با دفن حضرت فاطمه معصومه (س) در این شهر، این نقش پررنگ‌تر شد. مردم قم در طول تاریخ بارها علیه حکومت‌های وقت شورش کردند. این شهر در دوره‌های آل بویه و سلجوقیان رونق گرفت، اما با حمله مغول آسیب دید. در دوره صفویه و با رسمی شدن مذهب شیعه، قم توسعه یافت. قاجاریان نیز توجه ویژه‌ای به قم داشتند و بناهای بسیاری را در آن ساختند. در دوران پهلوی، قم به مرکز مبارزات انقلابی به رهبری روح‌الله خمینی تبدیل شد و اولین جرقه‌های انقلاب اسلامی در سال ۱۳۴۱ در این شهر زده شد.

مردم

جمعیت و زبان

بر اساس آخرین سرشماری، جمعیت قم حدود ۱٫۲ میلیون نفر است. زبان عموم مردم فارسی با لهجه قمی است. به دلیل وجود حوزه‌های علمیه و مراکز علمی، مهاجران زیادی از کشورهای مختلف مانند عراق، افغانستان، لبنان و پاکستان و نیز دیگر استان‌های ایران در قم ساکن شده‌اند. به همین دلیل، زبان‌های عربی، پشتو، اردو، ترکی آذربایجانی، کردی و لری نیز در این شهر شنیده می‌شود.

فرهنگ و آداب و رسوم

فرهنگ قم عمیقاً با مذهب و سنت عجین شده است. آیین‌های مذهبی مانند مراسم نیمه شعبان، تاسوعا و عاشورا با شکوه خاصی برگزار می‌شوند. مراسم سالروز ورود حضرت معصومه (س) به قم، با شبیه‌سازی شخصیت «موسی بن خزرج» و حرکت به سمت حرم، یکی از منحصربه‌فردترین آیین‌های این شهر است. «طوغ‌گردانی» در روز عاشورا، از دیگر سنت‌های قدیمی و جذاب قم است. مراسم «طلب باران»، «شب برات»، «شب چله» و «دیگ جوش» نیز از دیگر آداب و رسوم مردم این دیار هستند.

خوراک و پوشاک

معروف‌ترین غذای سنتی قم، «آبگوشت قنبید» است؛ آبگوشتی خوشمزه که با کلم محلی قم (قنبید) پخته می‌شود و طعمی شبیه تربچه دارد. «دم پختک»، «کله جوش»، «حلوا کنجدی» و «سوهان» نیز از دیگر خوراکی‌های محبوب این شهر هستند. پوشاک سنتی مردم قم شامل پیراهن‌های دورچین، شلوار قردار، جلیقه و آرخالق برای زنان و پیراهن یقه شیخی، جلیقه و قبا برای مردان بوده است.

هنرهای سنتی و ره‌آورد

قالی ابریشم قم

قم به عنوان «پایتخت تولید فرش ابریشم در ایران و جهان» شناخته می‌شود. ۹۰ درصد تولیدات این فرش‌های نفیس به خارج از کشور صادر می‌شود. فرش قم با طرح‌های سنتی و ابتکاری خاص، اغلب از جنس ابریشم و در ابعاد کوچک بافته می‌شود و از محبوبیت جهانی برخوردار است.

سوهان

مشهورترین سوغات قم، «سوهان» است. این شیرینی خوشمزه و مقوی که در ابتدا «حلوای قمی» نام داشت، به دستور مظفرالدین شاه به «سوهان» تغییر نام یافت. امروزه بیش از ۲۰۰۰ کارگاه سوهان‌پزی در قم فعال هستند و ماهیانه بیش از ۵۰۰ تن سوهان به فروش می‌رسد.

انگشتر نقره دست‌ساز

قم به عنوان «شهر ملی انگشتر» ایران شناخته می‌شود. حدود ۱۰۰۰ کارگاه و ۱۲۰۰ هنرمند در این شهر به تولید انگشترهای نقره دست‌ساز با طرح‌های مردانه مشغول هستند. این هنر که در کنار حرم حضرت معصومه (س) شکل گرفته، یکی از سوغات‌های ارزشمند و محبوب قم است.

منبت‌کاری

قم اصلی‌ترین و بزرگ‌ترین قطب هنر منبت‌کاری در ایران است. بیش از ۲۰۰۰ کارگاه منبت‌کاری در این شهر فعال هستند و محصولات خود را به سراسر جهان عرضه می‌کنند. قدیمی‌ترین اثر منبت‌کاری ثبت‌شده در قم، مربوط به هفت هزار سال پیش است.

گردشگری

حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س)

مهم‌ترین و باشکوه‌ترین جاذبه گردشگری قم، حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) است. این مجموعه عظیم شامل گنبد طلایی، ایوان‌های آیینه‌کاری‌شده، صحن‌های وسیع، رواق‌ها و مساجد متعدد است. ضریح مطهر، صحن عتیق، صحن امام رضا (ع)، صحن پیامبر اعظم (ص) و مسجد اعظم از بخش‌های اصلی این حرم هستند.

مسجد جمکران

در جنوب‌شرقی قم، مسجد جمکران قرار دارد که یکی از مهم‌ترین اماکن مذهبی شیعیان است. بنا بر روایات، این مسجد به دستور امام زمان (عج) ساخته شده است. بسیاری از شیعیان در شب‌های چهارشنبه و جمعه و به ویژه شب نیمه شعبان برای عبادت و نیایش به این مسجد می‌روند.

مسجد جامع قم

این مسجد تاریخی در مرکز شهر و محله لب چال واقع شده است. گنبد رفیع و باشکوه آن که حدود ۶۰۰۰ متر مربع وسعت دارد، بدون استفاده از حتی یک شاخه آهن ساخته شده و یکی از شگفت‌انگیزترین گنبدهای مساجد ایران است.

باغ گنبد سبز

در خیابان شهید روحانی، باغ کوچکی به نام «گنبد سبز» سه اثر تاریخی ارزشمند از قرن هشتم هجری را در خود جای داده است. این مقابر که به خاندان «علی صفی» تعلق دارند، از نظر هنر گچ‌بری نمونه‌هایی منحصربه‌فرد به شمار می‌روند.

خانه تاریخی یزدان‌پناه

این خانه زیبا که در محله باغ پنبه واقع شده، یکی از زیباترین خانه‌های تاریخی ایران است. معماری آن با الهام از اقلیم و باورهای مردم قم طراحی شده و شامل بخش‌های زمستان‌نشین و تابستان‌نشین است.

شهرک سینمایی پیامبر اعظم

این شهرک سینمایی در جاده قم، با وسعت ۲۰۰ هکتار برای ساخت فیلم سینمایی «محمد رسول‌الله» ساخته شده است. دکور شهرهای مکه، مدینه و کلیسای بحیرا در این شهرک بازسازی شده و بازدید از آن بسیار جذاب است.

موزه‌ها

قم موزه‌های متنوعی دارد که از جمله آنها می‌توان به موزه آستانه مقدسه (با مجموعه‌ای از قرآن‌های خطی، سفالینه‌های پیش از میلاد و آثار هنری)، موزه مردم‌شناسی قم (با نمایش فرهنگ و آداب و رسوم مردم)، موزه تخصصی علوم زمین (یاقوت کویر) (با هزار قطعه کانی از ۶۵ نوع مختلف) و باغ پرندگان قم (دومین باغ وسیع پرندگان در کشور) اشاره کرد.