خاستگاه نامگذاری
درباره نام رفسنجان، روایتهای شنیدنی بسیاری وجود دارد. برخی بر این باورند که در این منطقه تندآبی بزرگ رخ داده و نام شهر از «سنجان» به «رفسنجان» (رف=رفت) تغییر یافته است. اما روایت جذابتر، ریشه نام را در معادن غنی مس این منطقه جستجو میکند. در گذشته، نام این شهر «رفسنگان» بوده که از دو واژه «رفسنگ» (به معنای مس در فارسی باستان) و «کان» (به معنای معدن) تشکیل شده است. «رفسنگان» با گذشت زمان به شکل عربیشده «رفسنجان» تبدیل شده است. روایت محلی دیگری نیز وجود دارد که میگوید نام قدیمی شهر «سنگان» بوده و پس از نابودی آن بر اثر سیلاب، مردم به آن «رفتسنگان» میگفتند که به مرور به رفسنجان تبدیل شده است. شاعر محلی در این باره سروده است:
بجنبند اگر رود گیوه دری نه شیخی بماند نه بالاسری
آب و هوا
رفسنجان آب و هوایی نیمهبیابانی دارد؛ تابستانهایی نسبتاً گرم و زمستانهایی سرد. میانگین بارش سالانه این شهر تنها ۱۰۰ میلیمتر است و ارتفاع آن از سطح دریا به ۱٬۵۲۸ متر میرسد. اما در اطراف شهر، مناطق سرد و کوهستانی فراوانی وجود دارد. شهر سرچشمه با ارتفاع ۲٬۶۴۰ متر، بلندترین نقطه شهرستان است که تابستانهای خنک و زمستانهای بسیار سردی دارد و در تابستان، پناهگاه خنکی برای مردم رفسنجان محسوب میشود.
بارندگیها معمولاً در پاییز و زمستان از سامانههای بارشی جنوب غرب و غرب کشور تأمین میشوند. در تابستان، سامانه «مونسون» جنوب شرقی تأثیرگذار است. کمترین دمای ثبتشده در رفسنجان ۱۷- درجه سانتیگراد و بیشترین آن ۴۳+ درجه سانتیگراد بوده است. ماههای فروردین، آذر، دی، بهمن و اسفند پربارشترین ماههای سال هستند.
جغرافیا
رفسنجان در شمال غربی استان کرمان، حد فاصل ۱۰۰ کیلومتری از شهر کرمان و ۲۴۰ کیلومتری از شهر یزد قرار دارد. فاصله آن تا تهران حدود ۱۰۰۰ کیلومتر است. این شهر در مسیر جاده ارتباطی تهران با شهرهای جنوب و جنوب شرقی کشور و همچنین بر سر راه ارتباطی استانهای کرمان، سیستان و بلوچستان، یزد و خراسان جنوبی واقع شده است.
شهرستان رفسنجان از شمال به بافق، از جنوب به سیرجان و بردسیر، از شرق به کرمان و زرند و از غرب به شهربابک محدود میشود. مساحت این شهرستان بر اساس حوزه آبریز ۱۲٬۷۳۴ کیلومتر مربع است.
رودخانهها و عوارض طبیعی
دو رودخانه دائمی به نامهای «شور» و «گیودری» در این منطقه جریان دارند. رودخانه شور به دلیل وجود سد مجتمع مس سرچشمه، جریان آب به پایین دست ندارد. در مواقع بارانهای شدید، سیلابهایی به سوی دشت جاری میشوند. رودخانه گیودری و شور پس از طی دهها کیلومتر به یکدیگر متصل شده و به کویر بافق یزد میرسند. بخش اصلی رودخانه شور از حاشیه جنوبی شهر عبور میکند و مسیلهای آن در شهر باقی مانده است.
کوهها و ارتفاعات
دشت رفسنجان از غرب به رشته کوه سرچشمه-میدوک و از شرق به رشته کوه آهکی داوران محدود میشود. ارتفاعات منفرد دیگری مانند «بدبخت کوه» در نزدیکی دهستان فردوسیه نوق و «بیدو» یا «کله گاوی» در جنوب شرقی دشت نیز وجود دارند. رشته کوه داوران با طول ۱۶۹ کیلومتر، سراسر شرق دشت را در برگرفته و مرتفعترین قلههای آن شامل کوه گردو و کوه سرخ با ارتفاع ۳٬۲۰۰ متر است. در غرب و شمال غربی، ارتفاعات سرچشمه با قلهای به ارتفاع ۳٬۲۸۸ متر در ۶۰ کیلومتری جنوب رفسنجان قرار دارد.
دشت رفسنجان با وسعت ۴٬۶۳۶ کیلومتر مربع، حاصل رسوبات آبرفتی رودها و سیلابها و همچنین رسوبات دریاچهای از دورههای گذشته است. شیب دشت بسیار کم و جهت آن از جنوب و جنوب غربی به طرف شمال غربی است.
طبیعت رفسنجان
پوشش گیاهی این منطقه شامل بنه (پسته کوهی)، بادام کوهی، انجیر کوهی، گز، درمنه، قیچ، گون، اسکنبیل، شور و گندمیان است. مهمترین جانوران منطقه نیز آهو، جبیر، قوچ و میش، کل و بز، گرگ، روباه، کفتار، خرگوش، کبک، تیهو، باقرقره و هوبره هستند که در منطقه شکار ممنوع نودرهنگ زندگی میکنند.
اقتصاد
اقتصاد کلی رفسنجان
رفسنجان به عنوان بزرگترین تولیدکننده پسته در جهان و یکی از بزرگترین تولیدکنندگان مس جهان شناخته میشود. این شهر، شهری صنعتی و معدنی بزرگ است و سهم فراوانی از صادرات غیرنفتی ایران را به خود اختصاص داده است. پسته رفسنجان به دلیل کیفیت بالا، شهرت جهانی دارد و این شهر را به مقصدی شناختهشده در جهان تبدیل کرده است. وجود شش معدن مس از جمله معدن عظیم «مس سرچشمه»، ویژگی بارز دیگر این شهر است. همچنین کارخانههای فراوانی به ویژه مجتمعهای صنعتی، دو شهرک صنعتی و یک منطقه ویژه اقتصادی بزرگ در رفسنجان فعال هستند.
منطقه ویژه اقتصادی رفسنجان
منطقه ویژه اقتصادی رفسنجان در سال ۱۳۸۹ خورشیدی تأسیس شد. این منطقه در زمینی به وسعت ۲٬۰۰۰ هکتار در ۲۰ کیلومتری جنوب شرق شهر (حد فاصل روستاهای ناصریه و کبوترخان) واقع شده است. فاز نخست این پروژه در زمینی به وسعت ۲۰۰ هکتار در حال اجراست و شامل تأمین آب، شبکه برق، راهسازی، جدولگذاری، پرچینکشی، کاشت بیش از ۴٬۰۰۰ اصله نهال و ساخت ساختمان اداری است. استقرار گمرک در این منطقه باعث کاهش هزینههای ترابری و افزایش سرعت انجام کارهای بازرگانی شده است.
مرکز انتقال نفت و تأسیسات رفسنجان
منطقه نفتی جنوب شرق کشور در رفسنجان قرار دارد و یکی از شش منطقه نفتی کشور است. این مرکز فرآوردههای نفتی هشت استان را از طریق خط لوله و تانکرهای نفتکش تأمین میکند. مرکز رفسنجان در ۱۰ کیلومتری شهرستان و کنار بزرگراه رفسنجان-یزد در زمینی به وسعت ۵۵ هکتار واقع شده است. خطوط لوله متعددی از این مرکز به سمت کرمان، یزد، نائین و اصفهان امتداد مییابند و ظرفیت انتقال بالایی دارند.
کشاورزی در رفسنجان
رفسنجان در گذشته به دلیل زمینهای حاصلخیز، محصولات کشاورزی متنوعی مانند پنبه، گندم، جو و ارزن تولید میکرد. اما امروزه، پسته پادشاه بلامنازع کشاورزی این منطقه است. مارکوپولو در سفرنامه خود از جنگلهای انبوه درختان پسته وحشی در رفسنجان یاد کرده است. تکدرخت هزار و پانصدساله پسته در دهکده تاریخی اودرج و درختان هزارساله امامزاده شاه چهل تن خنامان، گواهی بر قدمت این محصول در منطقه هستند.
امروزه حدود ۱۳۰ هزار هکتار از زمینهای رفسنجان به کشت پسته اختصاص دارد و سالانه بین ۱۲۰ تا ۱۴۰ هزار تن پسته تولید میشود. حدود ۳۰٫۹ درصد سطح زیر کشت محصولات باغی استان کرمان در شهر رفسنجان قرار دارد. بیشترین مناطق پستهکاری به ارقام اکبری و کلهقوچی اختصاص دارد.
مردم
زبان و پوشش
اکثر مردم رفسنجان فارسی زبان هستند و به لهجه رفسنجانی سخن میگویند. در دهههای اخیر، تعدادی از بلوچها نیز به رفسنجان مهاجرت کردهاند که جمعیت آنها حدود پنج هزار نفر است.
لباس محلی مردم رفسنجان، بخشی از فرهنگ غنی استان کرمان است. پوشاک محلی زنان شامل چارقد، پیچه، چادر دلاغ، شلیت، پیراهن ششترک، یل، ساغری و گالش میشود. پوشاک محلی مردانه نیز شامل انواع کلاههای نمدی، شاپو، عمامه و کاموایی، پیراهن، قبا، ساغری، گیوه، مچ پیچ و پاپیچ است. نوزادان نیز لباسهای مخصوصی مانند دورگوشو، کلاه چینو، لچک و شمیلو دارند.
دین
اکثریت مردم رفسنجان شیعه دوازدهامامی هستند. تعدادی از مردم نیز پیرو فرقه شیخیه (شاخهای از شیعیان دوازدهامامی) هستند. همچنین اقلیتهای دینی مانند یهودیان نیز در این شهر زندگی میکنند و رفسنجان دارای دو کنیسه بوده است، هرچند بیشتر یهودیان پس از انقلاب به خارج از کشور رفتند.
جاذبههای گردشگری
طبق گفته فرماندار رفسنجان، بین سالهای ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۳، بیش از چهل هزار نفر از این شهرستان دیدن کردهاند. بیشترین بازدیدها از بزرگترین خانه خشتی جهان (خانه حاجآقاعلی در قاسمآباد)، دهکده تاریخی و گردشگری اودرج، ییلاقات رفسنجان، امامزادهها و بقاع متبرکه و جاذبههای طبیعی مانند دره راگه، تپههای ماسه بادی و دریاچه شور در نوق بوده است. از ۳۰۰ اثر شناساییشده گردشگری، ۷۰ اثر تاریخی، مذهبی و طبیعی به ثبت ملی رسیده است.
جاذبههای تاریخی
رفسنجان با وجود غارتهای مکرر توسط جهانگشایانی مانند تیمور و شیبک ازبک، بارها بازسازی شده و آثار تاریخی ارزشمندی را در خود جای داده است:
خانه تاریخی حاجآقاعلی: بزرگترین خانه خشتی جهان در ۶ کیلومتری شهر رفسنجان واقع شده است. این خانه عظیم با زیربنای ۷٬۰۰۰ متر مربع، ۱۴ سال زمان برای ساخت آن صرف شده است. دارای ۴ بخش اصلی (حوضخانه، شاهنشین، پاییزی و زمستانی) همراه با ۸۶ اتاق، چهار حیاط، راهروهای سرپوشیده و سه هشتی است. مجموعه خانه حاجآقاعلی شامل بازار با ۲۱ سقف متنوع هندسی، آب انبار منقوش آجری، مسجد چهل ستون، حمام، حسینیه، یخدان کبوترخان و خانه تاریخی است.
معبد آناهیتا: این اثر تاریخی در روستای حسینآباد، بخش خنامان قرار دارد و قدمت آن به هزاره اول قبل از میلاد مسیح بازمیگردد. این بنا در زمان قاجاریه به اشتباه به نام «قلعه دزدان» معروف شده است.
حصار قدیم رفسنجان: این حصار ۲۰۰ سال پیش به دستور امیر مفخم بختیاری ساخته شد. طول آن ۵٬۴۰۰ متر، عرض پایین دیوار ۳ متر و ارتفاع دیوار ۶ متر است. این حصار دارای چهار دروازه بوده که امروزه فقط دروازه قطبآباد باقی مانده است.
بادگیر معین: این سازه از دوره قاجاریه با ارتفاع ۱۶ متر، از خشت، چوب و کاهگل ساخته شده و در سال ۱۳۸۴ بازسازی شده است.
مجموعه بازار رفسنجان: مربوط به دوره آل مظفر و دوره قاجار، در محله علیآباد واقع شده و به شماره ۱۳۲۹۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
یخدان عباسآباد حاجی: با قدمتی از دوره قاجار، دارای دیواری به ارتفاع ۱۲ متر و چالهای به عمق ۱۰ تا ۱۵ متر است. این یخدان اکنون به زورخانه تبدیل شده است.
جاذبههای طبیعی
باغات پسته: بزرگترین جنگل مصنوعی جهان با ۱۲۰ هزار هکتار باغ پسته، چشماندازی بینظیر را خلق کرده است.
درخت بنه کهنسال اودرج: این درخت با قدمت بیش از ۱٬۵۰۰ سال، در دهکده تاریخی اودرج قرار دارد. ارتفاع آن ۱۵ متر و قطر تنهاش ۳٫۵ متر است. میوه این درخت برای تهیه خوراکیهای محلی مانند کشک بنه استفاده میشود.
ییلاقات: سرچشمه، داوران، دره در، راویز، چاه دریا، شغزای نوق (شرق زا)، دره راگه و تپههای ماسه بادی صفاییه از جمله جاذبههای طبیعی این منطقه هستند.
سوغات و صنایع دستی
رفسنجان لیست بلندی از صنایع دستی و سوغات ارزشمند دارد:
صنایع دستی: قلمزنی روی مس، قلاببافی، قالیبافی، گلیمبافی، جاجیمبافی، مسگری، سفالگری، خراطی، گیوهدوزی و پتهدوزی
خوراکیها: پسته، کره پسته، حلوا پسته، کلمپه، کماچ سهن و انواع شیرینیهای محلی
ترابری شهری
ترابری درون شهری رفسنجان با تاکسی و اتوبوسهای خط واحد انجام میشود. اتوبوسها با ایستگاههای فراوان در بیشتر مناطق شهر، به مسافران خدمات رسانی میکنند.
فرودگاه رفسنجان
فرودگاه رفسنجان در سال ۱۳۶۹ افتتاح شد و پس از بازسازی سه ساله، در سال ۱۳۹۱ دوباره به بهرهبرداری رسید. مساحت باند فرودگاه ۱۴۴ هزار متر مربع است که به ۱۷۰ هزار متر مربع افزایش یافته است. در حال حاضر پروازهای مستقیم به تهران و مشهد انجام میشود و برنامههایی برای پرواز به دبی، عتبات عالیات و عربستان وجود دارد.
راهآهن احمدآباد
ایستگاه راهآهن احمدآباد در حدود ۴۰ کیلومتری شهر، نزدیک کشکوئیه واقع شده است. این ایستگاه روزانه با قطار بندرعباس-تهران توقف دارد و برای جابجایی بار کارخانه مس و شرکتهای پسته اهمیت زیادی دارد.
پایانه مسافربری و بار
پایانه مسافربری رفسنجان در بلوار ورودی شهر واقع شده و روزانه به تمامی نقاط کشور سفر دارد. پایانه بار نیز ویژه باربری است و به تمام نقاط کشور خدمات رسانی میکند.
چالشهای شهری
رفسنجان با چالشهای زیستمحیطی جدی روبروست. آلودگی ناشی از شرکتهای ذوب مس سرچشمه، خاتونآباد و شهربابک، همراه با سمپاشی مکرر باغهای پسته (تا ۱۴ بار در سال)، این شهر را در زمره شهرهای آلوده جهان قرار داده است. شمار مبتلایان به سرطان و سایر بیماریها در این شهر افزایش یافته است.
چاهکنیهای بیرویه در کشاورزی و پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی، رفسنجان را به یکی از مناطق مستعد رانش زمین تبدیل کرده است. میزان آلودگی آب به آرسنیک حدود ده برابر حد مجاز است. از ۱۵۱ هزار نفر جمعیت شهر، ۲۵ هزار نفر در بافتهای فرسوده زندگی میکنند.