جغرافیا و موقعیت
شهرستان رامهرمز با مساحت ۳۲۵۷ کیلومتر مربع در خاور استان خوزستان واقع شده است. این شهر از شمال به ایذه، مسجد سلیمان و شوشتر، از خاور به بهبهان و استان کهگیلویه و بویراحمد، از باختر به اهواز و از جنوب به بندر ماهشهر محدود میشود. خود شهر رامهرمز با ۳/۷ کیلومتر مربع مساحت، در ۱۰۰ کیلومتری خاور اهواز و در ارتفاع ۱۶۰ متری از سطح دریا قرار دارد. رودخانه جراحی از خاور این شهر میگذرد و آب و هوای آن گرم است.
رامهرمز بر سر چهارراهی مهم قرار گرفته است: راه آسفالته به سوی جنوب خاوری به درازای ۹۰ کیلومتر تا بهبهان، راه آسفالته به سوی شمال خاوری به درازای ۵۷ کیلومتر تا باغملک، راه اصلی به سوی جنوب باختر تا راه اصلی اهواز به بندر ماهشهر به درازای ۳۹ کیلومتر، و راه اصلی به سوی شمال باختری به درازای ۱۵ کیلومتر. فاصله هوایی رامهرمز تا تهران ۵۵۲ کیلومتر است. بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵، جمعیت این شهرستان بالغ بر ۱۲۳,۹۳۰ نفر در ۲۵,۷۱۸ خانوار بوده است.
پیشینه تاریخی
قدمت رامهرمز را در جغرافیای تاریخی بیش از ده هزار سال میدانند. این شهر در کنار شوش و شوشتر، از جمله شهرهای خوزستان است که به اعتقاد تاریخدانان، در دورهای پایتخت ایران بوده است. درباره نام این شهر روایتهای جالبی وجود دارد: دهخدا آورده است که رامهرمز شهری از بناهای هرمز پادشاه ساسانی است که در قدیم به آن «سمنگان» میگفتند. چون هرمز پادشاه دچار آشفتگی دماغ شد، او را از مقر سلطنتی خود استخر به این شهر آوردند و در آنجا شفا یافت، پس آنجا را «رام هرمز» (شاد و خرمآباد هرمز) نامیدند.
یاقوت حموی میگوید که رامهرمز از دو کلمه «رام» (شهر) و «هرمز» (نام یکی از خسروان ساسانی) تشکیل شده است. برخی نیز آن را کوتاهشده «رامهرمز اردشیر» میدانند. عامه مردم خوزستان این شهر را «رامز» یا به گویش الوار مجاور «رومز» میگویند.
رامهرمز محل احتمالی «سلوکیه هدیفون» است که تا پایان حیات الیماییان و ظهور ساسانیان اهمیت خود را حفظ کرد. ویرانههای «اسک» در راه رامهرمز به ارجان و طاق نصرت به جای مانده از دوره ساسانی، گذشته پرشکوه آن را نشان میدهد. در سده چهارم هجری قمری، رامهرمز به سبب کرم ابریشمی که در آن تولید و به دیگر نقاط صادر میشد، شهرت جهانی داشت. کتابخانه فرقه معتزله نیز در این شهر قرار داشت.
اصطخری میگوید: «در رامهرمز پارچههای ابریشمی میبافند و به بسیاری از شهرها میبرند.» ابن البشار نیز از بازارهای پرنعمت، مسجد جامع زیبا و کتابخانهای بزرگ در این شهر یاد کرده است. ابن بطوطه جهانگرد اندلسی در سفرنامه خود، رامهرمز را جزو بلاد لر و لرستان نامیده است.
مردمشناسی
بر اساس دائره المعارف بزرگ اسلامی، مردم رامهرمز از اقوام بختیاری و طایفههای چهارلنگ و نیز طوایفی از اقوام دیگر مانند خدری دشتستان، زارعزاده، بیگدلی و طلاوری تشکیل شدهاند. همچنین مردمی از شهرها و استانهای مجاور به این شهر کوچ کردهاند.
از چهرههای نامآشنای رامهرمز میتوان به سلمان فارسی، قدمعلی سرامی، ابو یحیی زکریا محمد رامزی، ابن خلاد رامزی، ابو عبدالله رامزی، ابن مفرغ، ابو طاهر بن احمد بن فضل رامزی، ابو علی محسن ابن علی، حیدر بهمنی، حبیبالله معلمی، عبدالله ویسی، صالح حردانی، صابر حردانی، سید علی موسوی نور، پورشهریار رامهرمزی (ناخدا دریا) و عبدالجلیل کلانتر هرمزی اشاره کرد.
زبان
در فصلنامه مطالعات خلیج فارس از بنیاد ایرانشناسی آمده است که زبان مردم رامهرمز در زمان عیلامیان سریانی و بعد در زمان ساسانیان به پهلوی تغییر یافت. سپس در طول تاریخ، زبان مردم این شهر ادغامی از پهلوی و اوستایی با لهجهای نزدیک به لری و کلمات محلی شد. لهجه «رومزی» در واقع لهجهای از گویش بختیاری است. به دلیل سکونت طایفه عرب کعبی در مناطق اطراف، زبان عربی نیز در رامهرمز رایج است.
مقدسی درباره زبان رامهرمزی میگوید: «زبانی دارند که فهمیده نمیشود». عبدالغفار نجمالملک در دوره قاجار درباره زبان مردم رامهرمز میگوید: «به زبان فارسی تکلم میکنند؛ ولی با لهجه لری و عربی مخصوص». اطلس زبانهای ایران، گویش اکثریت مردم این شهر را رامهرمزی و اقلیتی را فارسی معیار معرفی میکند.
جاذبههای گردشگری
حیات وحش و زیستگاهها
رامهرمز از دیرباز زیستگاه آهو بوده است. در کتاب فارسنامه ناصری آمده است: «شکار صحرای رامهرمز آهو و دراج است». اکنون منطقه حفاظتشده دیمه رامهرمز بیش از بیست راس آهو را در خود جای داده است. این دشت با ۱۰۰ هکتار مساحت، زیستگاهی مناسب برای احیای گونه آهو است.
بیشهزارهای مارون
در حاشیه رودخانه زیبای مارون، بیشهزارهای سرسبز با درختان بید، بنگر، گز و کنار، چشماندازهای بکری را خلق کردهاند. این جنگلها میزبان پرندگان وحشی مانند دراج، تیهو، مرغابی، بلبل و کبوتر وحشی هستند. حیواناتی چون گراز، روباه، شغال، گرگ، گربه وحشی و خرگوش نیز در این منطقه زیست میکنند. این بیشهزارها از روستاهای شاه ابوالقاسم، بنه عباس، سلطانآباد، بنه قیطاس، بن رشید لپویی تا زویدی ادامه دارند.
دشت دیمه
منطقه حفاظتشده دشت دیمه در ده کیلومتری جاده رامهرمز به رامشیر قرار دارد و مساحت آن صد هکتار است. در این دشت بیش از پنجاه راس آهو زیست میکنند. همچنین یک جفت غزال عربی اهدایی امیر قطر به ایران در این منطقه رهاسازی شدهاند که نخستین نوزاد خود را در این دشت به دنیا آوردهاند.
گنجینه جوبجی
این گنجینه در سال ۱۳۸۶ به شکل اتفاقی و حین خاکبرداری شرکت آب و فاضلاب خوزستان در یک محوطه ۲۵۰۰ ساله در روستای جوبجی رامهرمز پیدا شد. قدمت این گنجینه که بخشی از آن در موزه ایران باستان به نمایش گذاشته شده است، به دوره عیلامی میرسد. کشف ۵۰۰ سکه، دستبند و قطعات طلا و سفال، خیل عظیمی از مردم را به این منطقه کشاند.
تل گِصِر
یکی از آثار تاریخی شاخص استان خوزستان، تل گِصِر است. این تپهها آثاری از دورههای پیش از تاریخ و تاریخی را در خود جای دادهاند. تل گسر در شمال غربی و ۲۰ کیلومتری رامهرمز قرار دارد. اولین حفاریها توسط مککاون باستانشناس آمریکایی از مؤسسه شرقی شیکاگو در سال ۱۹۴۷ میلادی انجام شد و پس از آن کاوشگران زیادی از داخل و خارج از کشور به این کار ادامه دادند. این تپهها در سال ۱۳۹۵ تعیین عرصه و حریم شدند.
