رشت؛ شهر باران، دیار نقره‌های ناب و تمدن کهن گیلان

نام

درباره ریشه نام «رشت» روایت‌های مختلفی وجود دارد:

۱. رشت به معنای «حد فاصل» یا «مرز»: در زبان گیلکی باستان، «رشت» به معنی مرز و خط جدایی (بین کوه و دریا، یا بین زمین حاصلخیز و زمین شور) است.

۲. تحریف شده «رِشت» (به معنای ریخته شده، گسترده): به دلیل قرار گرفتن شهر بر روی جلگه گسترده و هموار گیلان.

۳. برگرفته از نام قوم «رشت» (از اقوام کهن گیلان).

۴. منسوب به شخصیت تاریخی به نام «ریش» یا «ریشت» (شاید از امرای محلی).

در گویش گیلکی محلی، آن را «رِشت» (Resht) تلفظ می‌کنند.

شیوه نگارش

در متون تاریخی دوره صفوی و قاجار (مانند تاریخ گیلان، مرآت البلدان، سفرنامه‌های اروپاییان)، از این شهر با نام «رشت» یاد شده است. در دوره پهلوی، رشت به عنوان مرکز استان یکم (گیلان) شناخته می‌شد. پس از انقلاب اسلامی، رشت مرکز استان گیلان باقی ماند. امروزه در متون رسمی، املای «رشت» (Rasht) رایج است.

پیشینه

رشت کهن؛ از تمدن مارلیک تا دارالمرز گیلان

پیشینه سکونت در منطقه رشت به هزاره اول پیش از میلاد بازمی‌گردد. وجود تمدن مارلیک (دره رود گوهررود، نزدیک رشت) با قدمت ۳۰۰۰ سال (عصر آهن) نشان از تمدنی پیشرفته در این منطقه دارد. رشت در دوره ساسانی، بخشی از سرزمین گیلان بود که در کتیبه‌های هخامنشی از آن با نام «گل‌ها» (Gelae) یاد شده است. در دوره صفوی، رشت به دلیل قرار گرفتن در مسیر تجارت ابریشم (جاده ابریشم شمالی) و نزدیکی به بندر انزلی (بازرگانی با روسیه و اروپا) رونق یافت. کاروانسراها، بازارها و پل‌هایی در این دوره ساخته شد. در دوره قاجار، رشت به عنوان مرکز ایالت گیلان و دارالمرز (مرزدار شمال) شناخته می‌شد. نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی (از ۱۲۹۳ تا ۱۳۰۰ خورشیدی) در رشت و اطراف آن شکل گرفت که یکی از مهم‌ترین جنبش‌های تاریخ معاصر ایران است.

دوران پهلوی و پس از انقلاب

در دوره پهلوی، رشت به تدریج مدرنیزه شد. خیابان‌ها (خیابان امام خمینی (سپه)، خیابان شریعتی (پهلوی)، بلوار حافظ (کشاورز)) احداث شدند. راه‌آهن سراسری ایران (شاخه تهران-رشت-انزلی) در سال ۱۳۳۷ تکمیل شد (ایستگاه راه‌آهن رشت). فرودگاه بین‌المللی رشت (سردار جنگل) در سال ۱۳۴۸ تأسیس گردید. پس از انقلاب ۱۳۵۷، رشت رشد جمعیتی شتابان یافت (مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک گیلان). در سال ۱۳۶۹، زلزله مهیب رودبار-منجیل (با بزرگی ۷.۳ ریشتر) رشت را نیز لرزاند و خساراتی وارد کرد (اما رشت نسبت به رودبار و منجیل آسیب کمتری دید). امروزه رشت با جمعیت نزدیک به یک میلیون نفر (با حومه)، بزرگترین شهر شمال ایران و یکی از مهم‌ترین قطب‌های اقتصادی، فرهنگی و گردشگری کشور است.

جغرافیا

شهر رشت در شمال غربی ایران، در استان گیلان، در جلگه مرکزی گیلان (دشت حاصلخیز بین کوهستان البرز و دریای خزر) و در مسیر ارتباطی تهران به انزلی و آستارا واقع شده است:

• فاصله تا تهران: ۳۲۵ کیلومتر (۳.۵ ساعت – از طریق آزادراه تهران-رشت (قزوین-رشت))
• فاصله تا بندر انزلی: ۳۵ کیلومتر (۳۵ دقیقه)
• فاصله تا آستارا (مرز جمهوری آذربایجان): ۱۷۰ کیلومتر
• فاصله تا قزوین: ۱۷۵ کیلومتر
• ارتفاع از سطح دریا: منفی ۵ تا منفی ۱۰ متر (پایین‌تر از سطح آب‌های آزاد – جلگه گیلان)
• موقعیت جغرافیایی: جلگه مرکزی گیلان، حاشیه رودخانه گوهررود (زرجوب) و تالاب انزلی (غرب)

مساحت شهر رشت حدود ۱۳۰ کیلومتر مربع است (با احتساب حومه و شهرک‌ها).

آب و هوا

رشت دارای اقلیم معتدل و مرطوب خزری (نیمه گرمسیری مرطوب) با تابستان‌های گرم و مرطوب و زمستان‌های معتدل و بسیار بارانی است:

• بهار: بسیار دلپذیر، سبز و پرگل، بارانی (بهترین فصل، اردیبهشت و خرداد عالی است)
• تابستان: گرم و مرطوب (بیشینه ۲۸-۳۲ درجه)، رطوبت بالا (۷۰-۸۵ درصد) – شرجی اما قابل تحمل‌تر از جنوب ایران
• پاییز: طلایی و خنک، بارانی (مهر و آبان زیبا است)
• زمستان: معتدل و مرطوب (کمینه ۲-۸ درجه)، باران فراوان (گاهی سیل‌آسا)، برف نادر و مختصر (هر چند سال یک بار)

بارندگی سالانه بسیار بالا (حدود ۱,۲۰۰-۱,۳۰۰ میلی‌متر – یکی از پرباران‌ترین شهرهای ایران) و عمدتاً در پاییز و زمستان (باران) و بهار. رطوبت نسبی هوا در تمام سال بالاست (۷۵-۹۰ درصد). ابرناکی زیاد (روزهای آفتابی نسبتاً کم).

خطرات طبیعی

• سیل (مهم‌ترین خطر): رودخانه گوهررود (زرجوب)، زرجوب (Zarjoub) و تالاب انزلی در زمان بارش‌های بسیار سنگین طغیانی می‌شوند و بخش‌هایی از شهر را زیر آب می‌برند (سیل ۱۳۹۸ خسارت زیادی زد).
• خشکسالی (به ندرت – در سال‌های کم باران، کشاورزی برنج و چای آسیب می‌بیند).
• زلزله: رشت در کمربند لرزه‌خیز البرز قرار دارد (گسل‌های فعال در دریای خزر و کوهستان‌های جنوبی – زلزله ۱۳۶۹ رودبار-منجیل تأثیر محسوسی بر رشت داشت).
• رطوبت و نم (بسیار بالا – باعث فساد زودرس مصالح ساختمانی، لوازم الکترونیکی و فرسایش سازه‌ها).
• پیشروی آب دریا و فرسایش ساحل (در بندر انزلی – تأثیر غیرمستقیم بر رشت).

نمای شهر

رشت شهری با بافت نسبتاً مدرن و گسترده (به دلیل رشد سریع جمعیت) است. بافت قدیمی (محله‌های «سبزه‌میدان (سبزه میدان)»، «چهارراه حاجی آباد»، «بازار»، «محله ساغری‌سازان»، «محله‌ی یخچال‌ها»، «چله خانه»، «پیرسرا») با خانه‌های آجری-گلی (با پی‌های چوبی برای مقابله با رطوبت)، کوچه‌های باریک، حیاط‌های مرکزی و باغچه‌های کوچک. بافت جدید (مناطق «شهرک ولیعصر»، «مهرگان»، «شهرک مسکن»، «شهرک استقلال»، «منطقه گلسار (لوکس‌ترین محله رشت)»، «بلوار دیلمان»، «بلوار شهید انصاری»، «بلوار شهید بهشتی»، «بلوار شهید خرازی»، «خیابان امام خمینی (مرکزی)»، «خیابان حافظ»، «خیابان شریعتی») با خیابان‌های عریض، بلوارهای درختکاری شده و آپارتمان‌های ۳ تا ۸ طبقه و برج‌های مسکونی (به ویژه در گلسار).

خیابان‌ها و میدان‌های اصلی

• میدان شهرداری (ساعت – نماد رشت) – مهم‌ترین میدان شهر
• میدان امام حسین (شهدا)
• میدان آزادی
• خیابان امام خمینی (سپه سابق – طویل‌ترین خیابان مرکزی)
• خیابان حافظ (کشاورز سابق)
• خیابان شریعتی (پهلوی سابق)
• بلوار دیلمان (مهم‌ترین بلوار جدید)
• بلوار شهید انصاری
• بلوار شهید بهشتی (گلسار)
• بلوار لاکان (به سمت لاکان)
• میدان لاکان

معماری

معماری سنتی رشت (بافت قدیم) تحت تأثیر اقلیم مرطوب خزری (باران، رطوبت، نم)، فرهنگ گیلکی-ایرانی و تأثیرپذیری از معماری روسی (در دوره قاجار و پهلوی) شکل گرفته است. معماری معاصر اما غالب است (به دلیل رشد سریع و بازسازی پس از زلزله).

ویژگی‌های معماری سنتی (گیلکی-روسی)

• خانه‌های آجری-گلی بر روی پایه‌های چوبی بلند (تا یک متر از سطح زمین) برای جلوگیری از نفوذ رطوبت و سیلاب – این ویژگی شاخص معماری گیلان و رشت است (معروف به «سکو» یا «پایه»).
• سقف‌های شیروانی (دو شیب) با شیب تند و ورق فلزی گالوانیزه (در قدیم سفال) برای دفع سریع آب باران.
• ایوان (تالار یا ورندا) در جلو یا اطراف خانه (با سقف پوشیده و ستون‌های چوبی) – محل نشستن و استراحت در هوای بارانی و مرطوب.
• پنجره‌های بزرگ چوبی دوجداره (ارسی دار) برای دریافت نور در هوای ابری.
• دیوارهای ضخیم (معمولاً ۴۰-۵۰ سانتی‌متری) با عایق رطوبتی (قیرگونی و ایزوگام در قدیم)
• شومینه (بخاری دیواری) و بخاری نفتی (در گذشته بخاری چوبی و هیزمی)
• حیاط مرکزی با حوض و باغچه (پر از گل و گیاه به دلیل رطوبت بالا – گل‌های زینتی، چنار، کاج)
• استفاده از چوب (بلوط، توسکا، افرا) در اسکلت ساختمان (در قدیم) و در و پنجره
• تأثیر از معماری روسی (قاجار – پهلوی): نماهای آجری با قوس‌های نیم دایره، ستون‌های آهنی ریخته‌گری شده، ایوان‌های سرپوشیده با نرده‌های فلزی – در برخی خانه‌های قدیمی و ساختمان‌های دولتی (مانند شهرداری رشت).

نمونه‌های شاخص معماری سنتی و تاریخی

• میدان شهرداری رشت (ساعت) و ساختمان شهرداری رشت (بلدیه سابق): بنای نئوکلاسیک اروپایی با برج ساعت و معماری زیبا – شاخص‌ترین نماد رشت (دوره پهلوی اول، تکمیل ۱۳۰۸ خورشیدی).
• بازار بزرگ رشت (بازار کهنه، بازار قیصریه، بازار ماهی فروشان، راسته بازارها): مجموعه بازارهای سرپوشیده و نیمه‌سرپوشیده با سقف شیروانی و آجری، طاق‌های گهواره‌ای، دکان‌های چوبی – دوره صفوی و قاجار (مرمت‌های متعدد). قطب تجارت سنتی رشت.
• خانه ابریشمی (خانه تاریخی حاج میرزا ابراهیم، موزه رشت): عمارت قاجاری با معماری روسی-گیلکی، باغ زیبا و حوض (موزه رشت، موزه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی).
• خانه میرزا کوچک خان جنگلی (موزه میرزا کوچک خان): خانه ساده خشتی-آجری با حیاط مرکزی – محل زندگی و مبارزات میرزا کوچک خان.
• مسجد جامع رشت (مسجد جامع قدیم، دوره صفوی و قاجار): بنای آجری با شبستانی ستون‌دار و مناره.
• بقعه امامزاده هاشم (امامزاده هاشم – آرامگاه میرزا کوچک خان): بقعه متبرک با گنبد فیروزه‌ای و کاشی‌کاری، محل دفن میرزا کوچک خان و یارانش.
• کلیسای سرکیس مقدس (کلیسای ارامنه رشت – دوره قاجار، فعال).
• حمام بلور (حمام تاریخی، دوره قاجار – در حال مرمت).
• پل عابر پیاده (پل سفید، پل حافظ – مدرن).

معماری معاصر (غالب)

ساختمان‌های جدید با اسکلت بتنی، نمای آجری، کاشی، سرامیک یا کامپوزیت (با عایق رطوبتی)، سقف شیروانی با ورق گالوانیزه یا سفال (یا سقف تخت با عایق رطوبتی)، پنجره‌های دوجداره آلومینیومی یا یو‌پی‌وی‌سی (ضد رطوبت)، کف‌سازی مرتفع از سطح زمین، و تهویه اجباری. ارتفاع حداکثر ۸-۱۲ طبقه در مناطق جدید (گلسار، ولیعصر). برج‌های بلند (تا ۱۵ طبقه) در گلسار ساخته شده‌اند.

جمعیت‌شناسی

بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر رشت ۶۷۹,۹۹۵ نفر بوده است. برآورد سال ۱۴۰۳ جمعیت را حدود ۷۲۰,۰۰۰-۷۵۰,۰۰۰ نفر می‌داند (با حومه (شهرک‌ها و روستاهای اطراف) حدود ۹۵۰,۰۰۰ – یک میلیون). رشت بزرگترین شهر شمال ایران، دهمین شهر پرجمعیت ایران و پرجمعیت‌ترین شهر استان گیلان است. نرخ رشد جمعیت حدود ۱.۰ درصد در سال (متوسط).

گروه‌های قومی

رشت شهری با اکثریت گیلک (گیلانی) و اقلیت‌های تالش، آذری، کرد، فارس و مازندرانی است (به دلیل مهاجرت‌پذیری در قرن اخیر):

• گیلک‌ها (گیلانی‌ها، بومی‌های رشت): حدود ۶۰-۶۵ درصد، مسلمان شیعه، به زبان گیلکی (لهجه رشتی – شاخه شرقی گیلکی) سخن می‌گویند.
• تالش‌ها (از مناطق تالش نشین (تالش، آستارا، ماسال)): حدود ۱۰-۱۵ درصد (مهاجران)، مسلمان شیعه (اقلیت سنی؟ تالش‌ها عمدتاً شیعه هستند)، به تالشی (زبان ایرانی شمال غرب) صحبت می‌کنند.
• ترک‌های آذربایجانی (آذری‌ها): حدود ۱۰-۱۲ درصد (مهاجران از استان‌های آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان)، مسلمان شیعه، به ترکی آذربایجانی.
• کردها (کرمانشاه، کردستان، ایلام): حدود ۵-۷ درصد (مهاجران)، مسلمان شیعه و اهل سنت (اقلیت).
• فارس‌ها (تهرانی، سمنانی، مازندرانی و...): حدود ۸-۱۰ درصد (کارمندان، بازرگانان، دانشگاهیان).
• ارامنه (مسیحی): جمعیت بسیار کم (چند صد خانوار) – کلیسای سرکیس مقدس.

گویش

زبان رسمی و رایج در ادارات فارسی است. اما در سطح شهر (بین گیلک‌ها)، زبان گیلکی (لهجه رشتی) زبان مادری اکثریت است. برخی ویژگی‌های گیلکی رشتی:

• «چُوری؟» (چطوری؟)، «خَارِه؟» (خوب است؟)، «مِهرَسِه؟» (می‌آیی؟)، «بَشُم» (بروم)، «بِخار» (بخور)، «بِکون» (بکن).
• واژگان خاص: «زِی» (خیلی)، «پیله» (بزرگ)، «فوتا» (اتاق). تفاوت لهجه رشتی با گیلکی شرقی (لاهیجان، لنگرود) و غربی (فومن، شفت).

دین

اکثریت قریب به اتفاق مردم رشت مسلمان و شیعه دوازده‌امامی (بیش از ۹۵ درصد) هستند. اقلیت‌های مذهبی شامل:

• اهل سنت (کردها، تالش‌های سنی، ترکمن‌ها، بلوچ‌ها – مهاجران): حدود ۳-۵ درصد.
• مسیحیان (ارامنه – بسیار کم، چند صد نفر).

اقتصاد

اقتصاد رشت بر پایه کشاورزی (برنج، چای، بادام زمینی، سبزیجات، زیتون)، صنعت (صنایع غذایی، نساجی، الکترونیک، شیمیایی)، خدمات (تجارت، گردشگری، حمل و نقل، بانکداری) و صنایع دستی (نقره‌کاری، چادرشب‌بافی) استوار است. رشت قطب اقتصادی شمال ایران است.

کشاورزی (بخش سنتی اما مهم)

• برنج (شالیزاری): مهم‌ترین محصول کشاورزی در استان گیلان و حومه رشت. ارقام «هاشمی»، «طارم محلی»، «طارم هاشمی»، «گیلانه»، «حسنی»، «دابو».
• چای: باغات چای در کوهپایه‌های جنوبی رشت (منطقه لاقلان و فومن).
• بادام زمینی: در برخی مناطق حومه (کشت محدود).
• زیتون (توده میون؟ در رشت و حومه – بیشتر در رودبار و منجیل).
• سبزیجات و صیفی‌جات (خیار، گوجه، بادمجان، کدو، سبزی خوردن – کشت دوم بعد از برنج) – گلخانه‌های مدرن.
• دامداری و طیور (پرورش گوسفند، گاو، مرغ گوشتی و تخم‌گذار – محدود در حومه).

صنعت (قطب صنعتی شمال)

• صنایع غذایی (بزرگترین بخش صنعتی): کارخانه‌های تولید کنسرو (تن ماهی)، رب گوجه فرنگی، کمپوت، آبمیوه، لبنیات (پگاه گیلان)، قند، آرد، روغن نباتی، خوراک دام. (برندهای معروف: تن ماهی دلپذیر، تن ماهی کیش تیام،...).
• صنایع نساجی و پوشاک (مهم): کارخانه‌های ریسندگی، بافندگی (پارچه، جوراب، لباس). (برندهایی مانند: ریسندگی خزر، بافندگی گیلان).
• صنایع الکترونیک و لوازم خانگی (تأسیسات): کارخانه پاکشوما (لباسشویی، ظرفشویی – سابق)، کلاهدوز، سیم‌کشی خودرو.
• صنایع شیمیایی و سلولزی: کارخانه کبریت سازی، شوینده‌ها، رنگ‌سازی.
• صنایع دستی: نقره‌کاری (رشت قطب نقره‌کاری ایران – ظروف نفیس، زیورآلات، تابلوهای نقره)، چادرشب‌بافی (پارچه ابریشمی سنتی)، سفالگری، قلمزنی، منبت، حصیربافی.

خدمات و تجارت (بخش رو به رشد)

• تجارت و بازرگانی (مرکز تجاری شمال): بازار بزرگ رشت، مراکز خرید مدرن (پاساژهای متعدد در خیابان امام خمینی، گلسار، بلوار دیلمان). صادرات محصولات کشاورزی و صنعتی به استان‌های همجوار و کشورهای حوزه خزر.
• گردشگری (داخلی و خارجی – اما خارجی کمتر): هتل‌ها، رستوران‌ها، دفاتر خدمات مسافرتی.
• حمل و نقل و ترابری (مرکز استان – پایانه‌ها، فرودگاه، راه‌آهن).
• بانکداری و بیمه (شعب متعدد بانک‌های دولتی و خصوصی).
• فناوری اطلاعات (استارتاپ‌ها، مراکز خدمات کامپیوتری – در حال رشد).

گردشگری

رشت با جاذبه‌های تاریخی، فرهنگی، مذهبی و طبیعی (و همچنین غذای معروف (غذاهای گیلانی)) یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری شمال ایران است (به ویژه برای تهرانی‌ها و سمنانی‌ها).

جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی

• میدان شهرداری (ساعت) و ساختمان شهرداری (بلدیه): نماد رشت، معماری نئوکلاسیک، ساعت معروف. عکاسی ضروری.
• بازار بزرگ رشت (بازار کهنه، بازار قیصریه، راسته بازارها): تجربه خرید سنتی (نقره، چادرشب، خشکبار، ادویه، پارچه، ظروف مسی). فضای پر جنب و جوش.
• خانه ابریشمی (موزه رشت): موزه باستان‌شناسی (آثار مارلیک) و مردم‌شناسی (لباس محلی، ابزار کشاورزی، صنایع دستی). معماری قاجاری.
• خانه میرزا کوچک خان جنگلی (موزه میرزا کوچک خان): زندگی و مبارزات رهبر نهضت جنگل. اشیاء شخصی، اسناد، عکس‌ها.
• بقعه امامزاده هاشم (آرامگاه میرزا کوچک خان): زیارتگاه مذهبی و محل دفن میرزا کوچک خان و یارانش. معماری قاجاری، گنبد فیروزه‌ای.
• مسجد جامع رشت (مسجد قدیم قاجاری و صفوی).
• کلیسای سرکیس مقدس (کلیسای ارامنه – معماری جالب).
• پل عابر پیاده (پل سفید، پل حافظ – مدرن، معماری جذاب).

جاذبه‌های طبیعی و تفریحی

• تالاب انزلی (بندر انزلی، ۳۵ کیلومتری رشت): قایق‌رانی، تماشای پرندگان مهاجر، لاله‌های تالابی (نیلوفر آبی). (از رشت تور یک روزه وجود دارد).
• رودخانه گوهررود (زرجوب): در سال‌های پرآبی، حاشیه رودخانه، فضای سبز و پیاده‌راه.
• پارک جنگلی سراوان (سلیمان‌داراب – در ۱۵ کیلومتری شرق رشت): فضای سبز وسیع، درختان کهنسال، آلاچیق، زمین بازی، رستوران سنتی. – مهم‌ترین تفرجگاه رشت.
• پارک ملت (مرکز رشت): فضای سبز، دریاچه مصنوعی، قایق‌رانی، شهربازی.
• پارک دانشجو (منطقه گلسار): فضای سبز مدرن، ورزشی.
• سد سنگر (در ۲۰ کیلومتری جنوب رشت): دریاچه پشت سد، قایق‌رانی، ماهیگیری، پیک نیک.
• ییلاقات (ماسال، اولسبلنگه، شفت، فومن – در یک تا دو ساعت رشت).

روستاهای هدف گردشگری

• روستای قلعه رودخان (فومن، ۴۵ کیلومتری رشت): قلعه تاریخی ساسانی، جنگل‌های انبوه. (از رشت تور یک روزه).
• روستای ماسوله (ماسوله تاریخی – ۵۵ کیلومتری رشت، استان گیلان، نزدیک فومن): معماری پلکانی بی‌نظیر، ثبت ملی. (تور یک روزه).
• روستاهای رشت: روستاهای اطراف (پسیخان، عینک،...).

زیرساخت

ترابری

• جاده: رشت بر روی آزادراه تهران-رشت (قزوین-رشت) و جاده ۴۹ (رشت-انزلی-آستارا) و جاده ۲۲ (رشت-قزوین) قرار دارد.
• فرودگاه: فرودگاه بین‌المللی سردار جنگل رشت (کد IATA: RAS) با پروازهای داخلی (تهران، مشهد، کیش، عسلویه، اصفهان، شیراز، تبریز، اهواز، کرمان) و پروازهای خارجی (استانبول (ترکیه)، دبی (امارات)، نجف (عراق) – بعضی فصلی.
• راه‌آهن: ایستگاه راه‌آهن رشت (در مسیر تهران-قزوین-رشت-انزلی) با قطارهای شبانه‌روز به تهران، قزوین، مشهد، اصفهان، شیراز (غیر مستقیم).
• اتوبوس: پایانه مسافربری رشت (شرق و غرب) با خطوط منظم به تهران، قزوین، اصفهان، شیراز، تبریز، اهواز، مشهد، انزلی، آستارا، اردبیل، زنجان، قم، کرج.
• تاکسی و سرویس‌های آنلاین: تاکسی خطی درون شهری و بین شهری (به وفور). اسنپ و تپسی در رشت فعال و فراگیر (به خوبی تهران).
• مترو (قطار شهری): متروی رشت (خط ۱ به طول ۲۰ کیلومتر با ۱۳ ایستگاه) در حال ساخت است (پیشرفت فیزیکی حدود ۵۰ درصد – تکمیل نیاز به زمان). اتوبوس‌های تندرو (BRT) رشت فعال است (خطوط اصلی).

فضای سبز

سرانه فضای سبز رشت خوب است (حدود ۱۵ متر مربع). پارک‌های اصلی:

• پارک جنگلی سراوان (بزرگترین)
• پارک ملت
• پارک دانشجو (گلسار)
• پارک بانوان
• پارک ساحلی (کنار رودخانه زرجوب – در حال احداث)
• بلوار دیلمان (درختکاری شده)

بهداشت و سلامت

رشت قطب پزشکی شمال ایران (پس از تهران):

• بیمارستان حافظ (بزرگترین و مجهزترین بیمارستان گیلان، فوق تخصصی)
• بیمارستان پورسینا (عمومی و تخصصی)
• بیمارستان رازی (تخصصی – قلب)
• بیمارستان شفا (زنان و زایمان)
• بیمارستان ۱۷ شهریور (تأمین اجتماعی)
• بیمارستان قائم (عج) (عمومی)
• بیمارستان دکتر حشمت (چشم پزشکی – تخصصی)
• بیمارستان تأمین اجتماعی (تخصصی)
• بیمارستان کودکان (بیمارستان کودکان مطهری)
• درمانگاه‌های تخصصی و فوق تخصصی متعدد (بسیار زیاد).

فرهنگ و هنر

تئاتر و سینما

• تالار مرکزی رشت (فرهنگ و ارشاد اسلامی گیلان): بزرگترین سالن تئاتر و کنسرت شمال ایران.
• پردیس سینمایی گلسار (مجهز به ۵ سالن با سیستم دالبی دیجیتال، صندلی‌های VIP)
• سینما استقلال (سالن قدیمی اما مجهز)
• سینما انقلاب (سالن قدیمی)
• سینما هلال
• تماشاخانه‌های خصوصی (چندین سالن کوچک تئاتر).

موسیقی

موسیقی گیلکی (با سازهای نی‌انبان، قیچک، کمانچه، لَلِه‌وا (نی‌لبک)، دایره، دهل، سورنا) در مراسم عروسی، جشن‌های محلی و مراسم سنتی شنیده می‌شود. موسیقی مقامی گیلان (آوازهای محلی). کنسرت‌های موسیقی (سنتی، پاپ، محلی) در تالار مرکزی و مجتمع‌های فرهنگی برگزار می‌شود.

آیین‌ها و سنت‌ها

• مراسم نوروزخوانی (نوروزی خوانی) – به زبان گیلکی (رشتی)
• مراسم عاشورا و محرم (سینه‌زنی، زنجیرزنی، نخل‌گردانی، تعزیه (شبیه‌خوانی)) – با شور خاصی برگزار می‌شود.
• مراسم قالی‌شویان (در روستاهای اطراف – محدود).
• جشنواره‌های فرهنگی (جشنواره فیلم فجر (استانی)، جشنواره تئاتر فجر (استانی)، جشنواره موسیقی نواحی).

صنایع دستی

• نقره‌کاری رشت (مهم‌ترین صنعت دستی شهر – بسیار نفیس و معروف جهانی) – ظروف نقره (قوری، سینی، بشقاب، جام)، زیورآلات نقره، تابلوهای نقره، قلمزنی روی نقره.
• چادرشب‌بافی (پارچه ابریشمی سنتی گیلان – دستباف، طرح‌های ساده و راه راه)
• حصیربافی (از برگ نی و بوریا – زیرانداز، سبد، کلاه)
• سفال و سرامیک
• قالی و گلیم (فرش گیلان – طرح‌های محلی و هندسی)

موزه‌ها

• موزه رشت (خانه ابریشمی): باستان‌شناسی (مارلیک، دوره عصر آهن – سکه، سفال، اشیاء فلزی)، مردم‌شناسی، صنایع دستی.
• موزه میرزا کوچک خان جنگلی (خانه تاریخی میرزا کوچک خان): اسناد نهضت جنگل، عکس‌ها، اشیاء شخصی.
• موزه حمام بلور (در حال مرمت – مردم‌شناسی).
• موزه تاریخ طبیعی رشت (تاسیسات دانشگاه گیلان).

ورزش

• فوتبال: پرطرفدارترین ورزش. تیم سپیدرود رشت (نماینده رشت در لیگ برتر سابق، در لیگ آزادگان یا لیگ ۲ حال حاضر – نامشخص). تیم داماش گیلان (سابق، امروزه در لیگ پایین). ورزشگاه اصلی: ورزشگاه شهید عضدی رشت (ورزشگاه تختی سابق – گنجایش ۱۵,۰۰۰ نفر). ورزشگاه جدید (ورزشگاه انقلاب رشت) در حال احداث.
• کشتی (آزاد و فرنگی): رشت چندین کشتی‌گیر ملی و المپیکی پرورش داده است (گیلان قطب کشتی ایران).
• تکواندو، کاراته، جودو و ووشو (محبوب).
• کوهنوردی و سنگ‌نوردی (ییلاقات اطراف رشت – لاقلان، ماسال، اولسبلنگه).
• دوچرخه‌سواری (بلوار دیلمان، بلوار ساحلی).
• قایقرانی (تالاب انزلی – نزدیک).

اماکن ورزشی

• ورزشگاه شهید عضدی (تختی سابق – ۱۵,۰۰۰ نفر)
• سالن ورزشی انقلاب (چندمنظوره – والیبال، فوتسال، بسکتبال، کشتی)
• سالن ورزشی شهید بهشتی
• باشگاه‌های بدنسازی، استخرهای سرپوشیده (چندین مجموعه ورزشی خصوصی و شهرداری – استخر تختی، استخر بانوان،...)
• مجموعه ورزشی المپیک رشت (تنیس، والیبال ساحلی، پیست دوچرخه‌سواری – در حال تکمیل).

آموزش و پژوهش

رشت قطب علمی و پژوهشی شمال ایران:

دانشگاه‌های دولتی

• دانشگاه گیلان (تأسیس ۱۳۵۳، یکی از دانشگاه‌های برتر ایران، با دانشکده‌های علوم پایه، فنی و مهندسی، کشاورزی، منابع طبیعی، علوم انسانی، هنر و معماری، تربیت بدنی، دامپزشکی، حقوق و علوم سیاسی، اقتصاد و علوم اجتماعی).
• دانشگاه علوم پزشکی گیلان (تأسیس ۱۳۶۴، با دانشکده‌های پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی، پرستاری و مامایی، بهداشت، پیراپزشکی، طب سنتی).

دانشگاه‌های غیردولتی و آزاد

• دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت (بزرگترین واحد استان، با دانشکده‌های فنی و مهندسی، علوم انسانی، علوم پایه، کشاورزی، هنر، علوم پزشکی محدود).
• دانشگاه پیام نور مرکز رشت.
• دانشگاه علمی کاربردی (چندین مرکز در رشت).
• آموزشکده فنی و حرفه‌ای (پسران و دختران).

حوزه‌های علمیه

• حوزه علمیه امام صادق (ع).
• حوزه علمیه خواهران.

مراکز تحقیقاتی

• مرکز تحقیقات برنج گیلان (وابسته به جهاد کشاورزی).
• مرکز تحقیقات چای (لاهیجان – نزدیک رشت).
• پژوهشکده آبزی‌پروری و شیلات.

مشکلات زیست‌محیطی

• آلودگی هوا (متوسط تا شدید در کلان‌شهر رشت – ناشی از خودروها، صنایع، رطوبت بالا و وارونگی دما در زمستان) – نسبت به تهران بهتر اما قابل توجه.
• آلودگی آب (رودخانه زرجوب و تالاب انزلی به شدت آلوده – فاضلاب شهری و صنعتی، سموم کشاورزی) – بحران زیست‌محیطی گیلان.
• فاضلاب: شبکه فاضلاب شهری در حال توسعه (بخش‌های مرکزی و جدید تحت پوشش، مناطق قدیمی و حومه از چاه جذبی یا تخلیه به رودخانه استفاده می‌کنند).
• مدیریت پسماند (سایت دفن زباله سراوان (محدوده رشت) مشکلات شدید زیست‌محیطی (آتش سوزی، شیرابه، بوی بد) ایجاد می‌کند – یکی از معضلات اصلی رشت و گیلان).
• ترافیک سنگین در ساعات پیک صبح و عصر (خیابان‌های اصلی امام خمینی، حافظ، شریعتی، بلوار دیلمان).
• بافت فرسوده (محله‌های قدیمی سبزه میدان، ساغری‌سازان، پیرسرا) با تراکم بالا و خطر زلزله.
• رطوبت و نم بالا (آسیب به ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها، بیماری‌های تنفسی و قارچی).
• کمبود پارکینگ در مرکز شهر.
• مهاجرت پذیری و رشد بی‌رویه شهر (توسعه افقی و عمودی بدون برنامه).

سیاست

رشت مرکز استان گیلان و شهرستان رشت است. استاندار گیلان (مستقر در رشت) توسط وزیر کشور منصوب می‌شود. فرماندار رشت نیز توسط استاندار انتخاب می‌گردد. شهرداری رشت (با ۵ منطقه شهرداری) توسط شورای اسلامی شهر رشت (با ۱۱ عضو) اداره می‌شود. امام جمعه رشت (نماینده ولی فقیه در استان) از روحانیون برجسته ایران (پس از انقلاب، افرادی مانند آیت الله رسول مهدوی، آیت الله زین العابدین قربانی، آیت الله رسول فلاحتی) بوده است.

نکته سیاسی-فرهنگی: رشت به دلیل جنبش جنگل (میرزا کوچک خان) و پیشینه مبارزاتی با استبداد (دوره قاجار و پهلوی)، سابقه سیاسی و فرهنگی قوی در تاریخ معاصر ایران دارد.