نام سبزوار
نام قدیم سبزوار، «بیهق» است که پیش از اسلام «بیهه» یا «بیهین» (به معنای جای نیکو یا بهترین ناحیه) نامیده میشد. این منطقه که میان نیشابور در مشرق و قومس در مغرب واقع شده، بر سر راه ابریشم از چین تا مدیترانه قرار داشته و یکی از مراکز تمدنی ایران در عصر اشکانیان و ساسانیان بوده است. در تاریخ بیهق آمده که سبزوار شهری بزرگ با انواع درختان میوهدار و سایهبخش شد و مردمان آن را «سابزوار» نوشتند و گفتند: «سبزوار، کجنات تجری من تحتالانهار» (مانند بهشتهایی که نهرها زیر آن جاری است).
سیر حیات تاریخی
فتوحالبلدان احمد بلاذری از کهنترین منابعی است که از بیهق نام برده و از فتح این منطقه به دست سپاهیان ابن عامر در حدود ۳۰ یا ۳۱ هجری خبر میدهد. در نیمه اول قرن دوم هجری، یحیی بن زید علوی از این ناحیه به خونخواهی پدرش قیام کرد. در حدود ۴۷۶ هجری، حسن صباح برای دعوت مردم به کیش خود به روستای طرز آمد و اسماعیلیان مدتی در این منطقه فعالیت داشتند.
بیهق در نیمه سده ششم با هجوم غزها و قحطی ناشی از آن دست به گریبان بود و سرانجام در سال ۶۱۷ هجری، همچون سایر نواحی خراسان، با کشتارگری مغولان رو به رو شد. اما در اواخر دهه چهارم قرن هشت هجری، جنبشی از قریه باشتین علیه ایلخانان مغول آغاز شد که به تأسیس حکومت سربداران انجامید. این حکومت پس از تصرف سبزوار در سال ۷۳۷ هجری برپا شد و مرکز آن همین شهر بود. سربداران نخستین حکومت با گرایش شیعه دوازدهامامی در ایران بودند.
بنای سبزوار
روایتهای مختلفی درباره بنای سبزوار وجود دارد. برخی بنیاد این شهر را در حدود سال ۳۰۰ میلادی، همزمان با تشکیل سلسله ساسانی یا پیش از آن میدانند.
موقعیت جغرافیایی و ویژگیهای طبیعی
شهر سبزوار با مساحت ۳۹ کیلومتر مربع، در ۲۳۰ کیلومتری مشهد و ۶۶۰ کیلومتری تهران واقع شده است. رشته کوه جغتای در شمال و رشته کوه کوهمیش در جنوب، سبزوار را در میان گرفتهاند. چهره شمالی و شرقی این شهرستان کوهستانی با اقلیم معتدل است و قسمتهای جلگهای هوای گرم دارند. تنها دو رودخانه فصلی به نام کال شور در این ناحیه جریان دارد که سیلابها را به نمکزارهای کویر هدایت میکند.
گویش سبزواری
گویش سبزواری به دلیل قدمت و زنده بودن واژهها، اصیلترین گویش فارسی خراسانی محسوب میشود. زبانشناسان آن را عصاره زبان فارسی دری و تأثیرگذارترین گویش این زبان میدانند. جالب است بدانید که پس از گذشت بیش از هزار سال از نگارش کتاب تاریخ بیهقی، بسیاری از اصطلاحات این کتاب همچنان توسط مردم سبزوار به کار میرود. این گویش نه تنها در استان خراسان، بلکه در استانهای سمنان و گلستان نیز گویشور دارد و به دلیل تاریخی، اصالت فارسی خود را حفظ کرده است.
جمعیت
بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، سبزوار با ۲۴۳,۷۰۰ نفر جمعیت و وسعت ۳۸.۷۵ کیلومتر مربع، سی و چهارمین شهر پرجمعیت ایران (بالاتر از ۷ مرکز استان) است. در نخستین سرشماری عمومی ایران در سال ۱۳۳۵ و سرشماریهای بعدی تا سال ۱۳۸۵، سبزوار دومین شهر پرجمعیت استان خراسان بود.
قدمت و تاریخ سبزوار
کشف یک ساطور متعلق به انسان ابزارساز، قدمت سبزوار را از ۶ هزار سال به ۱۲ هزار سال افزایش داد. بررسیهای باستانشناسی در بخشهای جنوبی سبزوار از انسانهای ابزارساز مربوط به دوران نوسنگی بدون سفال خبر میدهد. حتی قدیمیترین ردپای انسان ابزارساز در آسیای جنوب غربی با قدمتی حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار سال در این منطقه شناسایی شده است.
سبزوار در کنار جاده ابریشم و راه زیارت معبد بودا قرار گرفته است. چهارتاقی دیو که برخی پژوهشگران آن را بقایای آتشکده آذربرزین مهر میدانند، در نزدیکی این شهر قرار دارد. بیش از ۵۰۰ اثر تاریخی از هزاره سوم قبل از میلاد تاکنون در شهرستان سبزوار شناسایی شده که بیش از ۱۰۰ اثر آن به ثبت ملی رسیده است.
پیش از اسلام
تپههای باستانی اطراف سبزوار نشاندهنده تمدن انسانی مستمر در این منطقه از هزاره سوم قبل از میلاد تا امروز است. مهرهایی موسوم به «مروی بلخی» از دوران پیش از اسلام در سبزوار به دست آمده که نشاندهنده حاکمیت سیاسی این خطه است. مطالعات پروفسور هنری پل فرانکفورت در سال ۱۳۸۶ نشان داد که در هزاره سوم قبل از میلاد، سبزوار مرکز فرهنگی بوده که به ترکمنستان، افغانستان، عراق، هند، پاکستان و ایران مرکزی منتشر شده است.
اشکانیان
ناحیه سبزوار در عصر پارت جزو تقسیمات مهم ملوک الطوایفی دولت اشکانیان بود و به دلیل قرارگیری بر سر راه ابریشم، اهمیت ارتباطی ویژهای داشت. روستای بلاشآباد و سهدیر از دوران اشکانیان هستند که سهدیر امروزی در آن عصر یک نیایشگاه بودایی بوده است.
ساسانیان
محوطه باستانی اطراف روستای فشتنق در شمال غربی سبزوار نشان میدهد که این منطقه در عصر ساسانی شهری بزرگ بوده است. در این روستا آتشکدهای ساخته شده از سنگ و ساروج وجود دارد که به دوران ساسانیان بازمیگردد. همچنین روستای خسروگرد در ۵ کیلومتری سبزوار از اماکن دوره ساسانیان است. همخوانی اسامی روستاهایی مانند کیقباد، کیخسرو، کیذور و کیذقان با اسامی اساطیری شاهنامه و وجود درخت چنار ۲۵۰۰ ساله کیذقان به عنوان قدیمیترین موجود زنده خراسان، نشان از رونق منطقه در آن دوران دارد.
دوران اسلامی
در سال ۳۲ هجری قمری، عبدالله بن عامر به فرمان خلیفه سوم به خراسان آمد و مردم سبزوار به اسلام گرویدند. در سال ۱۲۵ هجری، یحیی بن زید از زندان نصر بن سیار فرار کرد و به بیهق آمد و با کمک شیعیان این منطقه، سپاهی ضد امویان جمع کرد. پس از آن، سبزوار به دست طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان و سلجوقیان افتاد. در سال ۴۴۴ هجری، زمینلرزه شدیدی در ناحیه بیهق رخ داد که باروی شهر سبزوار را فرو ریخت، اما در سال ۴۶۴ هجری به دستور خواجه نظامالملک تجدید بنا شد.
در سال ۶۱۷ هجری، در حمله مغول، سبزوار مورد تهاجم تولیخان فرزند چنگیزخان قرار گرفت و حدود هفتاد هزار نفر کشته شدند.
دوران سربداران
در سال ۷۳۷ هجری، اهالی باشتین سبزوار برابر مغولان شورش کردند و قیامکنندگان نام «سربداران» برگزیدند و سبزوار را پایتخت حکومت خود قرار دادند. طی ۵۰ سال حکومت سربداران، ویرانیهای بر جای مانده از مغولها تا حد زیادی بهبود یافت و بناهای بسیاری در سبزوار ساخته شد که مسجد جامع و حوض هشت پایه از مهمترین آثار این دوره هستند. ابن یمین شاعر پرآوازه دربار سربداران بود. امروزه تندیس هفت پیکر سربداران در ورودی شهر قرار داده شده است.
دوران صفویان
شاه عباس یکم صفوی در شهر و نواحی سبزوار کاروانسراها و آبانبارهای عظیم ساخت که اکنون ثبت آثار ملی شدهاند. در سال ۱۱۴۴ هجری، شاه طهماسب دوم صفوی طی حکمی از طرف نادرشاه، توسط محمدحسین خان قاجار دولو در سبزوار به قتل رسید.
دوران قاجار
سبزوار در این دوره چهار دروازه به نامهای عراق، ارگ، نیشابور و سبریز و یازده محله داشت. شیخ علی صحاف اولین نماینده سبزوار در مجلس شورای ملی بود. در سال ۱۲۹۸ خورشیدی، ارگ و اراضی جانب شمالی آن توسط دکتر قاسم غنی تسطیح و درختکاری شد و به باغ ملی تبدیل گردید. در همان سال بیمارستان حشمتیه تأسیس شد.
دوران پهلوی
در سالهای ۱۳۱۷-۱۳۱۸، خیابانهای بیهق و اسرار بر روی دو بازار قدیمی عمود برهم احداث شد که به چهار دروازه شهر ختم میشد. در این فرآیند، بخشی از مسجد جامع، بازار سرپوش، مدارس فخریه و شریعتمدار تخریب و بازسازی شد. سبزوار در سال ۱۳۳۹ عنوان شهر نمونه را گرفت.
جاذبههای تاریخی
سبزوار با بیش از ۱۵۰ اثر تاریخی ثبت شده در آثار ملی، گنجینهای از تاریخ ایران است. مدرسه فخریه با ۱۱۰۰ سال قدمت به عنوان قدیمیترین مدرسه ایران و مسجد پامنار با مناره جنبان به عنوان قدیمیترین مسجد خراسان، از اهمیت ویژهای برخوردارند. سبزوار همچنین به عنوان شهر کاروانسراها در ایران مشهور است و ۱۶ کاروانسرا شامل ۱۱ کاروانسرای برونشهری و ۵ کاروانسرای درونشهری دارد.
خانههای تاریخی
در سال ۱۳۸۰، ۲۲۰ خانه قدیمی در سبزوار شناسایی شد که ۲۵ خانه تاکنون در فهرست آثار ملی ثبت شدهاند. خانه تاریخی عظیمیان قدیمیترین خانه سبزوار است که از دوران تیموری بر جای مانده است.
تپههای تاریخی
تپه عیدگاه شاخصترین تپه تاریخی سبزوار است که نمونه مشابه آن در عشقآباد ترکمنستان با عنوان تپه نمازگاه وجود دارد. تاکنون بیش از ۵۰۰۰ قطعه شیء تاریخی در سبزوار کشف شده که در مخزن موزه خراسان نگهداری میشوند.
دهکدههای تاریخی
از جمله دهکدههای تاریخی سبزوار میتوان به مزینان، زعفرانیه، خسروگرد و باشتین اشاره کرد. سه اقامتگاه بومگردی در روستاهای طبس، مزینان و زعفرانیه دایر است و روستای تاریخی زعفرانیه به تنهایی ۶ اثر ثبت شده دارد.
غذاهای محلی
غذاهای محلی سبزوار تنوع و فراوانی چشمگیری دارند. از مشهورترین آنها میتوان به آوجیج، کَمِهجوش، اشکنه، کُماج، مِسوه، دِنی، کاچی، آش جوش بِرِه، آش ماست، آش قوریتی، قِلیَه بادمجان، عِلِف ماست و آرد بریو اشاره کرد. قورمه نیز غذایی است که از گوشت پخته شده گوسفند طبخ میشود و در ایام مختلف برای طبخ غذاهای ترکیبی از آن استفاده میکنند.
هنرهای سنتی
در سبزوار ۴۵ رشته از هنرهای سنتی فعالیت دارند. گیوهدوزی، نمدمالی، مسگری، سفالگری، خراطی و سبدبافی از جمله هنرهایی هستند که در معدود کارگاهها به صورت محدود رواج دارند. رایجترین و پررونقترین هنر سنتی شهرستان، قالیبافی است که در شهر و روستا رواج دارد.
سوغات و بازارهای سنتی
مهمترین سوغات سبزوار کلوچه زنجبیلی سبزواری است که در میان مردم محلی و گردشگران طرفداران بسیاری دارد. ادویههای سبزوار به ویژه زیره سبز، زردچوبه و فلفل قرمز مرغوبیت بالایی دارند. سبزوار یکی از قطبهای مهم تولید و تجارت زیره سبز در ایران و جهان است و نرخگذاری اصلی آن در سطح کشور توسط تجارت سبزواری انجام میگیرد. فلفل قرمز سبزوار نیز به دلیل مرغوبیت بالا شهرت جهانی پیدا کرده است و روستای بیزه خاستگاه آن محسوب میشود.
فرهنگ و هنر
نثر و ادبیات
سبزوار از دیرباز در حوزه نثر و ادبیات مطرح بوده است. ظهور نویسندگانی چون ابوالفضل بیهقی، ابوالحسن علی بن زید بیهقی (فرید خراسان)، ملاحسین واعظ کاشفی، ملاهادی سبزواری (اسرار) و علی شریعتی، آثاری مانند تاریخ بیهقی، تاریخ بیهق، کویر و روضه الشهدا را پدید آورده که از آثار مطرح نثر و ادبیات فارسی محسوب میشوند.
سبزوار در تقویم رسمی ایران دو روز ملی دارد: هشت اسفند روز بزرگداشت حکیم حاج ملاهادی سبزواری و یک آبان روز نثر فارسی که به روز پدر نثر فارسی، ابوالفضل بیهقی شناخته میشود. از این رو سبزوار را پایتخت نثر ایران مینامند.
کتابخانهها
سبزوار پس از مشهد، بیشترین کتابخانه عمومی را در استان دارد که بیشتر آنها به صورت مشارکتی توسط خیرین احداث شدهاند. زمینی در شمال شهر برای احداث کتابخانه مرکزی سبزوار اختصاص یافته است.
سینماها
نخستین سالن سینمای سبزوار با نام «میهن» در سال ۱۳۱۸ افتتاح شد. امروزه سینما بهمن تنها سینمای دایر در سبزوار است.
فرهنگسراها
فرهنگسرای امام رضا (ع) با زیربنای ۳۵۰۰ متر مربع در زمینی به وسعت ۱۲ هکتار، مجللترین و مجهزترین فرهنگسرای غرب خراسان است که در دی ماه سال ۱۳۹۵ افتتاح شد.
اسطورهها و افسانهها
مردم سبزوار معتقدند جنگ ایرانیان و تورانیان در حوالی این شهر اتفاق افتاده و گور سهراب در محل فعلی شهرداری سبزوار قرار داشته است. شهرداری سبزوار بنای یادبودی بر آن نهاده است. میدان مرکزی شهر تا مدتها «دیو سفید» خوانده میشد. در تاریخ بیهقی نیز مطالبی در این خصوص آمده است.
آیینهای سنتی
سبزوار را شهر آیینهای نستوه مینامند. آیین کهن اسب چوبی به دوران سربداران بازمیگردد و یکی از نمادهای فرهنگی سبزوار است که در برخی شهرهای ایران، ترکمنستان و تاجیکستان نیز برگزار میشود. آیین چادرپوشان حسینیه قنادها نیز بیش از ۸۰ سال است که در سبزوار برگزار میشود. به مناسبت عید غدیر، مراسمات گستردهای برگزار میشود و عنوان «شهر غدیری ایران» نیز برای سبزوار مطرح است.
بهداشت و سلامت
در سال ۱۲۹۸، بیمارستان حشمتیه به عنوان دومین بیمارستان قدیمی ایران و اولین بیمارستان در شرق کشور توسط قاسم غنی در سبزوار تأسیس شد. امروزه سبزوار دومین قطب پرتو درمانی شرق کشور و دومین شهر دارای درمانگاه سوختگی پس از مشهد است. نوزدهمین پایگاه اورژانس هوایی کشور در بیمارستان دکتر واسعی سبزوار مستقر است.
دانشگاهها و مراکز آموزش عالی
سبزوار با بیش از ۲۵ هزار دانشجو، دومین قطب دانشگاهی خراسان رضوی پس از مشهد است. دانشگاه حکیم سبزواری، دانشگاه علوم پزشکی، دانشگاه فرهنگیان، دانشگاه ملی مهارت و دانشگاه آزاد اسلامی از مهمترین مراکز علمی شهر هستند. مأموریت ملی «تابآوری فرهنگی» توسط دانشگاه حکیم سبزواری رهبری میشود.
اقتصاد و تجارت
سبزوار از دیرباز مرکز تجارت بوده است. لرد کرزن انگلیسی در کتاب خود نوشته: «کار تجارت در سبزوار رونق فراوان یافته... یک تجارتخانه ارمنی در آنجاست که از طریق استرآباد و بندرگز با روسیه تجارت دارد.» امروزه سبزوار تعیینکننده قیمت جهانی زیره و صادرکننده محصولاتی مانند زیره سبز، پسته، خاویار، تخمه ژاپنی، پنبه، خشکبار، پشم و کرک به کشورهای امارات، عربستان، عراق و کویت است.
ورزش
هندبال
سبزوار مهد هندبال ایران لقب گرفته است. نخستین مدرسه هندبال ایران در سال ۱۳۶۱ در سبزوار تأسیس شد و تاکنون بالغ بر ۶۵ مقام اول تا سومی در مسابقات مختلف کسب کرده است. تیم هندبال سبزوار بارها نماینده ایران در مسابقات آسیا بوده است.
کشتی آزاد
نخستین عنوان قهرمانی استان خراسان رضوی در لیگ برتر کشتی باشگاههای کشور توسط تیم سبزوار کسب شد و توانست سه سال متوالی قهرمان لیگ برتر کشتی آزاد ایران بماند.
والیبال نشسته
تیم والیبال نشسته ثامنالحجج سبزوار در سال ۱۳۹۲ بدون شکست در جام باشگاههای آسیا قهرمان شد و سهمیه حضور در مسابقات باشگاههای جهان را کسب کرد.
حمل و نقل
سبزوار بر سر شاهراه مواصلاتی کشور قرار گرفته و جادههای ۴۴، ۸۷ و آزادراه حرم تا حرم از آن عبور میکنند. فرودگاه سبزوار در سال ۱۳۸۲ افتتاح شد و تنها فرودگاه موجود در خراسان رضوی است که پس از فرودگاه مشهد به جابجایی مسافر میپردازد. راهآهن اتصالی سبزوار به شبکه ریلی کشور نیز در دست ساخت است.