نام
نام سقز به تاریخ بنای چند هزار ساله آن مرتبط است. برخی مورخان معتقدند این شهر در نخستین اتحاد قوم ماد «ایزیرتا» نامیده شده و پایتخت مادها بوده است. گروهی دیگر بر این باورند که پس از هجوم سارگن دوم، پادشاه آشور، به سرزمین ماد، سکاها به سقز آمدند و آن را پایتخت خود کردند و نام «اسکیت» و سپس «ساکز» را بر آن نهادند. رومن گیرشمن، باستانشناس مشهور، نیز در کتاب خود اشاره میکند که پس از اتحاد سکاها و مادها، به فرمان هووخشتره، سکاها در غرب امپراتوری ماد سکنی گزیدند و آن را «ساکز» نامیدند.
القاب و عناوین
سقز با القاب و عناوین متعددی شناخته میشود که هر یک گوشهای از هویت این شهر را به تصویر میکشند: شهر باستانی ایران، شهر گلها (به کردی: گولان)، شهر کوههای مرتفع و رودخانهها، شهر عرفان و ادب، شهر ورزش و کشتی، قطب تجارت پارچه کردستان و ایران، قدیمیترین شهر کردنشین ایران، سردترین شهر ایران و پایتخت تئاتر کردی.
تاریخ
پیش از اسلام
بر اساس منابع تاریخی و آثار باستانی مانند زیویه، گورستان چهار هزار ساله و تپه کوشکَله، تاریخ سقز به هزاره چهارم قبل از میلاد بازمیگردد. این شهر سدههای متمادی پایتخت حکومتهای ماد، سکاها و ماناها بوده است. نام امروزین سقز از قوم سکا به یادگار مانده است. هووخشتره، بزرگترین پادشاه ماد، پس از انقیاد سکاها، گروهی از آنان را به غرب سرزمین ماد کوچاند و این سرزمین را «سکزی» یا «ساکز» نامید. هرودوت، مورخ یونانی، در کتاب خود از تهاجم سکاها به ایران در دوران هووخشتره یاد کرده و از قدرت و نفوذ آنان در منطقه سخن گفته است.
پس از اسلام
پس از ظهور اسلام و فروپاشی شاهنشاهی ساسانی، حکومتهای ملوکالطوایفی تشکیل شدند. دودمان اردلان که ابتدا در موصل و دیاربکر ساکن بودند، بعدها به منطقه شهرزور رفتند. بنا به نوشته مورخان، کلولبیگ پسر اردلان در سال ۶۲۰ هجری قمری شهر سقز را تصرف کرد و این منطقه تا عصر ناصرالدین شاه قاجار تحت حکومت امرای اردلان بود. در زمان جنگ جهانی اول، مظفرالسلطنه اول، حاکم سقز، به دلیل عدم حمایت از عثمانی و تبعیت از سیاست بیطرفی ایران، توسط عثمانیها دستگیر و تیرباران شد.
معاصر
در دوران مشروطیت، مردم سقز نقش مؤثری در جنبش مشروطهطلبی ایفا کردند. با حضور ملا محمدکریم شاعر و قاضی، مشروطهخواهان این شهر در پی همراهی با مشروطهطلبان برآمدند. در سالهای بعد، سقز شاهد تحولات سیاسی و اجتماعی بسیاری بود. در دهههای اخیر، این شهر توسعه چشمگیری یافته و به یکی از مهمترین شهرهای کردستان تبدیل شده است. مهسا امینی (ژینا)، دختر ۲۲ ساله اهل سقز، در شهریور ۱۴۰۱ توسط گشت ارشاد در تهران دستگیر شد و در اثر ضربات وارده جان خود را از دست داد. این حادثه جرقهای برای خیزش ۱۴۰۱ ایران شد که با شعار «زن، زندگی، آزادی» از همین شهر آغاز گردید.
وضعیت طبیعی
جغرافیا
سقز در ۴۶ درجه و ۱۷ دقیقه طول جغرافیایی و ۳۶ درجه و ۱۴ دقیقه عرض جغرافیایی واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا ۱,۴۷۶ متر است. این شهر در ناحیهای کوهستانی و مرتفع بین ارتفاعات رشتهکوه زاگرس قرار دارد. از شمال به بوکان و مهاباد، از غرب به بانه و اقلیم کردستان، از جنوب به سنندج و دیواندره، و از شرق به بیجار و زنجان منتهی میشود. فاصله سقز تا تهران ۶۳۰ کیلومتر است.
کوهها
کوهستان چهل چشمه با بلندترین قله آن به ارتفاع ۳۱۹۵ متر در نزدیکی روستای اسحاقآباد قرار دارد. کوه نکروز با ارتفاع ۲۶۴۰ متر، کوههای کیلهشین، تیلکو و خورخوره از دیگر کوهستانهای مرتفع و برفگیر سقز هستند.
جنگلها و مراتع
سقز دارای ۲۴۰,۰۰۰ هکتار مرتع، ۷,۰۰۰ هکتار جنگل و ۱۸۸,۰۰۰ هکتار زمین کشاورزی است. مراتع درجه یک در مناطق خورخوره و سرشیو قرار دارند.
رودخانهها
دو رود بزرگ زرینهرود و سیمینهرود از مناطق کوهستانی سقز سرچشمه گرفته و به دریاچه ارومیه میریزند. قزلاوزن نیز یکی از بلندترین رودخانههای ایران است که از کوههای چهل چشمه سرچشمه گرفته و به دریای خزر میریزد.
مناطق حفاظت شده
منطقه حفاظت شده عبدالرزاق با وسعت ۴۳,۹۵۰ هکتار، میزبان گونههای نادر و کمیابی است که برای هر گردشگری جذاب خواهد بود. همچنین منطقه حفاظت شده چهل چشمه و سارال با وسعت بیش از ۹۰,۰۰۰ هکتار بین شهرهای دیواندره، سقز و مریوان قرار دارد.
آب و هوا
سقز دارای آب و هوای معتدل کوهستانی با زمستانهای بسیار سرد است. این شهر با دمای منفی ۴۳ درجه سانتیگراد، یکی از سردترین شهرهای ایران به شمار میرود. بارندگیهای فصلی و کوهستانی بودن منطقه، رودها و چشمههای متعددی را در نقاط مختلف شهر جاری کرده است.
مردم
زبان
زبان مردم سقز، کردی با گویش سقزی است. لهجه سقزی یکی از لهجههای گویش مرکزی کردی بوده و به دلیل دامنه بالای لغات، انعطافپذیرتر از لهجههای دیگر است.
مذهب
مردم سقز پیرو دین اسلام و اهل سنت و جماعت در فروع دین شافعی و در اصول دین اشعری هستند.
فرهنگ
هنر نمایش و تئاتر از دیرباز در سقز جایگاه ویژهای داشته است. جشنواره تئاتر کردی سقز که از سال ۱۳۷۸ برگزار میشود، مهمترین جشنواره تئاتر مناطق کردنشین ایران است. هنر خوشنویسی نیز در این شهر نهادینه شده و آثار ارزشمندی از هنرمندان خوشنویس به جای مانده است. موسیقی کردی نیز با هنرمندانی مانند رشید فیضنژاد و عطا خان سعید منصور در این شهر رونق دارد. ادبیات کردی نیز با شاعرانی همچون ملا عبدالکریم صائب و ملا غفور دباغی در سقز درخشیده است.
جمعیت
بر اساس آمار سال ۱۳۹۵، شهرستان سقز دارای جمعیت ۲۲۶ هزار نفر بوده و مرکز این شهرستان با جمعیت ۱۶۵,۲۵۸ نفر، یکی از پرجمعیتترین شهرهای استان کردستان است.
اماکن تفریحی
قرار گرفتن سقز در منتهی الیه شمالی رشته کوههای زاگرس، شرایط جغرافیایی ویژهای را ایجاد کرده است. کوهستانهای سر به فلک کشیده، رودخانههای خروشان، چمنزارهای سرسبز و چشماندازهای طبیعی بیهمتا، تجربه سفری مفرح را برای گردشگران فراهم میکند.
اقتصاد
سقز در دوره صفویه مرکز تجاری و داد و ستد در شمال غرب ایران بوده است. بازار بزرگ سقز که امروز به عنوان قطب پارچه ایران شناخته میشود، سالانه هزاران گردشگر را به خود جذب میکند. بیش از ۵۰۰ مغازه و پاساژ پارچه و پوشاک در این بازار فعال هستند. شهرک صنعتی قهرآباد نیز با بیش از ۹۰ واحد فعال، نقش مهمی در اقتصاد منطقه ایفا میکند.
ورزش
سقز از قدیم به عنوان شهر پهلوانپرور شناخته میشده است. کشتی به عنوان ورزش اول این شهر، جایگاه ویژهای دارد و سقز تنها شهر کردنشین با سبک و سیاق کشتی مختص به خود است. ورزشکاران این شهر در رشتههای رزمی، کوهنوردی و والیبال نیز موفقیتهای زیادی کسب کردهاند.
رسانهها
روزنامهنگاری در سقز سابقه طولانی دارد. حسین حزنی مکریانی، فعالترین روزنامهنگار تاریخ مطبوعات کردستان، اهل سقز بود. امروزه رسانههای آنلاین با تعداد زیادی مخاطب در این شهر فعال هستند.
