شوشتر؛ نگین تاریخ و آب در دل خوزستان

طبیعت و جغرافیا

شوشتر با مساحت ۲۴۳۶ کیلومتر مربع در شمال استان خوزستان و در میان کوه‌های زاگرس و دشت‌های حاصلخیز جای گرفته است. این شهر با جمعیتی حدود ۱۳۹ هزار نفر (بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵)، چهارمین شهر بزرگ استان پس از اهواز، دزفول و آبادان به شمار می‌رود. موقعیت جغرافیایی شوشتر در مرکز و متمایل به شمال استان، آن را به نقطه‌ای استراتژیک تبدیل کرده است. کوه‌های فدلک، که پایان چین‌خوردگی‌های زاگرس در جلگه خوزستان هستند، بر فراز این شهر خودنمایی می‌کنند. میانگین ارتفاع شهر از سطح دریا ۶۵ متر است و فاصله آن تا اهواز ۸۵ کیلومتر، تا تهران ۸۳۱ کیلومتر و تا خلیج فارس ۲۲۲ کیلومتر است.

تقسیم‌بندی کشوری

شهرستان شوشتر امروزه شامل دو بخش مرکزی (به مرکزیت شوشتر) و شعیبیه (به مرکزیت گوریه) است. این شهرستان از شمال و شرق با شهرستان‌های دزفول، گتوند و مسجد سلیمان، از جنوب با اهواز و هفتکل، و از غرب با شوش و باوی هم‌مرز است.

محله‌ها

شهر شوشتر توسط شاخه‌های مختلف رودخانه کارون به سه منطقه اصلی تقسیم شده است:

• بافت قدیم: که همچون جزیره‌ای در میان شاخه‌های گرگر، شطیط، داریون و رقت قرار دارد. این بافت در گذشته به چهارده محله تقسیم می‌شد و محله‌های غربی «نعمت‌خانه» و شرقی «حیدرخانه» نامیده می‌شدند.
• منطقه بُلِیتی: در شرق شاخه گرگر واقع شده است.
• مناطق جدید شمال غربی: شامل محله‌هایی چون شوشترنو، شاه‌نجف، فرهنگ‌شهر، مهرشهر و کوی نیرو.

رودخانه‌ها

شوشتر موقعیت ویژه‌ای در جلگه خوزستان دارد و رودخانه‌های بزرگ کارون و دز از این شهرستان عبور می‌کنند. رود دز از غرب شوشتر می‌گذرد و مرز آن را با شوش تشکیل می‌دهد. اما داستان اصلی، رودخانه کارون است. این رود پس از عبور از کوه‌های زاگرس و سد گتوند، وارد دشت عقیلی شده و از تنگه‌ای بین کوه‌های فدلک و کوشکک می‌گذرد. در این نقطه، کارون با تخته‌سنگی بزرگ که شوشتر بر آن بنا شده، برخورد می‌کند و توسط بند میزان به دو شاخه گرگر (دودانگه) و شطیط (چهاردانگه) تقسیم می‌شود.

شاخه گرگر، کانالی دست‌کند است که تاریخ حفر آن به دوران هخامنشیان بازمی‌گردد. شاخه شطیط نیز از سد شادروان شاپوری عبور می‌کند و شاخه‌ای به نام داریون (داریوش) از آن جدا می‌شود. این سه شاخه، شوشتر را همچون جزیره‌ای محصور کرده و دشت وسیع میاناب را آبیاری می‌کنند. در نهایت، هر سه شاخه در منطقه بندقیر در جنوب شوشتر به هم می‌پیوندند و رود دز نیز به آن‌ها ملحق شده و کارون بزرگ را می‌سازند.

بسیاری از تأسیسات آبی باستانی مانند آسیاب‌ها، کانال‌ها، پل‌بندها و آبشارها در مسیر این شاخه‌ها ساخته شده‌اند. این آثار در سال ۲۰۰۹ با عنوان «سیستم آبی تاریخی شوشتر» به‌عنوان دهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.

شوشتر علاوه بر خاک آبرفتی حاصلخیز، دارای معادن گچ، آهک، سنگ ساختمانی، شن و ماسه است. جنگل‌های بزرگی به صورت بیشه نیز در میان شاخه‌های کارون وجود دارند.

آب و هوا

شوشتر دارای زمستان‌ها و پاییزهای مدیترانه‌ای است و زیست‌بوم سرسبز آن از پایان زمستان تا آغاز بهار بسیار دلپذیر است. گرم‌ترین ماه سال تیر و سردترین آن دی است. میانگین دمای سالانه ۲۷٫۲ درجه سانتی‌گراد و متوسط بارندگی سالانه ۳۲۲ میلی‌متر است. این شهر با طبیعت جلگه‌ای-کوهپایه‌ای و کوهستانی خود، در سراسر سال و به‌ویژه در روزهای نوروز، پذیرای شمار بسیاری از گردشگران است.

وجه تسمیه

درباره نام شوشتر روایت‌های جذابی وجود دارد. برخی مورخان معتقدند این نام به معنی «خوب‌تر» است؛ زیرا شهر شوش رو به ویرانی می‌رفت و شهری در شش فرسنگی آن بنا شد که خوش‌آب‌وهواتر و حاصلخیزتر بود و آن را «شوشتر» یعنی از شوش بهتر نامیدند. برخی دیگر اصل واژه را «ششدر» به دلیل شش دروازه شهر می‌دانند. بعضی نیز آن را «شه‌شاتر» به معنی شهر شاه لقب داده‌اند. در پایگاه میراث فرهنگی شوشتر، وجه‌تسمیه‌های دیگری نیز برای این شهر ذکر شده است.

مرکزیت استان خوزستان

شوشتر از زمان شاهنشاهی ساسانی تا ابتدای دوره پهلوی، در اغلب دوره‌های تاریخی مرکز استان خوزستان بوده است. اما در سال ۱۳۰۳ خورشیدی به دستور رضاشاه، مرکز استان از شوشتر به اهواز (ناصری) منتقل شد. دلایل این انتقال شامل خشک‌شدن کارون شمالی، رونق کشتیرانی در کارون جنوبی، احداث راه‌آهن سراسری و مخالفت روحانیون با عبور آن از شوشتر، و رونق گرفتن بندر ناصری بود.

ثبت آثار باستانی در میراث جهانی یونسکو

شوشتر به‌تنهایی ۱۴ اثر تاریخی در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد:

• ۱۳ اثر در سال ۲۰۰۹ با عنوان «نظام آبی تاریخی شوشتر» به ثبت رسیدند.
• کاروانسرای افضل نیز در سال ۲۰۲۳ به عنوان بیست‌وهفتمین میراث فرهنگی ملموس ایران در فهرست یونسکو ثبت شد.

ایستگاه راه‌آهن شوشتر

ایستگاه راه‌آهن شوشتر در خردادماه ۱۳۹۲ افتتاح شد و روزانه در مسیرهای مشهد و تهران جابجایی مسافر دارد.

پیشینه تاریخی

پیشینه سکونت در منطقه شوشتر به ده هزار سال پیش بازمی‌گردد. پروفسور گیرشمن، باستان‌شناس نامدار فرانسوی، غار پبده در شمال شرقی شوشتر را نخستین سکونتگاه انسانی در ایران می‌داند. برخی محققان احتمال می‌دهند شوشتر امروز همان «آدامدن» عیلامی باشد. در متون تاریخی غرب، شوشتر را با نام Šurkutir می‌شناسند و در جهان عرب به «تستر» معروف است. در شاهنامه فردوسی نیز از ساخت سد شادروان شوشتر در زمان شاپور اول ساسانی یاد شده است.

تاریخچه شهرنشینی

بر اساس روایات، شوشتر یکی از اولین شهرهایی است که پس از طوفان نوح بنا نهاده شد. برخی مورخان ساخت آن را به هوشنگ پیشدادی نسبت می‌دهند که در سفری از شوش به دشتی خوش‌آب‌وهوا رسید و دستور داد شهری زیبا و عظیم بنا کنند. نکته شگفت‌انگیز این است که سنگ بنای شوشتر از ابتدا شهری بوده است، نه اینکه از یک روستا به شهر تبدیل شده باشد.

پیش از اسلام

از دوران هخامنشیان، وجود قلعه سلاسل و نهر دست‌کند داریون در شوشتر حکایت از آبادانی این شهر دارد. اما اوج شکوفایی شوشتر در دوران ساسانیان بود. اردشیر ساسانی رود دست‌کند گرگر و سیستم آبی پیچیده پیرامونش را احداث کرد. شاپور اول نیز والرین، امپراتور روم را که اسیر کرده بود، به آبادانی شوشتر گماشت و ساخت سد شادروان را به او سپرد. تأسیسات آبی عظیم این دوره، امروزه به عنوان «بزرگ‌ترین موزه آبی دنیا» شناخته می‌شوند.

پس از حمله مسلمانان

در سال ۱۷ هجری، شوشتر پس از محاصره طولانی به دست مسلمانان افتاد. در این جنگ، براء بن مالک از صحابه پیامبر کشته شد که آرامگاهش در کنار قلعه سلاسل، اولین بقعه اسلامی در ایران است. در دوران اسلامی، شوشتر همچنان مرکز حکومتی خوزستان بود و از موقعیت استراتژیکی برخوردار بود.

دوره صفویان تا زندیان

در دوره صفویه، واخشتوخان به حکمرانی شوشتر گماشته شد و به آبادانی شهر پرداخت. در زمان نادرشاه افشار، پس از شورشی در شهر، نادر به شوشتر لشکر کشید و دستور بازسازی بند میزان را داد. در دوره کریم خان زند نیز تعمیر بند میزان انجام شد و آب به نهر داریون بازگشت.

دوره قاجار

از وقایع مهم این دوره می‌توان به همه‌گیری بزرگ طاعون در سال ۱۲۴۷ هجری قمری اشاره کرد که نیمی از مردم شوشتر را از پای درآورد. همچنین کشف نفت در نزدیکی شوشتر در سال ۱۹۰۱ میلادی، نقطه عطفی در تاریخ انرژی ایران بود. در اواخر دوره قاجار، شوشتر صحنه درگیری‌های بین حکومت مرکزی و شیخ خزعل بود که در نهایت با ورود قشون دولتی به فرمان رضاخان، این ناآرامی‌ها پایان یافت.

دوره پهلوی

در ابتدای دوره پهلوی، با احداث راه‌آهن و بی‌رونق شدن کشتیرانی در کارون شمالی، شوشتر موقعیت بندری خود را از دست داد و مرکزیت استان به اهواز منتقل شد. در دهه ۱۳۵۰، شرکت کشت و صنعت کارون به عنوان بزرگ‌ترین کارخانه تولید قند و شکر خاورمیانه در این منطقه آغاز به کار کرد.

وصف شوشتر در سفرنامه‌های سیاحان

ابن بطوطه، سیاح معروف، دو بار از شوشتر بازدید کرد و از دیدنی‌های آن شگفت‌زده شد. او ۱۶ روز در مدرسه امام شوشتری اقامت کرد و گفت هرگز به نظم و ترتیب آن جا و لذیذی غذای آنجا چیزی ندیده است. او نماز جمعه شوشتر را چنان باشکوه توصیف کرد که همه واعظان دیگر در نظرش ناچیز آمدند.

شوشتر در شاهنامه فردوسی

فردوسی در شاهنامه چندین بار از شوشتر یاد کرده است. یکی از مشهورترین داستان‌ها، ساخت پل شادروان به دستور شاپور اول و با کمک برانوش (والرین) است.

مردم‌شناسی

اهالی شوشتر امروزه به گویش شوشتری، گویش بختیاری، عربی خوزستان و فارسی معیار صحبت می‌کنند. مردم این شهر شیعه‌مذهب هستند.

موسیقی سنتی شوشتری

شوشتر در موسیقی ایران جایگاه ویژه‌ای دارد. گوشه شوشتری یکی از گوشه‌های شناخته‌شده دستگاه همایون است. نکته جالب این است که در شوشتر برای همه دستگاه‌های موسیقی ایران، آهنگ محلی وجود دارد. خوانندگان برجسته‌ای مانند محمدرضا شجریان، سالار عقیلی و شهرام ناظری در برخی کارهایشان از گوشه شوشتری بهره برده‌اند.

جاذبه‌های گردشگری

شوشتر با ۱۴ اثر ثبت‌شده در یونسکو و بیش از نیمی از آثار ملی ثبت‌شده در استان خوزستان، یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری ایران است. از مهم‌ترین دیدنی‌های این شهر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ۱۳ سازه آبی تاریخی (نظام آبی تاریخی شوشتر)
• کاروانسرای افضل
• آرامگاه امامزاده عبدالله (معبد آناهیتا)
• مسجد جامع شوشتر
• قلعه سلاسل
• طبیعت بکر در اسفندماه و فصل بهار

شوشتر به دلیل فراوانی آرامگاه‌های بزرگان مذهبی، به «شهر چهل پیر» نیز معروف است.

معماری

بافت سنتی معماری شوشتر متراکم و فشرده است. کوچه‌های باریک و دیوارهای بلند با گذر از «ساباط»‌ها (سایه‌بان‌ها) به میدانچه‌های اصلی شهر ختم می‌شوند. استفاده از مصالح بومی (آجر) و هنر «خوون‌چینی» (آجرچینی تزئینی) و کتیبه‌های سنگی حجاری‌شده، جلوه‌های زیبایی به معماری این شهر بخشیده است.

مکان‌های مذهبی

مسجد جامع شوشتر با ۵۴ ستون و طاق‌های رومی، نمایی از تلفیق معماری ایرانی و اسلامی است. آرامگاه امامزاده عبدالله از نوادگان امام چهارم شیعیان نیز از مکان‌های مذهبی مهم این شهر است.

صنایع دستی

صنایع دستی شوشتر از دیرباز مشهور بوده است. دیبا و پرند شوشتری از مشهورترین بافته‌های این منطقه هستند. از دیگر صنایع دستی می‌توان به انواع بافندگی‌ها اشاره کرد.

آداب و رسوم

• نوروز: خانه‌تکانی، دید و بازدید، کاشت سبزه، پخت سمنو و کلوچه سنتی، و باقلاپلو با مرغ از جمله آداب نوروز در شوشتر است.
• شب چله (یلدا): شب‌نشینی و دورهمی خانواده‌ها با مراسم ویژه در رستوران‌ها و کافه‌ها برگزار می‌شود.
• آیین‌های محرم: علم‌بازی (علم گردانی) با دهل و سرنا، نخل گردانی، شبیه‌خوانی و پخش نذری از مهم‌ترین آیین‌های محرم در شوشتر است.