تاریخچه
نامگذاری
درباره ریشه نام «سیرجان» نظرات گوناگونی وجود دارد، اما بیشتر پژوهشگران بر این باورند که در دوران ساسانیان، به دلیل وجود قناتهای بسیار در این منطقه، آن را «سیرگان» یا «سیرکان» به معنای «سیراب از قنات» یا «پر از قنات» نامیدهاند. پس از ورود اعراب، این نام به «سیرجان» تغییر یافت.
عهد باستان
تاریخ سیرجان به پیش از دوران هخامنشیان بازمیگردد. «کتزیاس»، مورخ و پزشک یونانی دربار اردشیر دوم هخامنشی، از سیرگان (سیرجان) به عنوان شهری آباد و پرجمعیت یاد کرده است. در آن دوران، سیرجان یکی از ساتراپنشینهای مهم هخامنشیان بود. روایت است که اسکندر مقدونی در بازگشت از هند، از راه بمپور و هلیلرود به جیرفت و سپس سیرجان آمد و در این شهر جشن بزرگی به پا کرد.
پس از ظهور زرتشت، این منطقه نقش مهمی در گسترش آیین جدید داشت. ابن اثیر نقل میکند که گشتاسب، پادشاه کیانی، در دامنه کوه «طمبدر» یا «طمیدر» (که امروزه کوه تنبور در شرق سیرجان نامیده میشود) به عبادت و ترویج آیین زرتشت پرداخت. این منطقه نخستین جایی بود که زرتشت مردم را به دین خود دعوت کرد.
پس از اسلام
سیرجان در سال ۲۳ هجری قمری به دست مسلمانان فتح شد. مورخان و جغرافینویسان قرون اولیه اسلامی، سیرجان را مرکز ایالت کرمان و شهری آباد، پرجمعیت و ثروتمند توصیف کردهاند. «مقدسی»، جغرافیدان قرن چهارم هجری، سیرجان را شهری با دانش بیشتر، فرهنگ بالاتر و آیینی بهتر از سایر شهرها میداند و میگوید: «مردمش مرفهاند، بازارهای زیبا و خانههای دلنشین دارد، باغها با آب روان، هوایش معتدل و آبش سالم است. سیرجان از شیراز پهناورتر است و هشت دروازه دارد.»
«ابنحوقل» نیز سیرجان را بزرگترین و معروفترین شهر کرمان میداند و «زکریای قزوینی» از باغهای بسیار و محصولات متنوع آن از جمله نیشکر و قند یاد کرده است. بقایای شهر قدیم سیرجان در شرق قلعه سنگ و سفالها و آجرهای شکسته در زمینهای کشاورزی، گواهی بر آبادانی دیرین این منطقه است.
جغرافیا
آب و هوا و اقلیم
سیرجان دارای اقلیم نیمهخشک سرد (BSk) است. تابستانهای نسبتاً گرم و شبهای خنک، پاییز و زمستانهای بسیار سرد با بارندگی فراوان و برف و یخبندان از ویژگیهای این شهر است. گاهی دمای هوا در زمستان به ۱۵- درجه سانتیگراد میرسد. بهار هوایی معتدل و دلانگیز دارد. میانگین دمای سالانه سیرجان ۱۴.۰۶ درجه سانتیگراد و میانگین بارش برف سالانه ۴۲ سانتیمتر است. متأسفانه تغییرات اقلیمی در دهههای اخیر باعث افزایش دما و کاهش بارندگی در این منطقه شده است.
توپوگرافی
سیرجان بر روی مرتفعترین دشت داخلی ایران یعنی دشت ابراهیمآباد با ارتفاع حداقل ۱۷۱۰ متر از سطح دریا قرار دارد. این دشت حاصلخیز و پرآب، میزبان هزاران قنات بوده است؛ به طوری که در سال ۱۳۴۲، سیرجان دارای ۴۰۰۰ قنات بود. دریاچه نمک سیرجان در ۳۰ کیلومتری غرب شهر، نقش مهمی در تعدیل دمای منطقه دارد. کوههای متعددی مانند کوه دالخونی، کوه تنبور و کوه لاشکار در اطراف این دشت واقع شدهاند.
کشاورزی
سیرجان یکی از قطبهای مهم کشاورزی ایران است. زمینهای حاصلخیز و قناتهای فراوان، این منطقه را به بهشتی برای کشاورزی تبدیل کرده است. مهمترین محصولات سیرجان عبارتند از:
- پسته: با ۵۱,۶۷۸ هکتار سطح زیر کشت
- بادام: ۳,۱۴۴ هکتار
- گردو: ۲,۰۷۱ هکتار
- سایر محصولات: انار، سیب، به، هلو، زردآلو، گیلاس، آلبالو، سنجد، انجیر و گل محمدی
فرهنگ
مردمشناسی
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت سیرجان ۱۹۹,۷۰۴ نفر بوده است. مردم این شهر از اقوام مختلفی تشکیل شدهاند که اکثریت آنها فارسزبان هستند و با لهجه شیرین سیرجانی صحبت میکنند. اقوام ترک (از ایلهای افشار، بچاقچی و قرائی) و لر نیز در این شهر زندگی میکنند. همچنین خانوادههای اصیل عرب مانند رضویها، موید محسنیها و سادات سیرجانی در این منطقه سکونت دارند.
مطبوعات
اولین نشریه محلی دارای مجوز رسمی در سیرجان، «نگارستان» نام داشت که در بهمنماه ۱۳۷۶ منتشر شد. پس از آن، نشریات متعددی مانند «پرسیاوشان کویر»، «سخن تازه» و «پاسارگاد» به جرگه مطبوعات محلی پیوستند. سیرجان به دلیل تعدد نشریات، به «شهر رسانه» نیز معروف شده است.
گردشگری
سیرجان گنجینهای از جاذبههای تاریخی، فرهنگی و طبیعی است. معماری این شهر با بادگیرهای چپقی منحصربهفرد خود، یکی از بینظیرترین انواع بادگیرهای ایرانی را به نمایش میگذارد. از مهمترین جاذبههای گردشگری سیرجان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- دهکده بزرگ گردشگری گهرپارک: در ۲۰ کیلومتری سیرجان، مجموعهای عظیم با امکاناتی مانند آبشار، رودخانه، دریاچه، مزرعه حیوانات، زیپ لاین، ترن هوایی و پارک ژوراسیک که پس از تکمیل، به بزرگترین مجموعه تفریحی خاورمیانه تبدیل خواهد شد.
- بازارهای سنتی: بازار کاروانسرای آقا ابراهیم، بازار قدیم و بازار قهوه قوتو (بازار علافی) از جمله بازارهای قدیمی و دیدنی سیرجان هستند.
- موزهها: موزههای متعدد سیرجان، روایتگر تاریخ پرفراز و نشیب این شهر هستند.
صنایع دستی
سیرجان به عنوان «شهر جهانی گلیم» شناخته میشود و گلیمهای بافته شده توسط هنرمندان این شهر، شهرت جهانی دارند.
حمل و نقل
فرودگاه
فرودگاه سیرجان با کد یاتا SYJ، سالانه پذیرای هزاران مسافر است. در سال ۱۳۹۵، بیش از ۲۱۲ هزار مسافر از طریق این فرودگاه جابجا شدند. این فرودگاه در حال بازسازی با هزینه ۱۲۰۰ میلیارد تومانی است.
راهآهن
قطار بندرعباس به تهران و مشهد از سیرجان عبور میکند و این شهر دارای ایستگاه راهآهن است. عملیات احداث راهآهن سیرجان به کرمان نیز آغاز شده است.
پایانه مسافربری
پایانه مسافربری بعثت در ابتدای جاده سیرجان به بندرعباس، خدمات حمل و نقل بینشهری را ارائه میدهد.
اقتصاد
منطقه ویژه اقتصادی سیرجان
منطقه ویژه اقتصادی سیرجان، اولین منطقه ویژه چندمنظوره در ایران است که در بهمنماه ۱۳۷۰ تأسیس شد. این منطقه با ارائه خدمات همهجانبه در بخشهای صنعت، تجارت و خدمات، تاکنون میزبان بیش از ۴۰ واحد تولیدی با سرمایهگذاری بالغ بر ۲۰۰۰ میلیارد ریال بوده است.
معدن گل گهر
معدن سنگ آهن گل گهر با ذخیره زمینشناسی ۱,۰۱۹ میلیون تن، بزرگترین معدن شناخته شده سنگ آهن خاورمیانه است. این معدن نقش حیاتی در اقتصاد منطقه و کشور ایفا میکند.
زیرساختهای ورزشی
سیرجان یکی از شهرهای ورزشی ایران است. باشگاه فرهنگی ورزشی گلگهر با پوشش نزدیک به ۲۰۰۰ ورزشکار و ۳۸ تیم ورزشی، نقش مهمی در توسعه ورزش منطقه دارد. تیمهای فوتبال و والیبال گلگهر در لیگهای برتر کشور حضور دارند. مجموعه ورزشی گلگهر شامل استادیوم فوتبال، استخر سرپوشیده، سالن چندمنظوره، کورت اسکواش و سالنهای کشتی و ژیمناستیک است.
روستاهای شهرستان سیرجان
بر اساس دادههای ایرانگاه، در شهرستان سیرجان ۷۹۰ آبادی در ۱۰ دهستان و ۲ بخش ثبت شده است که ۲۱۹ آبادی از آنها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبتشدهی آنها ۳۲٬۱۰۶ نفر است. فهرست کامل را در صفحهی روستاهای شهرستان سیرجان ببینید.
دهستانهای شهرستان سیرجان
- دهستان محمودآبادسید — بخش مرکزی، ۲۵ آبادی، ۷٬۱۹۹ نفر جمعیت
- دهستان ملک آباد — بخش مرکزی، ۴۷ آبادی، ۶٬۷۴۹ نفر جمعیت
- دهستان نجف آباد — بخش مرکزی، ۳۴ آبادی، ۳٬۳۵۳ نفر جمعیت
- دهستان شریف آباد — بخش مرکزی، ۷۶ آبادی، ۳٬۲۳۷ نفر جمعیت
- دهستان گلستان — بخش مرکزی، ۹۴ آبادی، ۲٬۶۳۷ نفر جمعیت
- دهستان سعادت آباد — بخش پاریز، ۶۸ آبادی، ۲٬۰۵۷ نفر جمعیت
- دهستان پاریز — بخش پاریز، ۱۴۵ آبادی، ۲٬۰۲۷ نفر جمعیت
- دهستان چهارگنبد — بخش مرکزی، ۱۶۶ آبادی، ۱٬۹۷۳ نفر جمعیت
- دهستان بلورد — بخش مرکزی، ۸۴ آبادی، ۱٬۵۸۰ نفر جمعیت
- دهستان زیدآباد — بخش مرکزی، ۵۱ آبادی، ۱٬۲۹۴ نفر جمعیت
پرجمعیتترین روستاهای شهرستان سیرجان
- روستای محمودابادسید — دهستان محمودآبادسید، ۳٬۱۳۹ نفر
- روستای نصرتآباد — دهستان محمودآبادسید، ۲٬۱۰۲ نفر
- روستای عزتاباد — دهستان نجف آباد، ۱٬۶۷۷ نفر
- روستای امیرابادشول — دهستان ملک آباد، ۱٬۵۴۸ نفر
- روستای ملکآباد — دهستان ملک آباد، ۱٬۳۷۴ نفر
- روستای باسفرجان — دهستان شریف آباد، ۱٬۲۲۶ نفر
- روستای خسروانی — دهستان ملک آباد، ۱٬۲۲۵ نفر
- روستای دارستان — دهستان ملک آباد، ۱٬۲۰۲ نفر
- روستای کهن شهرعلیا — دهستان نجف آباد، ۸۰۰ نفر
- روستای عماداباد — دهستان محمودآبادسید، ۷۰۲ نفر
بانکها و شعب بانکی سیرجان
بر اساس دادههای ایرانگاه، ۶۹ شعبه از ۱۹ بانک در شهرستان سیرجان فعال است که ۷ شعبه از آنها دارای خودپرداز هستند. پرشعبهترین بانکهای سیرجان بانک ملی ایران با ۱۳ شعبه، بانک سپه با ۱۲ شعبه و بانک کشاورزی با ۷ شعبه هستند.
فهرست شعب بانکها در سیرجان
- شعب بانک ملی ایران در سیرجان — ۱۳ شعبه، ۷ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در سیرجان — ۱۲ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در سیرجان — ۷ شعبه
- شعب بانک ملت در سیرجان — ۶ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در سیرجان — ۵ شعبه
- شعب بانک تجارت در سیرجان — ۵ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در سیرجان — ۴ شعبه
- شعب بانک مسکن در سیرجان — ۳ شعبه
- شعب بانک قرضالحسنه رسالت در سیرجان — ۳ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در سیرجان — ۲ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در سیرجان — ۱ شعبه
- شعب بانک گردشگری در سیرجان — ۱ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در سیرجان — ۱ شعبه
- شعب بانک قرضالحسنه مهر ایران در سیرجان — ۱ شعبه
- شعب بانک پارسیان در سیرجان — ۱ شعبه
- شعب بانک پاسارگاد در سیرجان — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در سیرجان — ۱ شعبه
- شعب بانک سرمایه در سیرجان — ۱ شعبه
- شعب بانک سینا در سیرجان — ۱ شعبه
بیمارستانهای سیرجان
در ایرانگاه ۴ بیمارستان از شهرستان سیرجان ثبت شده است که مجموعاً ۳۸۷ تخت فعال دارند.
- بیمارستان ثامن الحجج — عمومی، ۲۱۹ تخت فعال
- بیمارستان غرضی سیر جان — عمومی، ۱۵۰ تخت فعال
- بیمارستان ولایت سیرجان — عمومی، ۱۸ تخت فعال
- کلینیک ویژه مرحوم حسینی — عمومی