تفتان: آتشفشان نیمه‌فعال و نگین کوهنوردی سیستان و بلوچستان

مسیر دسترسی به قله تفتان

اگر از جاده خاش به زاهدان حرکت کنید، حدود ۲۰ کیلومتر پس از خاش، تابلوی بزرگی مسیر تفتان را نشان می‌دهد. از زاهدان هم حدود کیلومتر ۱۳۰ به سمت خاش، به خروجی روستاهای تمندان و کوشه می‌رسید. از سر جاده تا دو راهی که سمت راست آن تابلوی اردوگاه را دارد، ۲۰ کیلومتر و از آنجا تا اردوگاه دره گل، ۸ کیلومتر راه است.

• ارتفاع اردوگاه دره گل: ۲۴۹۳ متر
• ارتفاع پناهگاه صبح: ۳۲۲۸ متر
• ارتفاع قله تفتان: ۳۹۴۱ متر

برای صعود از اردوگاه تا پناهگاه دو مسیر دارید:

1. تنگه گلو: مسیر کوتاه‌تر (حدود ۳ ساعت) اما باریک و حادثه‌خیز؛ بیشتر کوهنوردان محلی از این راه می‌روند.
2. شترراه: مسیر اصلی و استاندارد، طولانی‌تر اما امن‌تر.

از پناهگاه تا قله هم ۳ تا ۴ ساعت زمان نیاز دارید. در زمستان، بادهای سنگین و سرد مسیر را دشوار می‌کنند و زمان صعود تا پناهگاه به بیش از ۶ ساعت می‌رسد. کوهنوردان معمولاً از یال غربی صعود می‌کنند که پناهگاه مجهزی در آن ساخته شده است.

فعالیت آتشفشانی قله

دامنه‌های تفتان جزو زیباترین مناطق سیستان و بلوچستان است؛ جایی که میوه‌های سردسیری، آبشارهای زیبا، غارهای بزرگ و چشمه‌های آب گرم در کنار هم جمع شده‌اند. این کوه در منطقه سرحد بلوچستان و شهرستان تفتان قرار دارد. قله ماده‌کوه در فاصله ۳۸۰ کیلومتری شمال دریای مکران و ۱۰۰ کیلومتری زاهدان است. ارتفاع نرکوه ۴۰۵۰ متر و بلندی آن نسبت به زمین‌های اطراف ۲۴۵۰ متر است. مواد آتشفشانی تاکنون حدود ۱۳۰۰ کیلومتر مربع را پوشانده‌اند.

آخرین فوران تفتان در سال‌های ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۰ ثبت شده است. از سه دهانه آتشفشانی، همواره بخار گوگرد خارج می‌شود و در ورودی حفره‌ها تخته‌های گوگردی خالص به وفور دیده می‌شوند. اما مراقب باشید! باد در قله دائماً تغییر جهت می‌دهد و احتمال استنشاق گازهای گوگردی در اطراف حفره‌ها بالاست. با توجه به آخرین فوران در ۶۹۵۰ سال پیش و عدم فعالیت مواد مذاب، تفتان یک آتشفشان نیمه‌فعال محسوب می‌شود.

اقلیم و پوشش گیاهی

اقلیم تفتان متنوع و شگفت‌انگیز است:

• زمستان‌ها: سرد با بارش برف و باران؛ دمای هوا از آذر تا بهمن اغلب زیر صفر درجه سانتی‌گراد می‌رود.
• تابستان‌ها: گرم و خشک؛ در تیر و مرداد دما از ۳۰ درجه سانتی‌گراد عبور می‌کند.

با وجود قرارگیری در منطقه خشک، بارندگی در تفتان نسبت به نواحی اطراف بیشتر است و آب مورد نیاز زمین‌های پیرامون را تأمین می‌کند. میانگین بارش سالانه حدود ۱۵۰ میلی‌متر است. ارتفاع زیاد کوه باعث شکل‌گیری نوارهای مختلف پوشش گیاهی شده:

• مناطق پایین‌دست: استپ‌های درمنه و درختچه‌زارهای پراکنده
• ارتفاعات میانی (۱۸۰۰ تا ۲۵۰۰ متر): درختچه‌زارهای باز روی زمین‌های سنگی
• ارتفاعات بالاتر (۲۶۰۰ تا ۳۷۰۰ متر): گیاهان خار-بالشتکی
• حوالی قله: پوشش گیاهی بسیار اندک به دلیل شرایط نامناسب

تفتان در سال ۱۳۸۱ به همراه چند قله آتشفشانی دیگر به ثبت آثار طبیعی ملی رسید.